Wanneer de menstruatie vóór het veertigste levensjaar stopt, terwijl deze voorheen altijd normaal is geweest, kan er sprake zijn van een vervroegde overgang. Dit fenomeen wordt ook wel prematuur ovarieel falen (POF) of premature ovariële insufficiëntie (POI) genoemd. De vroege overgang ontstaat doordat de eierstokken niet meer naar behoren functioneren. Dit resulteert in het uitblijven van de groei van eiblaasjes en het achterwege blijven van de eisprong. Hierdoor wordt de menstruatiecyclus verstoord en kan de vruchtbare levensfase tot een einde komen.
De gemiddelde leeftijd waarop vrouwen in de menopauze komen, ligt rond de 51 jaar. Echter, bij ongeveer 1% van de vrouwen begint de overgang al vóór het 40e levensjaar. Bij ongeveer 1 op de 1000 vrouwen treedt dit zelfs al op vóór de leeftijd van 30 jaar. In dergelijke gevallen spreekt men van een vervroegde overgang, ook wel bekend als prematuur ovarieel falen (POF) of premature ovariële insufficiëntie (POI). Een vervroegde menopauze of POI wordt vastgesteld wanneer de menstruatie gedurende ten minste vier maanden uitblijft vóór het veertigste levensjaar, terwijl de cyclus voorheen normaal was, en wanneer de concentratie oestrogenen laag is terwijl de concentratie van het Follikel Stimulerend Hormoon (FSH) te hoog is.
De Functie van de Eierstokken en de Oorzaken van POI
De hersenen produceren follikelstimulerend hormoon (FSH) en luteïniserend hormoon (LH). Deze hormonen stimuleren de eierstokken om oestrogenen en progesteron aan te maken. Deze hormonen zijn essentieel voor de maandelijkse menstruatiecyclus en de rijping van eicellen in de eierstokken. Normaal gesproken rijpt er telkens één eicel, die tussen twee menstruaties vrijkomt. Dit proces gaat door totdat de eicelvoorraad uitgeput is, wat leidt tot de menopauze.
Bij POI stoppen de eierstokken met het produceren van hormonen, vaak doordat de eicelvoorraad vervroegd opraakt, of door beschadiging of verwijdering van de eierstokken.
Mogelijke Oorzaken van Prematuur Ovarieel Falen
In de overgrote meerderheid van de gevallen kan de precieze oorzaak van POI niet worden achterhaald. Dit wordt aangeduid als idiopathische POI (wat 'onbekende oorzaak' betekent).
- Kunstmatige menopauze: Behandelingen tegen kanker zoals chemotherapie of bestraling, evenals de chirurgische verwijdering van een of beide eierstokken en/of de baarmoeder.
- Ziekten: Infecties zoals de bof, uitgebreide ontstekingen in de buikholte of endometriose.
- Enzymdeficiënties: Bepaalde aangeboren enzymdeficiënties, zoals galactosemie, kunnen soms een rol spelen.
- Chromosoomafwijkingen: Aandoeningen zoals het syndroom van Turner of het fragiele-X-syndroom kunnen de eicelvoorraad reeds bij de geboorte verminderen.
- Genetische oorzaak: Een vervroegde overgang kan familiair voorkomen, wat wijst op een genetische aanleg.
- Auto-immuunziekten: Een verhoogde concentratie auto-antistoffen die zich op het eierstokweefsel richten, kan leiden tot een verstoring van de eierstokfunctie. Dit kan ook gepaard gaan met stoornissen in de werking van de bijnier of schildklier.
Symptomen van Prematuur Ovariële Insufficiëntie
De symptomen van POI kunnen sterk variëren en worden vaak ervaren als een intensere versie van de klachten die optreden bij een natuurlijke menopauze. Dit komt doordat het lichaam door de plotselinge daling van de oestrogeenproductie geen tijd krijgt om zich aan te passen aan de hormonale veranderingen.
Typische en Atypische Overgangsklachten
Typische overgangsklachten, die vrijwel uitsluitend voorkomen bij vrouwen in de overgang, zijn onder andere:
- Opvliegers
- Nachtzweten
- Pijn bij het vrijen
- Klachten bij het plassen
Atypische klachten, die niet direct met de overgang worden geassocieerd maar wel vaak door vrouwen worden gemeld, omvatten:
- Stemmingswisselingen
- Prikkelbaarheid
- Droge huid en slijmvliezen
- Verminderde zin in seks
- Vermoeidheid
- Pijnlijke gewrichten
Langetermijngevolgen van POI
De lage oestrogeenspiegels bij POI verhogen het risico op diverse gezondheidsproblemen op de lange termijn:
- Verhoogd risico op hart- en vaatziekten: Zoals een hartaanval of beroerte.
- Verminderde botdichtheid (osteoporose): Wat leidt tot een verhoogd risico op botbreuken.
- Sarcopenie: Verminderde spiermassa en -kracht.
- Vaginale droogte en gerelateerde problemen zoals pijn bij het vrijen.
- Verhoogde kans op urineverlies en/of urineweginfecties.
- Verhoogde kans op dementie.
Daarnaast kunnen psychologische gevolgen optreden, zoals een gebrek aan zelfwaardering, angst om sneller oud te worden, en de emotionele schok van onvruchtbaarheid.
Animation: The Estrogen Mechanism
Diagnostiek van Prematuur Ovarieel Falen
De diagnose van POI wordt gesteld aan de hand van een combinatie van symptomen, lichamelijk onderzoek en hormonale bloedtesten.
Hormonale Bloedonderzoeken
Bij vrouwen die gedurende langere tijd niet meer menstrueren, is een eenmalige meting van de hormoonwaarden FSH, LH, oestradiol en progesteron vaak voldoende. Een verhoogde FSH-waarde en een verlaagde oestradiolwaarde zijn indicatief voor POI.
Bij vrouwen die nog een paar keer per jaar menstrueren, kunnen de hormoonwaarden rond de menstruatiecyclus normaal zijn. In dergelijke gevallen is vaker dan één keer bloedonderzoek nodig om een betrouwbaar beeld te krijgen. Een andere hormoonmarker die de eicelvoorraad aangeeft, is het Anti-Müllerse hormoon (AMH). Een lage of onmeetbare AMH-waarde ondersteunt de diagnose van eierstokuitval.
De diagnose wordt definitief gesteld wanneer tweemaal afwijkende bloedwaarden worden vastgesteld met een tussenperiode van ten minste vier weken.
Aanvullend Onderzoek
- Echoscopisch onderzoek: Dit kan worden ingezet om de eierstokken te beoordelen. Vaak zijn er dan geen follikels meer zichtbaar in de eierstokken.
- Schildklier- en bijnierfunctie: Bloedonderzoek kan worden aangevraagd om de werking van de schildklier te controleren en te onderzoeken of er afweerstoffen tegen de schildklier en/of bijnier aanwezig zijn, aangezien deze aandoeningen vaker voorkomen bij vrouwen met POI.
- Chromosomenonderzoek en genetisch onderzoek: Dit kan worden uitgevoerd om specifieke chromosoom- of genafwijkingen op te sporen.
- Botdichtheidsmeting (DEXA-scan): Vanwege het verhoogde risico op osteoporose wordt vaak een DEXA-meting uitgevoerd om de botdichtheid te bepalen.
Echoscopisch onderzoek van de eierstokken of weefselonderzoek door middel van een kijkoperatie is doorgaans niet nodig voor de diagnose.
Behandeling en Management van POI
De behandeling van POI is gericht op het verlichten van symptomen, het voorkomen van langetermijncomplicaties en, indien gewenst, het ondersteunen van een kinderwens.
Hormonale Substitutietherapie (HST)
Een belangrijke pijler in de behandeling is hormonale substitutietherapie (HST). Hierbij worden de ontbrekende oestrogenen aangevuld om symptomen te verminderen en het risico op osteoporose en hart- en vaatziekten te verkleinen. De duur van de HST wordt in overleg met de arts bepaald, vaak tot de leeftijd van ongeveer 51 jaar.
Er zijn diverse vormen van hormoonvervangende therapie beschikbaar. Het kan enige tijd duren voordat de juiste therapie is gevonden, en er kunnen bijwerkingen optreden zoals gespannen borsten en doorbraakbloedingen. Langdurig gebruik van hormonen kan het risico op borstkanker licht verhogen, wat afgewogen moet worden tegen de voordelen.
Leefstijl en Voeding
Een gezonde leefstijl is cruciaal voor het verminderen van overgangsklachten en het minimaliseren van gezondheidsrisico's. Dit omvat:
- Niet roken
- Gezonde voeding: Rijk aan calcium (vier tot vijf zuivel- of kaasproducten per dag) en eventueel aangevuld met calcium- en vitamine D-supplementen.
- Voldoende lichaamsbeweging.
Kinderwens en Vruchtbaarheid
Hoewel de vruchtbaarheid bij POI sterk verminderd is, bestaat er een kleine kans (5-10%) op spontane zwangerschap, aangezien de eierstokken soms nog restactiviteit vertonen. Vrouwen die niet zwanger willen worden, wordt geadviseerd anticonceptie te gebruiken.
Voor vrouwen met een kinderwens is eiceldonatie de meest reële optie voor zwangerschap. Hierbij worden eicellen van een donor bevrucht met het sperma van de partner, waarna het embryo wordt teruggeplaatst in de baarmoeder van de vrouw.
Psychologische Ondersteuning
De diagnose POI kan emotioneel zwaar zijn. Het verlies van vruchtbaarheid en de snelle veroudering kunnen leiden tot gevoelens van angst en verdriet. Praten met familie, vrienden, een psycholoog of lotgenoten via patiëntenverenigingen zoals Freya kan ondersteuning bieden.
Conclusie
Prematuur ovarieel falen is een complexe aandoening die aanzienlijke impact kan hebben op de fysieke en psychologische gezondheid van vrouwen. Een tijdige diagnose en een integrale aanpak, gericht op hormonale suppletie, leefstijlaanpassingen en psychologische ondersteuning, zijn essentieel voor het managen van de aandoening en het verbeteren van de levenskwaliteit.