Kinderen spelen graag, en dit spel biedt hen de mogelijkheid om te ervaren, te ontdekken en te oefenen. Door middel van spel doen jonge kinderen kennis op en ontwikkelen ze diverse vaardigheden. Het is echter belangrijk te erkennen dat spel niet altijd gelijkstaat aan spelend leren. Hoewel de effectiviteit van spelend leren wordt erkend, is goed onderbouwde kennis hierover nog beperkt. Onderzoek naar spelend leren in Nederland suggereert dat begeleid spel effectiever is in het stimuleren van ontwikkeling dan vrij, onbegeleid spel. Begeleid spel is een effectieve methode om de ontwikkeling van jonge kinderen in de vroege jaren te ondersteunen. Het samen spelen van een professional met het kind bevordert responsieve relaties, versterkt kernvaardigheden zoals beurt nemen en luistervaardigheid, en reduceert stress.
De actief begeleidende rol van professionals is cruciaal voor de effectiviteit van spelend leren. Kinderen spelen graag, en spel stelt hen in staat te ervaren, ontdekken en oefenen, waardoor ze kennis opdoen en vaardigheden ontwikkelen. Om zelf aan de slag te gaan met spelend leren, zijn er diverse hulpmiddelen beschikbaar.
Praktische Handvatten en Ondersteuning voor Spelend Leren
Voor professionals zijn er diverse bronnen die ondersteuning bieden bij spelend leren. Een observatielijst genaamd 'Taaldenken in spel' is beschikbaar, gebaseerd op de principes van verkennen, verbinden en verrijken, om kinderen tijdens spel te observeren. Daarnaast kan een goed ingerichte speelruimte leiden tot hoge betrokkenheid en effectief spelend leren dat aansluit bij de belevingswereld van kinderen. Dit wordt verder toegelicht in een blogartikel.
De overgang van groep 2 naar groep 3 is een significante stap. Twee leerkrachten delen hun ervaringen met het inzetten van spelend leren in groep 2 en 3 om deze overgang soepel te laten verlopen. Een brochure biedt professionals, naast informatie over spelontwikkeling en speelleeromgevingen, praktische tips en voorbeelden van spelbegeleiding bij peuters.
De Kennisrotonde fungeert als een uniek loket voor onderwijsvragen, beantwoord met kennis uit onderzoek. Structuur in de kleuterklas draagt bij aan een rustigere omgeving en heeft positieve effecten op het vocabulaire van kleuters. Bovendien komen kleuters meer in aanraking met taal, wiskunde en muziek. Vrijere lessen bieden meer ruimte voor grove motoriek en fantasiespel. Aandacht voor zowel begrijpend als technisch lezen, verhalen vertellen en hardop lezen, verrijkt het leren van kleuters. Het bevorderen van motivatie, interesse, autonomie en positieve zelfevaluaties is eveneens van belang. Een effectieve aanpak voor leesonderwijs bij kleuters lijkt deelname aan taalsituaties en spel te zijn. Om leerlingen effectief te laten leren van spel in hoeken, is het noodzakelijk regels op te stellen voor hoekenwerk en te zorgen voor betrokkenheid van de leerlingen. Binnen de gestelde kaders moeten leerlingen zelf kunnen bepalen hoe zij hun spel spelen.
Drie factoren beïnvloeden de kwaliteit van het spel: de speelomgeving, de interactie tussen leerlingen onderling en de interactie met de leerkracht. Een kijkwijzer is ontwikkeld voor leidinggevenden, onderbouwleerkrachten en pedagogisch medewerkers, bestaande uit 10 kernelementen. Een kennisdossier schetst een vergelijking van curricula voor het jonge kind in Europese landen. Daarnaast wordt in een Nederlands onderzoek de relatie onderzocht tussen de kwaliteit in kleutergroepen en de ontwikkeling van kleuters binnen het kader van het vve-beleid.
De Fundamentele Rol van Spel in de Ontwikkeling
Onderwijsprofessionals kiezen aanpakken op basis van kennis en ervaring. Onderwijskennis.nl bundelt kennis uit onderzoek over de effectiviteit van onderwijsaanpakken en werkwijzen, maar adviseert niet welke aanpakken scholen zouden moeten kiezen.
Het is een misvatting dat kinderen 'alleen maar spelen'. Spelen is fundamenteel voor de ontwikkeling. Veel ouders beschouwen spelen als louter vermaak, maar het is van cruciaal belang. Spelen is even, zo niet meer, belangrijk dan lezen, schrijven en rekenen.
Waarom Spelen Cruciaal is
Het spelen van kinderen speelt een enorm belangrijke rol bij de verwerving van sociale, emotionele en intellectuele vaardigheden, en bij de ontwikkeling van taalvaardigheid. Door te spelen begrijpt een kind sneller complexe concepten zoals grootte, vorm, zwaartekracht, gewicht, stijfheid en flexibiliteit. Dit leerproces begint al in de eerste maanden na de geboorte.
Spelen draagt ook bij aan de ontwikkeling van fijne en grove motoriek. Kinderen ontwikkelen hun spieren om te kunnen klimmen, rennen en zware dingen vast te houden. Tijdens het spelen ontdekken kinderen niet alleen de eigenschappen van voorwerpen, maar worden ze ook inventief, gebruiken ze hun verbeeldingskracht en creativiteit, en leren ze probleemoplossend te denken. Het spel van jonge kinderen kan fascinerend complex zijn. Spelen is dus cruciaal voor een gezonde geestelijke en lichamelijke ontwikkeling en helpt kinderen de wereld steeds beter te begrijpen.
De ogenschijnlijk doelloze activiteit van het voortduwen van twee blokjes over de grond als auto's, met bijbehorende geluiden, draagt bij aan belangrijke lange termijn verbindingen in de hersenen van een kind. Spelen heeft een belangrijke functie die ontleed kan worden om de achterliggende mechanismen van deze activiteiten te begrijpen.
Wanneer Begint het Spelen?
Het onderscheid tussen spelen en ontdekken kan soms lastig zijn. Wanneer een baby herhaaldelijk educatief speelgoed uit zijn kinderstoel gooit, kan dit een combinatie zijn van spelen, experimenteren met zwaartekracht, of zelfs een poging om te irriteren. Het spelelement van een activiteit mag echter niet onderschat worden, gezien het belang van spelen voor ontwikkeling.
De Definitie van 'Spelen'
Naar onze mening beginnen baby's al rond hun derde levensmaand te spelen. Ze kunnen uren proberen speeltjes aan te raken die aan een mobiel boven hun bedje hangen, of hun eigen teentjes vastpakken. Deze bezigheden verbeteren de oog-handcoördinatie en creëren nieuwe verbindingen tussen de visuele en motorische cortex in de hersenen. Verbindingen binnen en tussen hersengebieden zijn essentieel voor ontwikkeling.
Baby's worden door spel ook natuurkundige onderzoekertjes: ze ontdekken verschillen in gewicht, grootte en vorm van voorwerpen en educatief speelgoed. Ze leren ook dat deze dingen geluid maken als je ermee op een oppervlak slaat. De concentratie van een baby en de aanpassing van de grip aan elk nieuw voorwerp zijn opmerkelijk. Het plezier bij successen, zoals het eindelijk vasthouden van een voorwerp, leidt tot de aanmaak van endorfines, die een rustig en tevreden gevoel geven.
Twee Soorten Spel: Functioneel en Doen-alsof Spel
Psychologen maken vaak onderscheid tussen twee soorten spel: functioneel spel en doen-alsof spel.
1. Functioneel Spel
Bij functioneel spel worden voorwerpen gebruikt voor het doel waarvoor ze zijn gemaakt, zoals het grijpen van speeltjes aan een mobiel, het rollen van een bal en het bouwen van torens en bruggen.
2. Doen-alsof Spel
Doen-alsof spel is boeiender. Hierbij bedenkt een kind niet alleen een verhaal bij een brug of toren, maar vanaf 18 maanden gebruikt het ook voorwerpen voor doelen waarvoor ze normaliter niet gebruikt worden. Een banaan kan bijvoorbeeld een telefoon worden, waarna het kind een gesprek kan voeren.
Hoe Werkt het Doen-alsof Spel?
Het vermogen van een kind om te doen alsof, waarbij één voorwerp het andere voorstelt en zelfs conversaties worden gevoerd zonder dat er iets in handen is, vertegenwoordigt een enorme sprong in de ontwikkeling van cognitieve vaardigheden: het vermogen tot symbolisch denken.
Neem het voorbeeld van de banaan als telefoon. Het kind moet eerst de overeenkomst in vorm ontdekken en vervolgens alle andere kennis over bananen (zoals dat ze eetbaar zijn en geen geluid maken) tijdelijk opzij zetten. Daarna worden aan de banaan de eigenschappen van telefoons toegekend (zoals dat ze overgaan en gebruikt kunnen worden om te praten met afwezigen), zodat het kind kan doen alsof. Het kind maakt een nieuwe, tijdelijke, denkbeeldige voorstelling in de hersenen, gescheiden van de bestaande beelden van de echte wereld. In deze 'alsof'-wereld is de banaan een telefoon, en zal het kind de banaan niet opeten zolang deze de rol van telefoon vervult. De echte eigenschappen van de banaan verdwijnen echter niet uit het geheugen.
Sommige psychologen beschouwen deze 'alsof'-wereld als een belangrijke voorloper van het begrip van oudere kinderen van hypothetische stellingen zoals 'als honden vleugels hadden, zouden ze kunnen vliegen'. De hersenen van een baby verrichten complexe, dynamische mentale activiteiten om een ogenschijnlijk simpel doen-alsof spel te spelen.
Hoewel kinderen rond twee jaar al doen-alsof spelletjes spelen, kunnen ze dit tot hun vijfde levensjaar en langer blijven doen. Belangrijk zijn de mentale activiteiten die de hersenen hiervoor moeten verrichten: het kind moet mentale voorstellingen maken van de hoofdpersonen en voorwerpen, en onthouden welke rollen het hen heeft gegeven. Dit is een goede oefening voor het werkgeheugen. Een kind kan bijvoorbeeld twee dezelfde poppen onderscheiden als mama en baby, of een kraal als stukje chocola en een blok hout als bus. Deze rollen moeten tijdens het spel in stand gehouden worden, wat geen gemakkelijke taak is voor een peuter, aangezien de gebruikte voorwerpen vaak niet lijken op de gesymboliseerde objecten.
Rond twee à tweeënhalf jaar gaan kinderen vaak een verhaal vertellen bij hun spel, dat ze zelf verzonnen hebben of een gebeurtenis nabootsen die ze moeilijk te begrijpen vonden of waar ze sterke emoties bij voelden. Om dit te kunnen, moeten ze de volgorde van gebeurtenissen in het verhaal in de gaten houden. Het verhaal dat een kind tijdens het spelen vertelt, doet een enorm beroep op geheugen, fantasie en taalvaardigheid.
Twee Soorten Taal Tijdens Spel
Kinderen gebruiken vaak twee verschillende soorten taal tijdens het spelen. Uit onderzoek blijkt dat kinderen twee manieren hanteren om dezelfde informatie over te brengen, afhankelijk van of ze een rol spelen of commentaar leveren op hun spel. Ze gebruiken bijvoorbeeld een andere vorm van de toekomende tijd wanneer ze een personage spelen ("Nu ga ik naar het park") dan wanneer ze buiten het spel treden om commentaar te geven ("Nu ga ik de andere pop pakken, zodat de papa thuis kan komen"). Wetenschappers concluderen dat kinderen met verschillend taalgebruik aangeven wanneer ze in het doen-alsof spel zitten en wanneer ze uit het spel stappen om verschillende personages of gebeurtenissen te creëren, ook al gaat het vaak om dezelfde inhoud. Dit zijn belangrijke aanwijzingen hoe kinderen taalkundig aangeven dat ze bezig zijn met een doen-alsof spel.
Tijdens doen-alsof spel kunnen de beperkingen van de werkelijkheid worden opgeheven. Mensen kunnen vliegen, vogels praten, een potlood kan gekookt en gegeten worden, en denkbeeldig water kan opgedronken worden door een meetlat die als rietje fungeert. De hersenen van een kind moeten al die nieuwe, tijdelijke, mentale beelden in stand houden zonder de bestaande beelden uit de werkelijkheid uit te wissen. Doen-alsof spel biedt eindeloze mogelijkheden; het kind werkt als een toneelschrijver die een verhaallijn bedenkt, structureert en verschillende rollen speelt, en creëert zo uitdagingen voor de verbeeldingskracht en intelligentie.
Een typisch kind tijdens Piagets conservatietaken.
Spelen en de Emotionele Ontwikkeling van Kinderen
Spelen is van enorm belang voor de emotionele ontwikkeling van kinderen. Vaak verwerken kinderen lastige problemen, zoals de geboorte van een broertje of zusje, binnen de veilige, privéwereld van hun spel. Kindertherapeuten maken gebruik van spel om getraumatiseerde kinderen te helpen.
Ouders kunnen de angsten en zorgen van hun kind beter ontdekken door hen tijdens het spelen van een afstand te observeren, dan door directe vragen te stellen. Vragen als "Ben je verdrietig?" vereisen dat het kind zijn gevoelens in woorden uitlegt, wat in deze ontwikkelingsfase nog niet altijd mogelijk is. Door zorgvuldig te observeren tijdens het spel, kunnen diepere gevoelens worden achterhaald.
Door met knuffels te spelen, kan een kind woede en jaloezie uiten. Het is daarom verstandig om een babyknuffel aan te schaffen als een kind een broertje of zusje krijgt. Berisp een peuter niet als hij of zij tegen de knuffel schreeuwt of de knuffel slaat; dit is juist een gezond teken dat het kind nieuwe emoties probeert te begrijpen en te beheersen. De angsten worden op een denkbeeldige wereld gericht, weg van de echte baby.
Kinderen gebruiken spel ook om sociale conventies te doorgronden. Ze laten hun poppen allerlei maatschappelijke rollen spelen, zoals leraar, treinmachinist, papa, mama, baby en politieagent. Zo ontdekken ze hoe die rollen verschillen en beginnen ze geleidelijk hun eigen plaats in hun steeds groter wordende sociale wereld te begrijpen.
Wanneer je je kind bezig ziet met iets dat je vroeger als 'gewoon spelen' beschouwde, probeer hem of haar dan eens te observeren met deze nieuwe kennis in het achterhoofd. Realiseer je hoeveel slimme verbindingen er op dat moment worden gelegd in zijn of haar razendsnel ontwikkelende hersenen. Dit artikel over spelen is behoorlijk theoretisch van aard.