Tijdens de eerste weken van de zwangerschap ondergaat het embryo een fascinerende en snelle ontwikkeling. Zelfs voordat je weet dat je zwanger bent, zijn de eerste stappen naar nieuw leven al gezet.
Week 1 en 2: Voorbereiding op nieuw leven
De eerste twee weken van de zwangerschap, gerekend vanaf de eerste dag van je laatste menstruatie, ben je nog niet zwanger. In deze periode rijpt de eicel in de eierstokken. De eisprong, waarbij een rijpe eicel zich losmaakt, vindt meestal ongeveer twee weken na het begin van de laatste menstruatie plaats. Vanaf dat moment tot enkele uren later is bevruchting mogelijk. De eicel heeft een beperkte levensduur van ongeveer 36 uur, terwijl zaadcellen tot wel 72 uur in leven kunnen blijven. Dit betekent dat seksuele gemeenschap één of twee dagen voor de eisprong al kan leiden tot een zwangerschap.
Week 3: De bevruchting en innesteling
Wanneer een zaadcel de eicel binnendringt, vindt de bevruchting plaats. De kern van de zaadcel en de eicel voegen zich samen, wat resulteert in de eerste cel van je kind. Deze cel begint zich onmiddellijk te delen: eerst door twee, dan door vier, acht en zo verder. Ongeveer een week na de bevruchting nestelt dit zich delende celklompje, dat nu uit zestien cellen bestaat, zich in de baarmoederwand. Dit proces wordt de innesteling genoemd.
Week 4: De start van het embryo
In de vierde week van de zwangerschap, wanneer je volgens de berekening zes weken zwanger zou zijn (maar de foetus dus nog maar vier weken oud is), groeit er een piepklein mensje in je lichaam. Dit mensje is ongeveer 1 millimeter groot en bestaat al uit duizenden cellen. Deze cellen zijn verantwoordelijk voor de vorming van zowel de baby als de placenta. Aan het einde van de vierde week spreken we officieel van een embryo. Het embryo heeft nog een staart, die de beginselen van de toekomstige wervels bevat. Deze staart trekt zich later omhoog en verdwijnt.
Je kunt nu al last hebben van een opgeblazen gevoel en winderigheid. Hoewel je het aan de buitenkant nog niet ziet, is je baby to be druk bezig met groeien. Het embryo ontwikkelt zich in hoog tempo. De vruchtzak vormt zich rondom de blastocyste. Na het ontstaan van deze zak met vruchtwater is je baby officieel een embryo. Deze bestaat nu uit drie lagen, die zich gaan ontwikkelen tot de verschillende lichaamsonderdelen.
Ontwikkeling van de kiemlagen:
- De binnenste laag groeit uit tot onder andere de lever en longen.
- De middelste laag vormt het hart, de botten, spieren, nieren en geslachtsorganen.
- De buitenste laag, het ectoderm, vormt de huid, het zenuwstelsel en de zintuigen.
Op de plek waar de vruchtzak vastzit aan de baarmoederwand, ontwikkelt zich de placenta. Totdat de placenta volledig is ontwikkeld, zorgt de dooierzak voor de voedselvoorziening van het embryo. De dooierzak maakt ook het zwangerschapshormoon hCG aan. Dit hormoon signaleert aan je lichaam dat het geen nieuwe eicellen hoeft te laten rijpen en voorkomt dat het baarmoederslijmvlies wordt afgebroken.
Vroege zwangerschapssymptomen en testen
De week dat je 4 weken zwanger bent, is het duidelijkste zwangerschapssymptoom vaak dat je overtijd bent. Het niveau van het hCG-hormoon in je lichaam is mogelijk al hoog genoeg om een zwangerschapstest te doen. Het embryo is op dit moment nog een piepklein speldenknopje, waardoor het nog niet aan je lichaam te zien is dat je zwanger bent. Toch kun je al een opgeblazen gevoel in je buik ervaren, en je buik kan een beetje opgezet zijn, al is dit van buitenaf nog niet zichtbaar. Winderigheid kan ook voorkomen.
Sommige vrouwen voelen direct dat ze zwanger zijn, terwijl anderen twijfelen. Om de onzekerheid te beëindigen, is het einde van deze week een spannend moment: je kunt voor het eerst testen. Vanaf het einde van week 4 is een zwangerschapstest meer dan 99 procent betrouwbaar.
Embryologie: van bevruchting tot gastrulatie, animatie
Wetenschappelijk onderzoek naar embryo-ontwikkeling
In 2016 slaagden wetenschappers er voor het eerst in een embryo na bevruchting twaalf dagen lang te laten groeien in een petrischaaltje. Normaal gesproken worden bevruchte eicellen enkele dagen na de bevruchting in de baarmoeder geplaatst, omdat men aannam dat het embryo die omgeving nodig heeft om te overleven. De wetenschappers van de Amerikaanse Rockefeller University wisten deze omstandigheden in het laboratorium na te bootsen. De embryo's ontwikkelden zich tot dag tien op dezelfde manier als normaal groeiende embryo's. Daarna traden er afwijkingen op en na dag twaalf stokte de ontwikkeling. Dit onderzoek kan op termijn vrouwen die moeilijk zwanger worden helpen, en mogelijk antwoord geven op vragen over waarom IVF-behandelingen vaak misgaan of waarom sommige vrouwen steeds een miskraam hebben.
Medicatiegebruik en terugplaatsing bij vruchtbaarheidsbehandelingen
Bij vruchtbaarheidsbehandelingen zoals IVF spelen medicatie en de timing van terugplaatsing een belangrijke rol:
- Verse terugplaatsing na follikelpunctie: Gebruik van vaginale capsules (Progesteron®) vanaf de avond van de follikelpunctie, drie keer per dag 200 mg, tot de dag van de zwangerschapstest. Een zwangerschapstest kan 12 dagen na de terugplaatsing thuis worden gedaan.
- Terugplaatsing van een ontdooid embryo (cryo embryo) in een natuurlijke cyclus: Na de terugplaatsing is geen medicatie nodig. Een zwangerschapstest kan 10 dagen na de terugplaatsing worden gedaan.
- Terugplaatsing van een ontdooid embryo (cryo embryo) in een kunstmatige cyclus: Gebruik van Estradiol® en Progesteron® volgens voorgeschreven dosering tot de dag van de zwangerschapstest. Bij een positieve test dient de medicatie gebruikt te worden tot een zwangerschapsduur van 12 weken. Een recept voor meer medicatie kan worden aangevraagd via het verpleegkundig telefonisch spreekuur of het patiëntportaal. Een zwangerschapstest kan 10 dagen na de terugplaatsing worden gedaan.
LET OP: Progesteron® kan de menstruatie uitstellen zonder dat er sprake is van een zwangerschap.
Vaginaal bloedverlies na terugplaatsing:
Vaginaal bloedverlies na de terugplaatsing kan verschillende oorzaken hebben, zoals het inbrengen van de catheter, een innestelingsbloeding, bloedverlies na gemeenschap, of een beginnende menstruatie. Bij twijfel, vooral als het bloedverlies aanhoudt of toeneemt, is het raadzaam om contact op te nemen met de zorgverlener.
Uitslag van de behandeling en vervolg
Nadat de zwangerschapstest is gedaan, dient de uitslag te worden doorgegeven aan de verpleegkundige. Bij een positieve test is de behandeling geslaagd en wordt een eerste echo gepland (vanaf 7 weken zwangerschap, of eerder bij medische indicatie). Bij een negatieve test is de behandeling helaas niet gelukt. In dat geval wordt een afspraak met de arts gepland om de behandeling te evalueren en het eventuele vervolgtraject te bespreken.
Invriezen van embryo's
Na de behandeling wordt in het patiëntportaal van het UMC Utrecht een brief beschikbaar gesteld waarin staat of en hoeveel embryo's er zijn ingevroren. Als er embryo's zijn ingevroren en de terugplaatsing was niet succesvol, zal eerst een behandeling met de ingevroren embryo's plaatsvinden.
Leefstijladviezen na embryoterugplaatsing
Na de embryoterugplaatsing kunt u uw dagelijkse bezigheden hervatten; extra rust leidt niet tot een hogere kans op zwangerschap. Sporten en gemeenschap zijn toegestaan indien er geen klachten zijn. Bij klachten ten gevolge van de punctie of stimulatie is het verstandig rustig aan te doen. Koorts (> 38 graden) is altijd een reden om telefonisch contact op te nemen. Vanaf de embryoterugplaatsing wordt aangeraden de leefstijladviezen voor zwangere vrouwen te volgen, zoals dagelijks slikken van foliumzuur, niet roken, geen alcohol en geen rauw vlees/vis eten.
Ontwikkeling in de latere weken van de zwangerschap
Gedurende de zwangerschap ontwikkelt het embryo zich verder tot een foetus en vervolgens tot een baby die klaar is voor de geboorte.
Fase van blastocyste (dag 5)
Op dag 5 vertoont het embryo een holte en bevindt zich in het stadium van de blastocyste. Er zijn twee celcompartimenten te onderscheiden. Vaak gebeurt er op dit stadium, net als op dag 3, een biopsie. Hierbij worden 5-8 cellen van het trophectoderm verwijderd. Alleen blastocysten met een goede kiemknop en voldoende trophectodermcellen komen in aanmerking voor deze procedure.
Embryotransfer op dag 3 versus dag 5
Als de embryotransfer wordt uitgesteld van dag 3 naar dag 5, betekent dit dat er minstens vier embryo's van goede kwaliteit zijn. Voor terugplaatsing komen alleen embryo's tot en met kwaliteit 3 in aanmerking. Als er onvoldoende goede embryo's zijn, wordt de transfer geannuleerd.
Week 5-8: Vorming van organen
Het embryo ontwikkelt zich verder. De staart verdwijnt, en het hart begint te pompen. De mond, ogen, oren en hersenen zijn in aanleg aanwezig. Kieuwbogen ontwikkelen zich tot kaken en delen van het gezicht. Het embryo krijgt alle benodigde stoffen via de dooierzak, die ook bloedcellen aanmaakt. De navelstreng maakt contact met de placenta.
Week 9-12: De foetale fase
Vanaf week 10 (8 weken na de bevruchting) spreken we van een foetus. De foetus is ongeveer 8 cm groot en weegt circa 28 gram. De lever, milt en beenmerg nemen de taak van de dooierzak over. De spieren zijn sterk genoeg om te schoppen en de handjes te knijpen. Nagels beginnen te groeien, en echte beenderen en ribben ontwikkelen zich. Het hoofd wordt ronder, en de hals begint zich af te tekenen.
Maand 4-6: Verdere ontwikkeling en groei
Vanaf de vierde maand zijn de geslachtsorganen ontwikkeld. De foetus is ongeveer 35 cm en weegt circa 720 gram. De neusgaten gaan open. Het ademhalingsorgaan is volledig ontwikkeld, maar nog zwak. De foetus oefent ademhaling door vruchtwater in te slikken. Vanaf de 6e maand kan de foetus op de duim zuigen. Het hartje is nu ook voor de buitenwereld te horen. De ruimte in de baarmoeder wordt krapper, en het gewicht van de foetus neemt toe.
Maand 7-9: Voltooiing en voorbereiding op de geboorte
De foetus is nu volledig ontwikkeld en weegt ongeveer 2500 gram bij 40 cm lengte. De huid verandert van bloedrood naar zachtroze door een vetlaag. De foetus ligt bijna voortdurend met het hoofd omlaag. De oogjes gaan open. De hartslag is sterk genoeg om thuis te horen. De baby kan reageren op aanraking en geluid. De laatste weken groeit de baby nog steeds, maar de bewegingen worden minder ruim door het gebrek aan ruimte. De geboorte nadert.
Zwangerschapstest en betrouwbaarheid
Een zwangerschapstest kan vanaf het einde van de vierde week van de zwangerschap worden gedaan en is dan meer dan 99 procent betrouwbaar. De betrouwbaarheid hangt af van de hoeveelheid hCG in de urine.
Belang van leefstijl tijdens de zwangerschap
Gezond eten is extra belangrijk tijdens de zwangerschap. Calcium speelt een rol in de gezondheid van moeder en kind. Het volgen van de Schijf van Vijf en het slikken van foliumzuur worden sterk aangeraden. Roken en alcoholgebruik dienen te worden vermeden.