Inleiding
Zuid-Afrika heeft een van de meest progressieve abortuswetgevingen ter wereld, met de Choice on Termination of Pregnancy Act (COTPA) die twintig jaar geleden werd aangenomen. Deze wetgeving werd destijds breed geprezen als een belangrijke verbetering voor de rechten van vrouwen en meisjes. Ondanks deze wetgeving, blijkt uit recent onderzoek van Amnesty International en de Women's Health Research Unit van de Universiteit van Kaapstad, dat vrouwen en meisjes in Zuid-Afrika, met name zij uit armere en gemarginaliseerde gemeenschappen, nog steeds aanzienlijke moeite hebben met het verkrijgen van toegang tot veilige abortusdiensten. Dit onderzoek, dat deze week werd gepubliceerd, werpt een kritisch licht op de implementatie van de wetgeving en de obstakels die vrouwen ondervinden.
Verplichtingen onder Internationale Mensenrechten
Zuid-Afrika is, onder internationale mensenrechtenstandaarden, verplicht om abortusdiensten en informatie te verlenen die toegankelijk, aanvaardbaar en van goede kwaliteit is, voor alle vrouwen en meisjes zonder onderscheid. Deze verplichting omvat het waarborgen dat gewetensbezwaren van gezondheidswerkers geen hindernis vormen voor de toegang tot abortusdiensten. Bovendien moet er een goed functionerend verwijzingsproces bestaan dat tijdige en passende zorg garandeert aan iedereen die een abortus wenst.
Ongelijke Toegang tot Veilige Abortusdiensten
Ondanks de progressieve wetgeving, ervaren veel vrouwen en meisjes in Zuid-Afrika, met name die uit de armste en meest gemarginaliseerde gemeenschappen, moeilijkheden bij het verkrijgen van toegang tot veilige abortusdiensten. Dit leidt tot een verhoogd risico op onveilige abortussen, met potentieel ernstige gezondheidsproblemen en zelfs fatale gevolgen. Een tragisch voorbeeld hiervan is het overlijden van een 19-jarige studente in 2016 als gevolg van complicaties na een onveilige abortus. Vertegenwoordigers van de Verenigde Naties wezen destijds op tekortkomingen in het gezondheidssysteem, stigma en discriminatie als bijdragende factoren aan haar dood.
De Praktijk van "Conscientious Objection"
Een belangrijke factor die de toegang tot abortus in Zuid-Afrika beperkt, is het gebrek aan adequate regulering van de praktijk van "conscientious objection". Deze praktijk staat zorgverleners toe om op basis van gewetensbezwaren te weigeren een abortus uit te voeren. Hoewel het recht op vrije meningsuiting, gegarandeerd in de Zuid-Afrikaanse Grondwet, zorgverleners het recht geeft om in bepaalde gevallen te weigeren, geldt dit niet in noodsituaties of wanneer het leven van de vrouw in gevaar is. Muleya Mwananyanda, vicedirecteur bij Amnesty International in Zuid-Afrika, benadrukt dat het recht op leven, gezondheid en waardigheid van vrouwen altijd voorrang moet krijgen op het recht van gezondheidswerkers om gewetensbezwaren te uiten. Zij stelt dat de overheid dringend moet ingrijpen om ervoor te zorgen dat de toegang tot abortusdiensten niet langer afhankelijk is van de persoonlijke opvattingen van zorgverleners.
Gebrek aan Informatie en Infrastructuur
Naast de kwestie van gewetensbezwaren, vormen ongelijkheid en een gebrek aan informatie andere significante barrières. Van de 505 gezondheidscentra die abortusdiensten mogen aanbieden, zijn er slechts 264 die dit ook daadwerkelijk doen, met name in het eerste en tweede trimester van de zwangerschap. Dit dwingt vrouwen om lange afstanden af te leggen en hoge transportkosten te maken. Bovendien ontbreekt een duidelijke lijst van centra die veilige en legale abortusdiensten uitvoeren, terwijl illegale abortusdiensten openlijk reclame maken, zowel online als offline.
Eisen van Amnesty International
Amnesty International roept de Zuid-Afrikaanse autoriteiten op om:
- Duidelijke richtlijnen en protocollen uit te vaardigen voor zorgverleners en het management van gezondheidscentra.
- De grenzen aan de praktijk van "conscientious objection" te verduidelijken en de ethische plicht van zorgverleners om prioriteit te geven aan de toegang van vrouwen en meisjes tot gezondheidszorg af te dwingen.
- Zorgverleners die gewetensbezwaren uiten, te verplichten tot het doorverwijzen van patiënten en het verstrekken van nauwkeurige informatie.
- Altijd noodzorg te verlenen indien dit nodig is.
Abortuswetgeving in Sub-Sahara-Afrika: Een Divers Landschap
De abortuswetgeving in Sub-Sahara-Afrika vertoont grote verschillen per land. Hoewel abortus in veel landen verboden is, tenzij medisch noodzakelijk, hebben andere landen soepelere wetten. De afgelopen jaren hebben verschillende Afrikaanse landen, zoals Ethiopië, Sierra Leone en Zimbabwe, stappen gezet om reproductieve rechten te bevorderen. Omgekeerd zijn er ook landen die een terugslag ervaren op het gebied van reproductieve rechten, zoals Zambia.
Landen met Totaalverbod op Abortus
De Republiek Congo-Brazzaville, Madagaskar en Mauritanië zijn de enige landen in Sub-Sahara-Afrika waar een totaalverbod op abortus geldt.
Restrictieve Abortuswetgeving
Een tiental landen hanteert een zeer restrictieve abortuswetgeving, waarbij abortus alleen wettelijk is toegestaan ter redding van het leven van de zwangere persoon. Dit geldt voor landen als Angola, Centraal-Afrikaanse Republiek, Ivoorkust, Malawi, Mali, Nigeria, Soedan, Somalië, Zuid-Soedan en Sierra Leone. In Sierra Leone worden echter recentelijk stappen gezet richting een substantiële versoepeling van de wetgeving.
Abortus bij Verkrachting, Incest of Foetale Afwijkingen
In veel landen is abortus wettelijk toegestaan in geval van verkrachting of incest, of wanneer de foetus ernstige beperkingen vertoont. Dit geldt onder andere voor Botswana, Mali, Burkina Faso, Centraal-Afrikaanse Republiek, Ethiopië, Ghana, Guinee, Kameroen, Lesotho, Liberia, Mauritius, Namibië, Seychellen, Soedan, Swaziland, Togo en Zimbabwe.
Abortus ter Bescherming van Gezondheid
In landen als Burkina Faso, Tsjaad, Democratische Republiek Congo, Djibouti, Ethiopië, Eritrea, Equatoriaal-Guinea, Guinee, Kameroen, Kenia, Niger, Togo en Zimbabwe bestaat een juridische mogelijkheid om een legale abortus te verkrijgen ter bescherming van de gezondheid van zwangere personen. Deze clausule kan echter door een rechtbank worden verworpen, tenzij expliciet in de wet vermeld, zoals in Zimbabwe voor de fysieke gezondheid.
De abortuswetgeving in Botswana, Liberia, Ghana, Mauritius, Namibië, Seychellen en Zambia staat expliciet de mogelijkheid tot abortus toe ter bescherming van de fysieke of psychologische gezondheid van de zwangere persoon.
Progressieve Abortuswetgeving
Koplopers in Sub-Sahara-Afrika met de meest progressieve abortuswetgeving zijn Bénin, Kaapverdië, Mozambique, São Tomé et Príncipe en Zuid-Afrika, waar abortus op aanvraag is toegestaan tot twaalf weken zwangerschap. In Kaapverdië en Mozambique zijn latere termijnen mogelijk onder specifieke voorwaarden, zoals gevaar voor de fysieke of mentale gezondheid, of foetale beperkingen. Mozambique en Mauritius vereisen ouderlijke toestemming voor minderjarigen, en Equatoriaal-Guinea vereist echtelijke instemming.
Zambia en Ethiopië: Ruime Interpretatie
Zambia kent een relatief soepele abortuswetgeving, waarbij abortus ter bescherming van de fysieke of psychologische gezondheid van de zwangere persoon of een van diens kinderen, of op basis van sociaaleconomische redenen, wettelijk is toegestaan tot twaalf weken zwangerschap. Ethiopië heeft een vergelijkbare wetgeving, waarbij leeftijd of economische omstandigheden als motivatie kunnen dienen.
Onzekerheid in Wetgeving
De abortuswetgeving van Gabon, Gambia, Guinee-Bissau, Rwanda, Tanzania en Oeganda is vaak onduidelijk. Het is niet altijd expliciet of abortus als medische noodzaak is toegestaan, of dat bescherming van de gezondheid een reden kan zijn. De voorwaarden in Rwanda zijn bijzonder vaag, wat leidt tot arbitraire beslissingen en rechtsonzekerheid.
Specifieke Situaties in Sierra Leone, Ethiopië en Zambia
Sierra Leone: Pogingen tot Decriminalisering
In juli 2022 kondigde president Julius Maada Bio van Sierra Leone aan dat zijn regering een wetsvoorstel steunt om abortus te decriminaliseren. Dit volgde op de beslissing van het Amerikaanse Hooggerechtshof om het grondwettelijk recht op abortus te vernietigen. Voorheen was abortus in Sierra Leone, met wetgeving daterend uit 1861, enkel wettelijk toegestaan wanneer het leven van de zwangere persoon in gevaar was. Dit leidde ertoe dat veel vrouwen hun toevlucht zochten tot clandestiene en onveilige abortussen, wat bijdroeg aan de hoge moedersterftecijfers van het land.
Eerdere pogingen tot decriminalisering, zoals een wetsvoorstel in 2015 dat abortus tot 24 weken legaliseerde bij verkrachting, incest of ernstige foetale afwijkingen, werden tegengehouden door president Ernest Bai Koroma. Huidig president Maada Bio, een criticus van zijn voorganger, zet zich in voor het verbeteren van seksuele, reproductieve en vrouwenrechten.
Ethiopië: Versoepeling en Progressieve Elementen
In 2005 versoepelde Ethiopië haar restrictieve abortuswetgeving. Het nieuwe wetsvoorstel staat abortus toe wanneer de zwangerschap het gevolg is van verkrachting of incest, een gevaar vormt voor het leven of de gezondheid van de zwangere persoon en/of de foetus, of indien de foetus ernstige beperkingen vertoont. Een belangrijk progressief element is dat voor zwangerschap door verkrachting geen bewijs of verklaring van een procureur nodig is; de eigen verklaring van de zwangere persoon volstaat. Dit is een significant verschil met veel andere landen waar het verzamelen van bewijs moeilijk is.
De hervorming staat ook legale abortus toe voor personen met mentale of fysieke beperkingen, of met onvoldoende middelen om een kind op te voeden. Minderjarigen kunnen als fysiek of psychologisch "onvoorbereid" worden verklaard. Ondanks deze versoepelingen blijft abortus een misdrijf, met uitzonderingen op de vervolging en bestraffing.
Zambia: Toegang Beperkt door Randvoorwaarden
Zambia legaliseerde abortus al in 1972. De wetgeving staat abortus toe ter bescherming van de fysieke en mentale gezondheid van de zwangere persoon of een van diens kinderen, of op basis van sociaaleconomische redenen tot twaalf weken zwangerschap. Echter, de toegang tot deze diensten wordt beperkt door de vereiste toestemming van drie zorgverleners (één in noodsituaties) en een chronisch tekort aan zorgcentra. Bovendien leidt wijdverbreid sociaal stigma ertoe dat minder zorgverleners bereid zijn abortus uit te voeren, wat resulteert in minder kwalitatieve zorg, met name voor adolescenten.
De Realiteit van Abortus in Zuid-Afrika
Ondanks de progressieve wetgeving in Zuid-Afrika, blijkt de praktijk weerbarstig. Veel vrouwen, zoals de 19-jarige Xolisa, maken gebruik van illegale abortusdiensten, soms zelfs voor zwangerschappen die de wettelijke termijn overschrijden. Dit komt door lange wachtrijen in staatshospitalen, waar gratis abortussen worden aangeboden, en door de angst voor vernedering door zorgpersoneel. Privéklinieken bieden snellere toegang, maar tegen hogere kosten, die variëren afhankelijk van de sociale achtergrond van de cliënt.
Er wordt geschat dat 52 tot 56 procent van de abortussen in Zuid-Afrika onveilig plaatsvindt. Illegale abortuspraktijken, die vaak via internet opereren en medicijnen per post versturen, vormen een enorm risico. Vrouwen riskeren infecties, perforatie van de baarmoeder, onvruchtbaarheid en zelfs de dood. Bovendien bieden illegale abortusdokters geen nazorg, wat een essentieel onderdeel is van veilige abortuszorg.
Hoe werkt de abortuspil? Uitleg van stap tot stap | Stimezo Zwolle
Internationale Context en Duurzaamheidsdoelen
Wereldwijd sterven jaarlijks tienduizenden vrouwen aan de gevolgen van onveilige abortussen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) schat dat 25 miljoen onveilige abortussen per jaar plaatsvinden, waarvan 97% in ontwikkelingslanden. De toegang tot veilige abortus is cruciaal voor het behalen van Duurzaamheidsdoel 3.7 van de Verenigde Naties, dat universele toegang tot reproductieve gezondheidszorg beoogt.
Het Maputo Protocol, aangenomen door de Afrikaanse Unie in 2003, garandeert het recht op abortus wanneer de geestelijke of lichamelijke gezondheid van een vrouw in gevaar is. Desondanks verbieden twaalf Afrikaanse staten abortus nog steeds onder alle omstandigheden, en vier miljoen vrouwen ondergaan jaarlijks onveilige, illegale abortussen op het continent. De Internationale Humanistische en Ethische Unie (IHEU) roept Afrikaanse staten op om hun verplichtingen onder het Maputo Protocol na te komen en dringt aan op het stoppen van schendingen van vrouwenrechten.
Veilige vs. Onveilige Abortus: Een Wereldwijd Perspectief
De WHO onderscheidt veilige, minder veilige en minst veilige abortussen. Veilige abortussen worden uitgevoerd door getraind personeel volgens aanbevolen methoden. Minder veilige abortussen worden uitgevoerd door getraind personeel met onveilige methoden, of door ongetraind personeel met veilige methoden. De minst veilige abortussen worden uitgevoerd door ongetraind personeel met gevaarlijke methoden, wat het hoogste risico op complicaties en overlijden met zich meebrengt.
Strenge abortuswetten correleren met een hoger percentage onveilige abortussen. In landen waar abortus legaal is, is negen op de tien abortussen veilig, vergeleken met slechts één op vier in landen waar abortus verboden is of alleen is toegestaan ter redding van het leven. Criminalisering van abortus leidt niet tot minder abortussen, maar wel tot meer onveilige procedures.
De veiligste abortussen vinden plaats in West- en Noord-Europa en Noord-Amerika, waar ook de toegang tot anticonceptie goed geregeld is, de economische ontwikkeling hoger is en er meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen heerst. In Afrika is slechts één op de vier abortussen veilig, waarbij de meerderheid valt onder de categorie "minst veilig".
Conclusie: De Noodzaak van Verbeterde Toegang en Ondersteuning
De abortuswetgeving in Zuid-Afrika, hoewel progressief op papier, stuit in de praktijk op aanzienlijke obstakels. Ongelijke toegang, het falen van de regulering van gewetensbezwaren, een gebrek aan informatie en adequate infrastructuur, en diepgeworteld stigma dragen bij aan het voortduren van onveilige abortuspraktijken. Amnesty International en andere organisaties blijven aandringen op concrete actie van de Zuid-Afrikaanse overheid om de toegang tot veilige abortusdiensten te garanderen en de rechten van vrouwen en meisjes te beschermen. De internationale context toont aan dat een wettelijk kader alleen niet volstaat; effectieve implementatie, toegankelijke zorg en maatschappelijke acceptatie zijn essentieel om moedersterfte en de gevolgen van onveilige abortussen te verminderen.