Met dank aan Kathy (van voormalig cattery Zero Pelagio) voor deze mooie en duidelijk geschreven uitleg. Omdat ik als beginnend fokker weet dat de kattengenetica een doolhof is van symbolen en termen die niet zo evident zijn voor een leek, wil ik in dit artikel proberen een aantal basisprincipes uit te leggen. Aangezien ik al heb gemerkt dat fokkers hun kittens soms kleuren toekennen die ze volgens de wetten van de genetica gewoonweg niet kunnen hebben, hoop ik dat dit artikeltje toch al een aantal fouten kan helpen vermijden.
Genetische Basisprincipes voor Kattenfokkers
Dit artikel probeert de belangrijkste termen te verklaren die je dikwijls tegenkomt wanneer het over erfelijke eigenschappen gaat:
Chromosomen en Geslachtsbepaling
Ieder dier heeft meerdere paren chromosomen. Elk paar bestaat uit één chromosoom dat van de moeder wordt geërfd en het andere dat van de vader wordt geërfd. Zowel vader als moeder geven elk de helft van al hun chromosomenparen door aan hun nakomeling, waardoor deze weer een volledige set heeft.
Eén van die chromosomenparen bepaalt het geslacht. Een X-chromosoom is vrouwelijk, een Y-chromosoom is mannelijk. Vrouwtjes hebben altijd twee X-chromosomen (XX), terwijl mannetjes een X en een Y-chromosoom hebben (XY). Een vrouwtje kan enkel een X doorgeven. Een mannetje kan ofwel een X doorgeven, waardoor hij een dochter krijgt (XX), ofwel een Y doorgeven, waardoor hij een zoon zal hebben (XY). De vader bepaalt dus het geslacht van de kittens.
De moeder bepaalt de kleur van de katerkittens uit het nest. Bijvoorbeeld: een crème moeder en een blauwe vader zullen enkel crème katerkittens hebben. De poesjes in het nest krijgen hun kleur van zowel vader als moeder, en zijn dan ook blauwcrème.
Homozygoot versus Heterozygoot
Een dier dat homozygoot is voor een bepaalde eigenschap (zoals vachtkleur of -structuur) heeft in het chromosomenpaar dat dit kenmerk bevat, twee dezelfde allelen. Allelen zijn genen die op dezelfde locus (plaats) op een chromosoom zitten. Als de twee allelen gelijk zijn, kan dat ouderdier niets anders doorgeven dan dat allel. Dit wordt ook wel fokzuiver genoemd: alle nakomelingen krijgen deze eigenschap zeker mee van dat ouderdier.
Een dier dat heterozygoot is, heeft twee verschillende allelen voor een bepaald gen. Het kan dus ofwel het ene ofwel het andere doorgeven en is daardoor niet fokzuiver, aangezien je nooit op voorhand weet welke eigenschap zal worden doorgegeven aan de nakomelingen.
Dominant versus Recessief
Een dominante eigenschap zal altijd tot uiting komen aan de buitenkant van het dier (het fenotype). Een voorbeeld is de eigenschap "bruine ogen" die dominant is ten opzichte van blauwe ogen. Je hebt dus maar één allel nodig voor bruine ogen om ook effectief bruine ogen te hebben. Iemand met bruine ogen kan echter ook het allel voor blauwe ogen dragen (het genotype).
Een recessieve, of ondergeschikte, eigenschap komt alleen tot uiting als het dier twee allelen voor die eigenschap heeft. Twee dieren met een recessieve eigenschap kunnen onmogelijk een nakomeling krijgen met een dominante vorm van die eigenschap.
Het Vierkant van Punnett
Het vierkant van Punnett is een methode die via kansberekening wordt gebruikt om mogelijke nestcombinaties na te gaan. Men stelt een tabel op waar bovenaan de eigenschappen van de vader en links die van de moeder worden geplaatst. Vervolgens worden de eigenschappen gesplitst en telkens aan elkaar gekoppeld om de vier mogelijke combinaties te verkrijgen.
Voorbeelden met het Vierkant van Punnett:
- Vader en moeder homozygoot voor bruine ogen (BB x BB): Alle kinderen krijgen twee genen voor bruine ogen (BB) en hebben dus ook allemaal bruine ogen.
- Vader homozygoot voor bruine ogen, moeder draagt gen voor blauwe ogen (BB x Bb): De mogelijke combinaties zijn BB en Bb. Alle kinderen zullen bruine ogen hebben, waarvan de helft homozygoot (BB) en de helft heterozygoot (Bb).
- Beide ouders heterozygoot (Bb x Bb): De mogelijke combinaties zijn BB, Bb en bb. Eén op vier kinderen zal homozygoot bruine ogen hebben (BB), twee op vier zullen bruine ogen hebben maar het gen voor blauwe ogen dragen (Bb), en één op vier zal blauwe ogen hebben (bb).
- Moeder blauwe ogen, vader bruine ogen met gen voor blauwe ogen (bb x Bb): De mogelijke combinaties zijn Bb en bb. De helft van de kinderen zal bruine ogen hebben en het gen voor blauwe ogen dragen (Bb), de andere helft zal blauwe ogen hebben (bb).
- Beide ouders blauwe ogen (bb x bb): Alle kinderen zullen blauwe ogen hebben (bb).
F1, F2, F3 Generaties en Nieuwe Reglementering
Deze letter- en cijfercombinaties duiden aan tot in de hoeveelste generatie een bepaalde eigenschap is doorgegeven. Bijvoorbeeld, de naaktheid van een Sphynx is recessief ten opzichte van de behaardheid van een huis-, tuin- en keukenkat. Als een behaarde moeder door een naakte vader wordt gedekt, zullen alle kittens behaard zijn, maar wel het allel voor kaalheid dragen. Dit is de F1 generatie.
Als een poes uit de F1 generatie (die zelf behaard is) paart met een Sphynx, zal statistisch gezien de helft van de kittens behaard zijn (en het allel voor kaalheid dragen) en de andere helft kaal zijn. Dit is de F2 generatie. Een kaal kitten uit de F2 generatie gekruist met een kale kat zal enkel kale kittens voortbrengen (F3 generatie).
Nota: Er is een nieuwe reglementering waardoor kittens uit een normaal behaarde kat en een Sphynx niet meer F1 heten maar EXP (Experimenteel). Pas de volgende generatie is dan een F1, enzovoort.
Verdunning en Klontering van Kleuren
Er zijn twee "hoofdkleuren" bij katten: zwart en rood. Deze zijn dominant. Door het effect van verdunning of klontering kunnen deze kleuren veranderen: zwart kan veranderen naar blauw, caramel, chocolate, lilac, cinnamon of fawn, en rood naar crème.
Twee katten met een dominante kleur (zwart of rood), homozygoot voor die kleur, kunnen nooit kittens krijgen met een verdunde kleur. Als de ouderdieren allebei verdunning dragen, is dit wel mogelijk. Omgekeerd kunnen twee katten met verdunde kleuren nooit kittens met hoofdkleuren krijgen, omdat de hoofdkleuren dominant zijn en zich zouden manifesteren indien aanwezig.
Tabby Patronen
Tabby katten zijn gestreepte katten. Er zijn verschillende patronen mogelijk:
- Mackerel: Dunne, parallelle strepen.
- Classic tabby: Grote, wervelende patronen op de zijkanten (ook wel "blotched" genoemd).
- Spotted: Vlekken op de zij, die groot of klein kunnen zijn.
- Ticked (Agouti): Geen strepen of vlekken op het lichaam, wel in het gezicht (ook wel "Abessijns" genoemd).
Het tabby patroon kan in veel kleurcombinaties voorkomen. Het tabby patroon vererft dominant; een kat heeft maar één allel nodig om tabby te zijn. Elk kitten waarvan één van de ouders tabby is, kan zelf ook tabby zijn. Twee niet-tabby ouders kunnen geen tabby kittens krijgen. Twee tabby ouders geven echter geen garantie, aangezien ze ook het niet-tabby allel kunnen doorgeven.
Wit en Epistase
De witte kleur is dominant ten opzichte van alle andere kleuren en wordt ook wel epistatisch genoemd, omdat ze alle andere kleuren onderdrukt. Een witte kat met rode ogen is een albino. Een Siamese variant met blauwe ogen heet Foreign White.
Witte katten, met of zonder blauwe ogen, kunnen doof zijn. Hiervoor bestaat de BAER-test. Dove katten moeten uit de fok gehaald worden en twee witte katten mogen niet met elkaar paren vanwege het risico op doofheid. Een kat kan ook maar aan één oor doof zijn.
Aangezien wit een dominante eigenschap is, moet een witte kat minstens één wit ouderdier hebben. De meeste witte katten dragen echter ook een allel voor een andere kleur. Het is dus mogelijk dat een witte poes een zwart kitten krijgt. Statistisch gezien is de helft van de kittens uit een witte ouder ook wit.
De oogkleur van een witte kat kan blauw, oranje of "odd" (twee verschillende kleuren) zijn. Witte kittens kunnen soms zwarte of grijze vlekken of streepjes op hun hoofd hebben die later verdwijnen. Het is belangrijk te weten dat twee niet-witte ouderdieren geen witte kittens kunnen voortbrengen. Bij de Sphynx is het soms moeilijk om crème of witte kittens qua kleur te determineren; genetica en stambomen kunnen hierbij helpen.
Katten met witte plekken hebben "... & white" op hun stamboom. Deze plekken kunnen verschillende benamingen krijgen, afhankelijk van grootte, vorm en plaats:
- Mitted: Enkel witte voetjes.
- Locket: Een witte vlek op de borst.
- Buttons: Witte vlekken op de buik.
- Bi-colour: Ongeveer de helft wit.
- Harlequin: Voor het grootste gedeelte wit, met grote gekleurde vlekken.
- Van: Bijna helemaal wit, met gekleurde vlekken enkel op hoofd en staart.
- Tuxedo: Een zwarte kat met witte voeten, buik en borst.
Tortie Kleuren
Tortie is de benaming voor een poes met twee kleuren: rood en zwart (of in de verdunde versie blauw en crème).
Geschiedenis en Oorsprong van de Sphynx Kat
De geschiedenis kent verschillende tijdstippen waarin naaktkatten voorkomen. Zo zouden er in de piramides van het oude Egypte gemummificeerde naaktkatten gevonden zijn die op de hedendaagse Sphynx leken. Ook in Mexico zijn naaktkatten beschreven.
In 1938 beschreef de Franse professor E. Letard het gemuteerde allel 'h' van haarloze kittens afkomstig uit een koppel Siamezen. In 1966 gaat het verhaal over de Sphynx verder. In Ontario, Canada, werd uit moederpoes Elizabeth een haarloos katertje geboren genaamd Prune. De kittens die Elizabeth en Prune voortbrachten, bleven haarloos. De spontane mutatie die verantwoordelijk is voor deze eigenschap wordt veroorzaakt door een recessief allel hr.
Rond dezelfde tijd werden bij Mevr. Smith, ook in Ontario, een haarloos zwart-wit katertje geboren. In de beginjaren was er veel inteelt omdat de genenpool klein was. Men is toen gaan kruisen met Siamezen en Rexen.
De Sphynx ziet er naakt uit, maar is niet volledig kaal. Ze zijn bedekt met fijn, donzig haar, ook wel een perzikhuid genoemd. Deze kat heeft geen snorharen of wimpers. De kop lijkt op die van een Devon Rex. De ogen zijn diep geplaatst en hebben de vorm van een citroen, met de buitenste hoek naar het oor gericht en staan ver uit elkaar. De staart is lang, fijn en zweepachtig.
Fysieke Kenmerken van de Sphynx
De Sphynx is een "ongekleed wonder". Hun huid is zacht om aan te raken, met een textuur die doet denken aan chamois leer, bedekt met een fijne dons, vergelijkbaar met de pluisjes op een perzik. Ondanks de schijn zijn ze niet echt haarloos; een fijn, donzig haar bedekt hun huid dat meestal meer voelbaar dan visueel waarneembaar is.
Hun gespierde vorm straalt elegantie uit. Slank, maar niet zwak, getuigen hun stevige, middelgrote lichamen van hun veerkracht. De karakteristieke fysieke verschijning van het ras wordt verder geaccentueerd door uitgesproken jukbeenderen en een sterke kaaklijn. De ogen zijn citroenvormig en enorm expressief. Sphynx katten bezitten grote oren die lijken op die van een vleermuis, bijdragend aan hun unieke, buitenaardse uiterlijk. Gekoppeld aan een atletische bouw is hun fysieke aanwezigheid tegelijkertijd opvallend en vertederend. Hun staarten zijn als zwepen, slank en lang.
Gedreven door hun onophoudelijke nieuwsgierigheid, vertonen Sphynx katten een buitengewoon scala aan gezichtsuitdrukkingen dankzij hun uitgesproken gezichtskenmerken. Dit, in combinatie met het ontbreken van vacht, geeft hen een ongeëvenaarde mogelijkheid om emoties en intenties over te brengen door subtiele verschuivingen in hun gelaatstrekken.
Sphynxen mogen in alle voorkomende kleuren en kleurcombinaties gefokt worden, ook zijn witte vlekken toegestaan.
Persoonlijkheid en Gedrag van de Sphynx
Sphynx katten worden geprezen om hun extraverte temperament, vaak vertonend een hoog energieniveau en speelsheid. Hun fratsen en levenslust zijn werkelijk aanstekelijk en verhelderen de dagen van degenen om hen heen.
Ondanks hun energieke aard, verlangen ze naar menselijke interactie en genegenheid, vaak op zoek naar de warmte en gezelschap van hun eigenaren. Deze sociale katten vormen sterke banden en houden ervan om het middelpunt van de aandacht te zijn, gedijend op sociaal contact.
Met een voelbare intelligentie zijn Sphynx katten niet alleen nieuwsgierig maar ook zeer leerbaar. Ze staan erom bekend trucjes uit te voeren en commando's op te volgen, wat vrij uniek is voor een kat. Dit maakt hen niet alleen amusante metgezellen maar ook interactieve partners in het dagelijks leven van hun mens.
Hun empathie is opmerkelijk; ze lijken een aangeboren vermogen te hebben om menselijke emoties te detecteren en erop te reageren. Of het nu troost bieden is tijdens melancholische momenten of delen in je vreugde, ze vertonen een opmerkelijk niveau van emotionele afstemming.
Uiteindelijk bieden Sphynx katten een mix van loyaliteit, genegenheid en entertainment. Hun dynamische persoonlijkheden en capaciteit voor diepe verbindingen maken hen uitzonderlijke huisdieren en gekoesterde leden van elk gezin. Ze zijn superlief, zachtaardig en héél vriendelijk! Vervelen is er met een Sphynx in huis totaal niet bij, ze zijn behoorlijk aanwezig, “praten“ graag en kunnen uren en uren knuffelen. Een Sphynx kent weinig angsten en hebben haast een onuitputtelijke energie. Maar als ze slapen… Een Sphynx kan het uitstekend vinden met kinderen, andere katten en honden!
Essentiële Verzorging van de Sphynx
Sphynx katten vereisen een unieke verzorgingsroutine vanwege hun gebrek aan vacht. Regelmatig baden is essentieel om de natuurlijke oliën die zich op hun huid ophopen te verwijderen, die normaal gesproken door de vacht zouden worden geabsorbeerd. Als zodanig moeten eigenaren van Sphynx bereid zijn om hun kat eens per week te wassen, ervoor zorgend dat de huid schoon en gezond blijft om problemen zoals dermatitis te voorkomen. Wij wassen onze Sphynxen zo min mogelijk; hoe vaker je ze wast, hoe meer talgafscheiding!
Je kunt ook ongeparfumeerde babydoekjes gebruiken om ze tussendoor wat schoon te maken. Of ze wat insmeren met ongeparfumeerde kokosolie, dit met een zachte warme handdoek er weer afpoetsen, daar worden ze weer mooi schoon van.
Temperatuurgevoeligheid
Aangezien hun lichaam natuurlijke isolatie mist, lopen Sphynx katten ook risico in extreem hete klimaten. Het is essentieel om ervoor te zorgen dat ze toegang hebben tot koele, schaduwrijke plekken en voldoende hydratatie om oververhitting en hitte-stress te voorkomen. In koudere omgevingen kunnen ze snel onderkoeld raken en hebben ze extra warmte nodig om comfortabel en gezond te blijven. Warmekleding zoals speciaal ontworpen katten truien is een must voor deze katten. Het helpt hun lichaamswarmte te behouden en biedt een beschermingslaag.
Huid- en Verzorgingsbehoeften
De haarloze huid van de Sphynx vereist regelmatig baden om opgebouwde oliën te verwijderen. Onvoldoende baden kunnen leiden tot huidproblemen, dus zorg voor een consistente routine. Ook hun oren vereisen frequent schoonmaken vanwege het ontbreken van haar dat normaal gesproken vuil en oorsmeer zou filteren. Sphynxen produceren meer oorsmeer dan behaarde katten door de hoge stofwisseling; oortjes schoonmaken moet daarom regelmatig gebeuren. Ook dienen regelmatig nagels en nagelriempjes schoongemaakt te worden. Ik maak een oplossing van Neo-sabenyl ontsmettingsmiddel, doop een gaasje daarin en schuif de nageltjes naar buiten en haal het vuil weg; als je dit niet regelmatig doet kan het gaan ontsteken en ook flink gaan ruiken. Nageltjes knippen gebeurt hier iedere 2 weken ongeveer.
De huid van een Sphynx-kat is vatbaar voor zonnebrand en temperatuurextremen, waardoor zonnebrandcrèmes en beschermende kleding cruciaal zijn voor hun veiligheid. Ik smeer mijn Sphynxen niet in met zonnebrand lotion, maar Sphynxen die een lichte kleur hebben moeten wel ingesmeerd worden.
Verzorging en Hygiëne
De speciale behoeften van een Sphynx strekken zich uit tot hun klauwen en tandverzorging. Regelmatig knippen helpt overmatige groei te voorkomen en gerelateerde complicaties, terwijl hun tanden moeten worden gepoetst met tandpasta die speciaal is geformuleerd voor katten om parodontale ziekte te voorkomen, een veelvoorkomende zorg bij dit ras.
Voeding en Dieet
Het metabolisme van de Sphynx is opmerkelijk hoger dan dat van harige katten, wat een calorierijker dieet noodzakelijk maakt. Gezien hun verhoogde energieverbruik hebben Sphynx-katten vaak frequente, eiwitrijke maaltijden nodig om hun activiteitsniveaus te handhaven. Regelmatige, voedzame voedingen zijn essentieel voor hun robuuste gezondheid. Daarom is het van cruciaal belang dat het dieet van een Sphynx zorgvuldig wordt beheerd om hun gewicht en spiertonus te behouden, over- of ondervoeding te vermijden. Een kattenvoeding van premium kwaliteit, speciaal geformuleerd voor actieve rassen of die met hogere calorische behoeften, kan een uitstekende voedingsbasis vormen voor een Sphynx. Zorg er altijd voor dat er vers water beschikbaar is, naast hun zorgvuldig samengestelde voedingsregime om de algehele hydratatie en gezondheid te ondersteunen.
Haarloze kat moet worden omgekocht om uit bad te komen | The Dodo
Gezondheid en Genetische Overwegingen
Veelvoorkomende Gezondheidsmisvattingen
De haarloosheid van de Sphynx wordt vaak ten onrechte gekoppeld aan hypoallergeniciteit. In werkelijkheid worden allergieën meestal veroorzaakt door huidschilfers, die alle katten produceren. Niet alle huidproblemen zijn tekenen van slechte gezondheid; de vette huid van de Sphynx is een ras kenmerk, niet noodzakelijkerwijs een symptoom van ziekte. Sommigen geloven dat Sphynx-katten immuun zijn voor parasitaire infecties vanwege hun gebrek aan vacht; ze zijn echter net zo vatbaar (zo niet meer) voor vlooien, teken en wormen als hun harige tegenhangers.
Aanpakken van Bekende Gezondheidsproblemen
Het Sphynx-ras is, ondanks zijn opvallende uiterlijk, vatbaar voor bepaalde genetische gezondheidsproblemen. Cardiomyopathie (HCM), een ernstige hartafwijking, is zo'n probleem dat deze katten kan treffen. Naast hartgezondheid lopen Sphynxes het risico op het ontwikkelen van huidproblemen zoals dermatitis. Zorgvuldige observatie en proactieve huidverzorgingsroutines zijn essentieel om deze aandoeningen effectief te beheren. Regelmatige dierenartscontroles zijn van cruciaal belang voor het behoud van de gezondheid van de Sphynx. Vroegtijdige detectie van problemen zoals HCM kan het leven van uw kat verlengen door tijdige interventie.
Raskatten worden gefokt op unieke kenmerken. Doe goed onderzoek naar de gezondheid van dit ras. Veel raskatten zijn gevoelig voor erfelijke aandoeningen. Spynxen hebben een hoger risico om bijvoorbeeld de hartziekte Hypertrofische cardiomyopathie (HCM) te krijgen. Wil je een gezonde kat in huis halen? Vraag dan advies aan een dierenarts.
Allergieën en de Sphynx
Het is niet zo, omdat een Sphynx geen haren heeft, dat ze geen verzorging nodig hebben. Dit is zeer voordelig voor mensen met een allergie; tussen het baden door blijven de huidschilfers op de huid van een kat liggen. Dit voorkomt dat de huidschilfers in de omgeving terecht komen en dus een allergische reactie zouden kunnen opwekken. Het belangrijkste kenmerk van een sphynx is dat ze geen vacht hebben! Maar deze katten zijn niet volledig kaal: ze zijn bedekt met fijn, donzig haar dat ook wel een perzikhuid wordt genoemd. De Sphynx is een geweldige kat voor mensen met een allergie voor kattenharen! Dit ras heeft nauwelijks tot geen haar, en dat maakt deze kat haast hypoallergeen voor de meeste mensen. Een Sphynx produceert dezelfde hoeveelheid huidschilfers als katten met een vacht, maar er is geen vacht om de schilfers op te vangen. Goed om te weten: een Sphynx is dan wel (bijna) kaal, maar is daardoor zeker niet hypoallergeen. Als je allergisch bent voor katten, dan ben je allergisch voor de huidschilfers van de kat en het eiwit dat in hun speeksel zit.
Fokken en Opvoeden
Vanaf 1 januari 2025 mogen Sphynx katten alleen nog maar gefokt worden mét vacht en snorharen. Heb je een fokker gevonden die Sphynxen fokt mét vacht en snorharen? Vraag dan altijd naar de papieren, een gezondheidsverklaring en bekijk de ouders van het kitten. Neem ook een kijkje in het verblijf: is het schoon en huiselijk, en zijn de ouders aanwezig? Dat is een goed teken. Zoek je een kat, maar hoeft het geen kitten of raskat te zijn? Kijk dan ook in het asiel of bij bemiddelingsbureaus. En realiseer je: je hebt een kat niet voor even, maar voor een heel kattenleven. Ben je bereid om goed voor het dier te zorgen en om geld te reserveren voor de verzorging en dierenartsbezoeken?