Het vaccineren van kinderen is een cruciaal onderdeel van de volksgezondheid, gericht op het beschermen van jongeren tegen potentieel gevaarlijke infectieziekten. Door de jaren heen hebben vaccinatieschema's zich ontwikkeld, waarbij nieuwe vaccins zijn toegevoegd en bestaande schema's zijn aangepast. Sommige vaccins die voorheen deel uitmaakten van het basisvaccinatieschema, zijn echter vervallen of vervangen door verbeterde varianten.
Historische Context van Vaccinaties
De geschiedenis van vaccinatie in Nederland kent belangrijke mijlpalen. Zo werd in 1799 voor het eerst op beperkte schaal tegen pokken gevaccineerd, na succesvolle experimenten in Engeland. Vanaf 1953 stelde het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) gratis vaccins beschikbaar voor kinderen tegen difterie, kinkhoest, roodvonk en tuberculose. In 1957 organiseerde Charlotte Hannik de Nederlandse vaccinatiecampagne tegen poliomyelitis. In 2007 werden 23 kandidaat-vaccins onderzocht voor mogelijke opname in het Rijksvaccinatieprogramma, met uitbreiding van doelgroepen naar adolescenten en ouderen.
In België is de vaccinatie tegen polio de enige die wettelijk verplicht is voor alle kinderen. Bij de geboorteaangifte ontvangt men een polio-attest dat na het laatste poliovaccin (op 15 maanden) ingevuld moet worden door de arts en bezorgd aan de gemeente.
Vervallen Vaccinaties en Wijzigingen in Schema's
Door de jaren heen zijn diverse vaccins uit het standaard vaccinatieschema verdwenen of gewijzigd:
Humaan Papillomavirus (HPV)
- Vanaf 2010 kregen alle meisjes op 12-jarige leeftijd de gelegenheid zich te laten inenten tegen humaan papillomavirus type 16 en 18.
- In 2022 zijn zowel jongens als meisjes uitgenodigd voor de HPV-vaccinatie in het jaar dat ze 10 worden, omdat HPV niet alleen baarmoederhalskanker, maar ook kanker aan mond- en keelholte, penis, anus, vagina en schaamlippen kan veroorzaken.
- In 2022 en 2023 kregen alle 12-18 jarigen die nog niet tegen HPV gevaccineerd waren een uitnodiging.
- Er zijn verschillende typen HPV-vaccins geweest (2 types, 4 types, 9 types) met variërende doseringen en aanbevelingen voor leeftijdsgroepen.
Meningokokken
- Sinds 1 mei 2018 vervangt het MenACWY vaccin (tegen meningokokken A, C, W en Y) het vaccin dat tot dan toe bij 14 maanden werd aangeboden tegen alleen meningokokken C. Dit MenACWY-vaccin biedt 10 jaar bescherming.
- Het vaccin tegen meningokokken serogroep C werd sinds 2002 in het vaccinatieprogramma opgenomen.
Kinkhoest (Pertussis)
- In december 2019 werd de maternale kinkhoestvaccinatie (de '22 wekenprik') opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma. Dit beschermt zuigelingen direct vanaf de geboorte.
- Hierdoor kan de eerste DKTP-Hib-HepB vaccinatie vervallen, en worden zuigelingen standaard tegen DKTP-Hib-HepB gevaccineerd op 3, 5 en 11 maanden.
- Als er tijdens de zwangerschap geen maternale kinkhoestvaccinatie is gegeven, wordt het DKTP-Hib-HepB vaccin ook bij 2 maanden gegeven.
Pneumokokken
- Het eerste pneumokokken vaccin wordt sinds de invoering van de maternale kinkhoestvaccinatie pas na 3 maanden gegeven, in plaats van na 2 maanden.
- Er zijn verschillende pneumokokken vaccins geweest, zoals het 7-valent en 10-valent vaccin, die later zijn vervangen door het 13-valent vaccin.
Combinatievaccins (DKTP-Hib-HepB)
- Verschillende formuleringen van combinatievaccins zijn in gebruik geweest, zoals Polio-difterie-tetanus-pertussis (acellulair) met of zonder hepatitis B en Hib. De doseringen en leeftijden voor toediening varieerden.
- Het hexavalente vaccin (Infanrix hexa®) dat beschermt tegen polio, difterie, tetanus, pertussis, Haemophilus influenza B en hepatitis B, werd op verschillende leeftijden toegediend (2, 3, 4 weken en 15 maanden).
- Een tetravalent vaccin (Infanrix-ipv®) ter bescherming tegen difterie, poliomyelitis, tetanus en pertussis werd op de leeftijd van 5-7 jaar gegeven als herhalingsvaccin.
Mazelen-Bof-Rubella (MBR)
- Het vaccinatiemoment voor mazelen-bof-rubella is verschoven van 15 naar 12 maanden (in 2003).
- Er zijn verschillende schema's geweest voor de toediening van het MBR-vaccin, met een basisvaccinatie op 12 maanden en een tweede dosis op 10-12 jaar (vijfde leerjaar). Bij kinderen die naar een tropisch land vertrekken, kon deze tweede dosis vervroegd worden.
Hepatitis B
- Het vaccinatieschema voor Hepatitis B is in de loop der jaren aangepast, van 3 dosissen pediatrisch naar later 2 dosissen voor volwassenen, en de leeftijden voor toediening varieerden.
- Het vaccin werd toegediend op 12-13 jaar, maar er was ook een schema met dosissen op maand 0, 1 en 6. De vaccinatie werd gestopt in 2008, met enkel nog inhaalvaccinatie.
- Sinds 1 september 1999 worden alle zuigelingen in Vlaanderen gratis gevaccineerd tegen hepatitis B.
Difterie-Tetanus-Pertussis (DTaP)
- Verschillende formuleringen van het difterie-tetanus-pertussis vaccin (acellulair en whole cell) met variërende schema's en herhalingsvaccinaties zijn in gebruik geweest.
- Herhalingsvaccinaties werden op verschillende leeftijden gegeven, zoals 14-15 jaar of 5-6 jaar.
Polio
- Zowel orale als injecteerbare poliovaccins zijn in gebruik geweest.
- De doseringen en leeftijden voor toediening varieerden, met herhalingsvaccinaties op verschillende leeftijden.
Aanbevelingen en Toekomstige Ontwikkelingen
Het huidige basisvaccinatieschema is een overzicht van aanbevolen vaccinaties ter bescherming tegen 12 vaccineerbare infectieziekten. De vaccins binnen dit schema zijn in principe gratis en kunnen door artsen worden besteld via Vaccinnet. Deelname aan de vaccinatie is niet verplicht, maar de vaccinatiegraad is hoog, met meer dan 95% van de ouders die hun kind laten inenten.
Naast het basisvaccinatieschema wordt ook vaccinatie tegen rotavirus aanbevolen, maar deze vaccins zijn niet gratis. Er zijn ook diverse reisvaccinaties en vaccins voor specifieke risicogroepen die niet standaard in het schema zijn opgenomen, zoals hepatitis A, gele koorts, en meningokokken B.
De vaccinatiegraad is een belangrijke indicator voor groepsimmuniteit. Indien deze niet hoog genoeg is, kan groepsimmuniteit niet bereikt worden. In bepaalde bevolkingsgroepen, zoals de Bijbelgordel in Nederland, worden infectieziekten vaker gezien door een lagere vaccinatiegraad om religieuze redenen.
Het RIVM en kinderartsen meldden in 2018 dat de vaccinatiegraad dalende is. Jaarlijks worden er zo'n twee miljoen vaccinaties gegeven in het kader van het Rijksvaccinatieprogramma. Van de meldingen van vermoede bijwerkingen na een vaccinatie bleken de meeste bekend te zijn en konden optreden bij de betreffende vaccins.