Al meer dan honderd jaar proberen archeologen de betekenis te achterhalen van de zogenaamde ‘Venusbeeldjes’, een verzamelnaam voor prehistorische beeldjes van vrouwenfiguren. Het bekendste voorbeeld is de ‘Venus van Willendorf’, een okerkleurig stenen beeldje dat in 1908 werd opgegraven in Zuid-Oostenrijk. Dit beeldje wordt beschouwd als een van de belangrijkste en best bewaarde kunstobjecten uit de Steentijd.
Ontdekking en Eerste Interpretaties
Vanaf de negentiende eeuw doken dit soort beeldjes regelmatig op bij archeologische opgravingen verspreid over Europa, van Frankrijk tot Rusland. Archeologen uit die tijd, overwegend mannen, gaven de beeldjes de naam ‘Venusbeeldjes’. Deze benaming was geïnspireerd door de Romeinse godin van de liefde en seksualiteit, Venus, die vaak naakt werd afgebeeld. Men ging ervan uit dat de beeldjes door en voor mannen waren gemaakt, en dienden als representatie van vrouwelijke schoonheid of als object van verlangen.
Later opperden vrouwelijke archeologen alternatieve theorieën. Zij suggereerden dat de beeldjes mogelijk een Moeder Aarde konden voorstellen, die door prehistorische vrouwen werd aanbeden. Een andere mogelijkheid was dat het zelfportretten waren van zwangere vrouwen, die zichzelf van bovenaf hadden afgebeeld met vervormde lichaamsverhoudingen. Het ontbreken van een gezicht en het hoofd dat volledig bedekt is met wat op vlechten lijkt, blijft echter een punt van speculatie.
Kenmerken en Symboliek
De kenmerkende, sterk vergrote buik, borsten, venusheuvel en dijen van de Venus van Willendorf hebben ertoe geleid dat men vandaag de dag nog steeds een connectie ziet met seksualiteit en vruchtbaarheid. Hoewel er ook Venusbeeldjes zijn gevonden met meer proportionele vormen, wat de Venus van Willendorf tot een uitzondering zou maken, blijft de interpretatie als vruchtbaarheidssymbool wijdverbreid.
De Venusbeeldjes stammen uit het Paleolithicum, ook wel de Oude Steentijd genoemd, en dateren van ongeveer 30.000 jaar geleden. Ze worden geassocieerd met vruchtbaarheidsrituelen, hoewel hun precieze betekenis onbekend blijft. De beeldjes zijn overal in Europa gevonden, en vertonen variaties in proporties: sommige met overdreven vrouwelijke kenmerken, andere met meer ‘standaard’ verhoudingen.
Diverse Theorieën en Interpretaties
Er zijn tegenwoordig meer theorieën over Venusbeeldjes dan er beeldjes zelf zijn. Bij gebrek aan concrete feiten is bijna elke interpretatie mogelijk. De gangbare gedachte dat de beeldjes bedoeld waren om vruchtbaarheid af te smeken, is niet waterdicht. In de ijstijd was voedsel schaars, wat het krijgen van meer kinderen mogelijk geen aantrekkelijk vooruitzicht maakte. Anderen stellen juist dat voedsel overvloedig aanwezig was voor jagers en verzamelaars.
De gezichtloze weergave van de beeldjes lijkt naar een universele boodschap te verwijzen. In de tijd dat ze werden gemaakt, was die boodschap waarschijnlijk duidelijk voor iedereen, maar voor ons blijft de volledige betekenis ondoorgrondelijk. Het klassieke voorbeeld voor de plastiek van de Oude Steentijd is de Venus van Willendorf. Dit beeldje wordt gezien als een authentiek document voor het schoonheidsideaal van zijn tijd, en niet zozeer voor de destijds normale vrouwelijke lichaamsbouw. Bij primitieve volkeren geldt nog steeds een maximale lichaamsomvang als ideaal van vrouwelijke schoonheid.
De beheersing van de lichaamsvormen in dit kleine kunstwerk is verbazingwekkend. Het ontbreken van een gezicht is waarschijnlijk geen artistiek onvermogen, maar een bewuste keuze waarbij de vormen van het lichaam belangrijker waren dan gelaatstrekken. Zelfs de weergave van het kapsel was voor de kunstenaar van groter belang. De Venus van Willendorf wordt beschouwd als een topprestatie van een anonieme kunstenaarspersoonlijkheid, zoals gebruikelijk was in de prehistorie.
Minder Overdreven Proporties en Artistieke Ontwikkeling
Een groot deel van de bekende beeldjes vertoont zwaarlijvigheid, met name rond de heupen (steatopygie), wat de grondregel van de artistieke vormgeving lijkt te zijn. Bij veel sculpturen wordt het gezicht verwaarloosd, soms tot het punt dat het hoofd slechts wordt aangeduid als een vormloze verlenging van het lichaam, of simpelweg wordt weggelaten. De ontwikkeling van de kunst uit het Oude Steentijdperk, gezien over duizenden jaren, toont een duidelijke tendens van absolute naturalisme (zoals bij de Venus van Willendorf) naar vereenvoudiging en beperking tot het essentiële. Uiteindelijk blijft van het vrouwelijk lichaam soms slechts een stok met borsten of een vorkvormige structuur over.
In de tekenkunst nam de stilering een andere weg. Slechts bij een klein aantal sculpturen is meer aandacht besteed aan het gezicht, wat ze waardevolle bronnen maakt voor het beeld van de mens uit de Oude Steentijd. Twee opmerkelijke voorbeelden zijn een sierlijk elpenbeenkopje uit Frankrijk en een sculptuur van hetzelfde materiaal uit Wisternitz, Moravië. De dierplastieken uit deze periode evenaren de mensenbeelden in hun realisme.
Kunsthandwerk en Magische Doeleinden
Vrijstaande beelden zijn zeldzaam. Wel zijn er gereedschappen van bot gevonden die versierd zijn met figuren. Zo is de greep van een benen dolk uitgevoerd als een steenbok, wat suggereert hoe de jager het dier mogelijk zag tegen een rotswand. Het omgebogen uiteinde van een werpspies heeft de vorm van een dierkop gekregen. Bij de versiering van een dolkgreep met de kop van een wisent moest de natuurgetrouwheid enigszins wijken, omdat de horens plat tegen de kop werden afgebeeld.
De artistieke vormgeving van deze gebruiksvoorwerpen, die tot het kunsthandwerk behoren, deed de praktische bruikbaarheid geen schade, in tegenstelling tot veel moderne producten. De kunst uit de Oude Steentijd als geheel suggereert dat het versieren van gebruiksvoorwerpen niet alleen uit versieringsdrang gebeurde, maar ook voor magische doeleinden. Dit geldt zeker voor een groep uitgesneden laagreliëfs uit het jongere paleolithicum, die aan de voorkant reliëf hebben en aan de achterkant glad zijn, wat duidt op een beoogde achtergrond.
Indrukwekkende Reliëfs en Grotkunst
Een fraai voorbeeld van een fragmentarisch bewaard gebleven reliëf is de nauwgezet uitgewerkte kop van een wild paard uit Frankrijk. Daarnaast bestaan er imposante voorbeelden van groot formaat steen- of kleireliëfs. Mensenafbeeldingen op rotswanden uit Laussel, Frankrijk (waaronder een zeldzaam mannefiguur in dit milieu), bereiken bij lange na niet het niveau van de vrijstaande beelden. Wel behoren de afbeeldingen op een dierenfries in een bijzondere vindplaats bij Le Roe, Frankrijk, tot de beste prestaties van dierweergave uit de Oude Steentijd.
De absolute top wordt gevormd door een uit grottenleem gevormde groep van een bizon en een bizonkoe uit de grot van Tuc d’Audoubert in Zuid-Frankrijk, die bewaard is gebleven door een deklaag van druipsteen. De dieren zijn afgebeeld op het moment van het paren. Afdrukken van menselijke hielen in de kleibodem van de grot getuigen van een totemistische cultus die hier in het donker van de berg werd bedreven, waarbij men in een gedwongen houding, steunend op de hielen, de heilige bisondans uitvoerde, vergelijkbaar met rituelen van Noord-Amerikaanse Indianen.
In de grot van Montespan, Pyreneeën, bevond zich eveneens een beeld uit grottenleem, dat van een hollebeer. Hier ontbreekt de naturalistische uitvoering van het lichaam; het beeld was waarschijnlijk overspannen met een berehuid en voorzien van de kop van een echte beer. De figuur vertoont talloze beschadigingen door steken, wat suggereert dat hier het beeld van het dier werd gedood, dat men op de jacht wilde neervellen.
Vrouwe van Villers-Carbonnel: Een Nieuwe Vruchtbaarheidsbeeldje
Aan de oever van de rivier de Somme in Noord-Frankrijk hebben archeologen een ongeveer zesduizend jaar oud beeldje uit de Nieuwe Steentijd (Neolithicum) gevonden. Het 21 centimeter hoge beeldje werd in stukken aangetroffen in de resten van een neolithische oven en is waarschijnlijk gebroken tijdens het bakproces. Archeologen zijn erin geslaagd het beeld weer in elkaar te zetten.
Het gaat vermoedelijk om een vruchtbaarheidsbeeldje van klei. De afgebeelde persoon, waarschijnlijk een vrouw, heeft brede heupen en een klein hoofd. Dit type beeldjes is vaker gevonden in Europa, onder meer in de buurt van de Middellandse Zee. De vondst is bijzonder omdat het een relatief oud vruchtbaarheidsbeeldje betreft dat zo noordelijk is gevonden, en omdat het beeldje nog compleet is. Het beeld heeft de naam Vrouwe van Villers-Carbonnel gekregen, naar de vindplaats.
De Franse archeologische dienst INRAP zal de komende tijd nog 77 archeologische sites onderzoeken langs een nieuw aan te leggen kanaal, het Canal Seine-Nord Europe. Dit kanaal zal 106 kilometer lang worden en de Benelux met Frankrijk verbinden.
De Oorsprong van de Term 'Venusbeeldje'
De term ‘Venus’ werd voor het eerst gebruikt halverwege de negentiende eeuw door de Marquis de Vibraye. Hij trof in zijn tuin in de Dordogne, bij Laugerie-Basse in de Vèzère-vallei, een beeldje aan dat hij de "Venus Impudica" (onbeschaamde Venus) noemde, verwijzend naar de Venus Pudica (beschaamde Venus) van Michelangelo.
Vroege Menselijke Artefacten
Twee oude vondsten worden ook vaak tot de Venusbeeldjes gerekend: de Venus van Berekhat Ram (ten minste 233.000 jaar oud) en de Venus van Tan-Tan (tussen de 300.000 en 500.000 jaar oud). Deze beeldjes, respectievelijk gevonden in Azië en Afrika, zijn van steen gemaakt en niet van keramiek. Ze zijn ofwel uit steen, been of ivoor gesneden, of van klei gemaakt en gebakken.
In Çatalhöyük is een groot aantal van dergelijke beeldjes opgegraven. De precieze betekenis van de beeldjes is, net als die van veel andere artefacten uit de prehistorie, onduidelijk. De gewoonlijk overdreven geproportioneerde vrouwenfiguren tonen een vruchtbare vrouw met grote borsten, brede heupen en een duidelijke vulva.
De Venus van Willendorf: Een Diepere Analyse
In 1908 werd in Oostenrijk, op een vindplaats uit het Laat-Paleolithicum, een elf centimeter hoog kalkstenen beeldje gevonden dat een vrouw voorstelt met expliciet weergegeven geslachtskenmerken. De borsten zijn enorm, en daarnaast heeft ze dikke billen, dijen en een duidelijke venusheuvel. De naam van het beeldje verwijst naar de plek waar de Oostenrijkse archeoloog Josef Szombathy het in augustus 1908 vond.
De Venus van Willendorf is niet het eerste beeldje van dit type dat is gevonden, maar wel een van de vroegst ontdekte en meest bekende voorbeelden van deze prehistorische vrouwenfiguren. In totaal zijn er verspreid over Europa zeker tweehonderd van dergelijke beeldjes gevonden, die doorgaans worden toegeschreven aan de Gravettien-cultuur.
Vruchtbaarheidssymbolen en Andere Theorieën
Algemeen wordt aangenomen dat deze beeldjes vruchtbaarheidssymbolen zijn. In het geval van het exemplaar uit Oostenrijk zou een hoogzwangere vrouw zijn afgebeeld. Er zijn echter ook andere theorieën: het beeldje zou een moedergodin kunnen voorstellen, of als talisman zijn gebruikt om de bezitter geluk te brengen. In het verleden hebben onderzoekers het beeldje ook in verband gebracht met het idee van een vroeg matriarchaat.
De Duitse filosoof en historicus Philipp Blom benadrukt echter dat dit vooral moderne projecties zijn, die meer zeggen over de denkers die deze ideeën opperen dan over de mensen die het beeldje ooit maakten. Het beeldje is gemaakt van oölitisch kalksteen, een gesteente dat niet in de omgeving van Willendorf voorkomt. Dit wees er al snel op dat het object elders was gemaakt.
Oorsprong van het Gesteente: Een Lange Reis
In 2022 stelden onderzoekers van de Universiteit van Wenen vast dat het gesteente vrijwel zeker afkomstig is uit Noord-Italië, mogelijk uit de omgeving van het Gardameer. Deze conclusie werd bereikt na vergelijking van de interne structuur van het beeldje, onderzocht met micro-computertomografie, met gesteentemonsters uit heel Europa. Alleen kalksteen uit Noord-Italië vertoonde dezelfde samenstelling en korrelverdeling.
Deze ontdekking bevestigt het beeld dat prehistorische groepen zich meer dan 30.000 jaar geleden al over grote afstanden bewogen. Het beroemde prehistorische beeldje heeft geen uitgewerkt gezicht, de armen zijn nauwelijks afgewerkt en de voeten ontbreken. Bovenop het hoofd is een patroon te zien dat mogelijk een gevlochten kapsel of muts voorstelt. De Venus van Willendorf maakt deel uit van de collectie van het Natuurhistorische Museum in Wenen.
Waarom worden deze 32 symbolen in grotten in heel Europa gevonden? | Genevieve von Petzinger | TED
Archeologische Vondsten en Diversiteit
Archeologen hebben wereldwijd zo’n 200 kleine figuurtjes uit de Steentijd gevonden. Een gemeenschappelijk kenmerk is de weergave van mollige vrouwen. Het doel van deze beeldjes is onbekend, aangezien ze werden gemaakt voordat er schrift bestond. Mogelijk waren het magische amuletten, zelfportretten, of de eerste erotische kunst.
Veel van deze beeldjes werden gemaakt tijdens de ijstijd, toen groepen jager-verzamelaars vochten voor hun voortbestaan. Hun weelderige vormen kunnen ons dan ook meer vertellen dan we aanvankelijk denken.
Vijf Feiten over de Vruchtbaarheidsbeeldjes van de Steentijd
- Een venusbeeldje (of figurine) is een kleine sculptuur uit de Steentijd van een naakte vrouw.
- Er zijn meer dan 200 venusbeeldjes bekend uit Europa en delen van Azië.
- De beeldjes werden tussen 40.000 en 10.000 jaar geleden gemaakt van steen, klei en mammoetivoor.
- Venusbeeldjes hebben vaak geen gezicht; de nadruk ligt op de borsten, heupen en het geslacht.
- Volgens een gangbare theorie dienden de venusbeeldjes als vruchtbaarheidsamuletten.
Specifieke Venusbeeldjes en Hun Kenmerken
Venus van Willendorf, ca. 28.000 v.Chr.
Ook wel de ‘Mona Lisa van de ijstijd’ genoemd, fascineert dit 11,1 cm hoge kalkstenen beeldje, beschilderd met rode oker, met haar uitdrukkingsloze mystiek. De meeste experts zien het als een vruchtbaarheidsgodin, maar de theorie van een zelfportret, gemaakt door een kunstenares die op zichzelf neerkeek, wordt ook overwogen. De mollige vrouw is een symbool geworden voor body positivity.
Venus van Hohle Fels, ca. 38.000 v.Chr.
Dit 5,9 cm hoge beeldje, gemaakt van mammoetivoor en gevonden in een Zuid-Duitse grot, is het oudst bekende kunstwerk dat zeker een mens afbeeldt. Met haar gigantische boezem en uitvergroot geslachtsorgaan staat ze symbool voor vruchtbaarheid. Het ruwe oppervlak met krassen en de ring in plaats van een hoofd suggereren dat het beeldje als amulet kon worden gedragen.
Vénus impudique, ca. 14.000 v.Chr.
Dit beeldje, gevonden in Zuid-Frankrijk, toont een slanke vrouw of meisje met een platte borst. De Franse archeoloog Paul Hurault noemde het de ‘schaamteloze Venus’ vanwege de duidelijke geslachtsopening. De naam verwijst naar klassieke beelden van het type ‘Venus Pudica’. De associatie met de godin van de liefde bleef bestaan en latere vrouwenbeeldjes werden ook ‘Venus’ genoemd.
Venus van Laussel, ca. 23.000 v.Chr.
Dit 46 cm hoge reliëf, gegraveerd in kalksteen, wijkt af van de typische Venusbeeldjes. Met brede heupen, een prominente schaamstreek en een hand op wat een zwangere buik lijkt, tilt ze met haar andere hand een hoorn op. De hoorn wordt geïnterpreteerd als een blaasinstrument, drinkhoorn of symbool van rijkdom. De 13 krassen erop zouden een kalender van de menstruatiecyclus kunnen zijn.
Venus van Brassempouy, ca. 23.000 v.Chr.
Dit 3,65 cm grote hoofd en nek, gesneden uit mammoetivoor, is een van de oudste figuren die zeker een menselijk gezicht voorstellen. Het hoofd heeft duidelijke kenmerken zoals een voorhoofd, wenkbrauwen, neus en kin, maar geen mond. Het lange, geblokte ‘kapsel’ kan een hoofdtooi, pruik of vlechten voorstellen. Sommigen suggereren dat de kunstenaar een belangrijke persoon probeerde af te beelden, mogelijk een vrouwelijke sjamaan.
Venus van Dolní Věstonice, ca. 28.000 v.Chr.
Dit 11,1 cm grote kleien beeldje, gevonden in Tsjechië, is een van de oudst bekende keramische objecten. Met brede heupen en lange, hangende borsten suggereert het een oudere vrouw, mogelijk een symbool van de ‘overlevenden’ die ondanks barre omstandigheden kinderen baarden en opvoedden. De inwoners van Dolní Věstonice behoorden tot de eersten die experimenteerden met gebakken klei.
Moedergodin van Çatalhöyük, ca. 6000 v.Chr.
Dit 12 cm hoge kleisculptuur uit Turkije, gevonden in 1961, dateert van na de landbouwrevolutie. Een vruchtbare vrouw zit op een troon met katachtigen als armleuningen, mogelijk aan het baren. Eén theorie stelt dat de vrouw bewijs is van een matriarchale gemeenschap, hoewel de opgravingen ook wijzen op een relatief gelijkwaardige positie van mannen en vrouwen.
Wetenschappelijk Onderzoek naar de Oorsprong
Onderzoekers van de Universiteit van Wenen hebben de oorsprong van de Venus van Willendorf achterhaald door het steenmateriaal te analyseren en te vergelijken met gesteentes door heel Europa. Het gesteente, oölitisch kalksteen, komt niet voor in de omgeving van Willendorf, wat aangeeft dat het beeldje een lange reis heeft afgelegd.
Met behulp van micro-computertomografie werd de interne structuur van het beeldje geanalyseerd. De analyse van de korrelgrootte en samenstelling van het oöliet leidde tot de conclusie dat de steen statistisch niet te onderscheiden is van afzettingen rond het Gardameer in Noord-Italië. Dit suggereert dat de makers deel uitmaakten van de Gravettien-cultuur, die zich over grote afstanden bewoog.
Mensen uit het Gravettien zochten naar geschikte woonplekken en reisden bij voorkeur langs rivieren. Twee mogelijke routes van het Gardameer naar Willendorf worden overwogen: een route rond de Alpen via de Pannonische Vlakte, en een route dwars door de Alpen. De eerste route, langs de rivieren de Etsch, Inn en Donau, bleef grotendeels onder de 1.000 meter hoogte. De studie van de onderzoekers is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Scientific Reports.
Nieuwe Vondst in Frankrijk
Bij een opgraving in Renancourt, vlakbij Amiens in Noord-Frankrijk, is een 23.000 jaar oud beeldje van kalksteen ontdekt. Het beeldje, waarschijnlijk een ‘venusbeeldje’ en vruchtbaarheidssymbool, werd in stukken gevonden in de resten van wat vermoedelijk een jagerskamp was. Koolstofdatering van organisch materiaal wees de ouderdom van ongeveer 23.000 jaar uit.
De borsten en het achterwerk van het poppetje zijn extreem groot weergegeven, terwijl het hoofd en de ledematen minder prominent zijn. Van dit type beeldjes zijn er in Europa slechts honderd gevonden, waarvan vijftien in Frankrijk. De vondst wordt als uniek beschouwd vanwege de ouderdom en de locatie.
De Traditie van Vrouwenbeeldjes
Venusbeeldjes bestaan meestal uit zacht materiaal zoals bot, ivoor of zachte steensoorten zoals kalksteen. Vaak zijn de geslachtsorganen overdreven weergegeven, terwijl hoofd en ledematen kleiner zijn. Hoewel er discussie is over de functie, gaan veel archeologen ervan uit dat ze als vruchtbaarheidssymbool werden gebruikt.
De oudste bekende menselijke artefacten met een antropomorfe vorm zijn de Venus van Tan-Tan (Marokko) en de Venus van Berekhat Ram (Golanhoogte, Syrië), die respectievelijk circa 400.000 en 233.000 tot 800.000 jaar oud zijn. Deze stenen beeldjes hadden van nature al een mensachtige vorm en werden licht aangepast. Vrouwenbeeldjes hebben dus een zeer lange traditie in menselijke kunst.
Het oudste Europese Venusbeeldje komt uit de Hohle Felsgrot in Schwaben, Duitsland, en werd in 2008 gevonden. Het is gemaakt van mammoetivoor, weegt 33,3 gram en was daardoor draagbaar. De ouderdom wordt geschat tussen 35.000 en 40.000 jaar geleden. Archeologen vonden in de grot nog 25 andere beeldjes, maar deze beelden dieren of half-mens/half-dier figuren.
Mogelijke Functies van Venusbeeldjes
- Vruchtbaarheidssymbool.
- Seksueel symbool: de geprononceerde vormen en het ontbreken van een hoofd wijzen in die richting. De connectie tussen seks en zwangerschap was in die tijd echter niet evident.
- Vrouwelijke voorouders: mogelijk stelden ze vrouwelijke voorouders voor, gezien de kans op matrilineaire afstamming.
De beeldjes komen meestal voor in Eurazië, en veel minder in het Nabije Oosten. De beeldjes van Tan-Tan en Berekhat Ram zouden in een zelfde traditie kunnen passen, ondanks het grote tijdsverschil. Het is niet uit te sluiten dat er een verband bestaat.
De Venus van Willendorf in het Museum
De 30.000 jaar oude Venus van Willendorf is te bezichtigen in het Naturhistorischen Museum in Wenen. Het bijna 11 centimeter hoge beeldje is een van de belangrijkste voorbeelden van vroege kunst in Europa. De analyse van het materiaal heeft een nieuw licht geworpen op de opmerkelijke mobiliteit van de eerste moderne mensen ten zuiden en ten noorden van de Alpen.
De Venus van Willendorf is uniek vanwege het materiaal waaruit ze is gemaakt: oöliet. Dit gesteente is niet gevonden in of nabij Willendorf. Een Oostenrijks-Duits team heeft met behulp van hogeresolutie tomografische beelden ontdekt dat het materiaal waarschijnlijk afkomstig is uit Noord-Italië. Deze bevinding onderstreept het belang van culturele uitwisseling en migratie in de prehistorie.
tags: #vruchtbaarheids #beeldjes #stenen #tijdperk