Gedragsstoornissen en Persoonlijkheidsstoornissen bij Kinderen en Jongeren

Alle kinderen en jongeren maken periodes door waarin ze zich uitdagend gedragen. Ze kunnen slecht luisteren, snel boos worden of te laat thuiskomen. Dit is normaal gedrag dat bij het opgroeien hoort. Echter, wanneer deze problemen zo ernstig en langdurig zijn dat ze een kind belemmeren in zijn of haar dagelijks functioneren, zoals op school of in sociale contacten, kan er sprake zijn van een gedragsstoornis.

Wat is een gedragsstoornis?

Een gedragsstoornis kan omschreven worden als repetitief, uitdagend, antisociaal of agressief gedrag dat niet voldoet aan de sociale verwachtingen voor de leeftijd en daardoor niet geaccepteerd wordt door de omgeving. Dit gedrag veroorzaakt leed bij het kind zelf, bijvoorbeeld door afwijzing door leeftijdsgenoten, en/of bij de directe omgeving. Het kan gaan over agressie, criminele feiten, liegen of het zich niet kunnen houden aan regels. Het gedrag is uitdagend tegenover anderen en herhaalt zich voortdurend, wat aangeeft dat het niet om een eenmalig feit gaat maar dieper in de persoonlijkheid van het individu geworteld is.

Niet elk storend gedrag duidt op een gedragsstoornis. Gedragsstoornissen gaan vaak gepaard met stoornissen in andere ontwikkelingsvaardigheden, zoals dyslexie, ADHD, motorische moeilijkheden (DCD) en depressie. Kinderen met gedragsstoornissen functioneren vaak moeilijk in de maatschappij, wat kan leiden tot ontgoocheling in menselijke interacties en sociale terugtrekking. Het grootste risico is dat ze buiten de maatschappij komen te staan, terwijl ze juist extra steun en aandacht nodig hebben.

Soorten gedragsstoornissen

Er worden verschillende soorten gedragsstoornissen onderscheiden:

• Oppositioneel opstandige gedragsstoornis (ODD): Dit kenmerkt zich voornamelijk door ongehoorzaamheid, opstandigheid, snel geprikkeld zijn en gemakkelijk boos worden. Dit gedrag is vaak vijandig en kan leiden tot ruzies met volwassenen. ODD wordt beschouwd als de mildere variant van gedragsstoornissen, maar kan onbehandeld leiden tot een zwaardere vorm.
• Gedragsstoornis beperkt tot de familiale context: Hierbij blijft het ongunstige gedrag beperkt tot het gezin. Deze stoornis heeft een goede kans op verbetering.
• Niet-gesocialiseerde gedragsstoornis: Het kind heeft weinig positieve ervaringen met interacties en relaties met anderen en mist de vaardigheid om zich in te leven in de situatie van anderen. Empathie is afwezig en functioneren in groepsverband is moeilijk tot onmogelijk.
• Gesocialiseerde gedragsstoornis: In tegenstelling tot de niet-gesocialiseerde vorm, is het kind hier wel in staat vriendschappen te sluiten en zich te integreren in een groep. Het kind heeft echter moeite met ethiek en algemene normen en waarden van de maatschappij; het geweten is niet ontwikkeld, waardoor het kind zich niet schuldig kan voelen na wangedrag.

Kenmerken van gedragsstoornissen

De symptomen van een gedragsstoornis kunnen onder andere omvatten:

• Het kind verliest vaak zijn geduld.
• Kibbelen en ongehoorzaamheid.
• Opzettelijk irriteren van anderen.
• Anderen beschuldigen van eigen fouten.
• Lichtgeraakt of gemakkelijk geïrriteerd zijn.
• Vaak boos, hatelijk of wraakzuchtig zijn.
• Liegen om persoonlijk voordeel te behalen.
• Betrokkenheid bij vechtpartijen.
• Gebruik van wapens.
• 's Nachts buiten blijven ondanks verbod.
• Lichamelijke wreedheden jegens mensen en dieren.
• Vernielen van andermans eigendom.
• Opzettelijke brandstichting.
• Stelen.
• Spijbelen van school of weglopen.
• Afwingen van seksuele activiteiten.
• Pestgedrag en intimideren van anderen.
• Inbraken plegen.

Het is belangrijk te benadrukken dat een eenmalig feit niet per se een teken van een gedragsstoornis is. De diagnose is complex en vereist herhaaldelijk en blijvend ongewenst gedrag, ondanks pogingen tot bijsturen.

Diagnostiek en Behandeling van Gedragsstoornissen

Het stellen van de diagnose van een gedragsstoornis is een complex proces dat een grondig onderzoek vereist. Vanwege de grote impact van een diagnose op het leven van de persoon en zijn omgeving, is een weloverwogen analyse essentieel. Meestal wordt de diagnose gesteld in een gespecialiseerd centrum door een multidisciplinair team van psychologen, (kinder)psychiaters, ergotherapeuten en kinesisten. Dit team observeert het gedrag in verschillende situaties, soms ook in de thuis- en schoolsituatie.

Hoe vroeger de problemen worden aangepakt, hoe beter de kansen op herstel. Gedragsstoornissen gaan vaak gepaard met andere psychische of ontwikkelingsstoornissen, zoals ADHD, dyslexie of depressie. In dergelijke gevallen worden deze stoornissen vaak eerst aangepakt, omdat de gedragsstoornis als onderdeel van een bredere, oorzakelijke afwijking wordt beschouwd.

Wat kunnen ouders en omgeving doen?

Ouders spelen een cruciale rol in de behandeling van hun kind. Een oudertraining, met name voor kinderen tot twaalf jaar, kan zeer effectief zijn. De gedragsproblemen zijn niet noodzakelijk de schuld van de ouders, maar zij kunnen wel een sleutelrol spelen in het verminderen van de problemen. Ouders leren extra opvoedingsvaardigheden en hoe ze effectiever met elkaar kunnen communiceren.

Het uitgangspunt hierbij is dat ongewenst gedrag van het kind in stand wordt gehouden door de manier waarop volwassenen ermee omgaan. Ongewenst gedrag wordt soms onbewust aangemoedigd door toe te geven aan het verzet van het kind of door te reageren op zeuren. Negeren kan beter zijn, maar is vaak moeilijk vol te houden. Door de stress van conflicten met kinderen, hebben ouders soms minder oog voor gewenst gedrag, waardoor dit onvoldoende wordt aangemoedigd. Daarom worden ouders geholpen om ongewenst gedrag te laten afnemen en gewenst gedrag te laten toenemen. Dit kan via individuele trainingen of groepstrainingen.

Ook de school kan betrokken worden bij de behandeling. Informatie over het psychiatrisch onderzoek kan leerkrachten helpen het gedrag van het kind beter te begrijpen. Soms is ondersteuning nodig van een ambulante begeleider uit het speciaal onderwijs, of kan een verwijzing naar het speciaal onderwijs passend zijn.

Wat kan de arts of zorgverlener doen?

De behandeling van een gedragsstoornis is een langdurig proces dat veel tijd, geduld en discipline vereist. Hulpverleners uit de eerste lijn spelen een belangrijke rol, omdat zij het kind en zijn gezin van dichtbij kennen en inzicht hebben in hun functioneren en sociale interacties. De voorkeur gaat uit naar hulpverleners die het kind en de familie kennen, en omgekeerd.

De behandeling omvat vaak psychotherapie. In sommige gevallen kan medicatie worden voorgeschreven door een (kinder)psychiater, met name als er ook sprake is van ADHD. Methylfenidaat kan effect hebben op zowel ADHD-symptomen als symptomen van gedragsstoornissen, door het vermogen tot impulsbeheersing te ondersteunen.

Individuele cognitieve gedragstherapie leert de jongere om anders naar situaties te kijken. Gezinsbehandeling, ook wel systeeminterventies genoemd (zoals MST en FFT), betrekt naast de ouders ook de school, verdere familie en leeftijdsgenoten. De behandelingen richten zich op de interacties binnen het gezin en betrekken de omgeving van de jongere, zodat de gehele context de jongere positief kan beïnvloeden.

Daarnaast kan gewerkt worden aan sociale vaardigheden en probleemoplossende vaardigheden van het kind. Kinderen leren communiceren, rekening houden met de gevoelens van anderen, moeilijke situaties inschatten en hun woede beheersen. Ook leren ze weerstand te bieden aan druk om verkeerde dingen te doen.

In sommige gevallen kan medicatie worden voorgeschreven, vooral als er sprake is van comorbiditeit met ADHD. Methylfenidaat kan helpen bij het onderdrukken van impulsen, wat leidt tot overwogen keuzes en verstandigere oplossingen voor problemen.

Persoonlijkheidsstoornissen

Een persoonlijkheidsstoornis is een aanhoudend patroon van gedragingen, gedachten en gevoelens met ernstige gevolgen voor relaties, school/werk en sociale contacten. Dit gedrag is in veel verschillende situaties aanwezig, hardnekkig en veroorzaakt lijdensdruk. Het gedrag is een extreme variatie van 'normale' karaktertrekken of eigenaardigheden die in de weg zitten.

Er wordt onderscheid gemaakt tussen tien specifieke persoonlijkheidsstoornissen, en het is mogelijk dat iemand meerdere stoornissen tegelijk heeft, of een stoornis die niet in deze categorieën past. Ongeveer 4 tot 14% van de volwassen bevolking in Nederland heeft een vorm van een persoonlijkheidsstoornis.

Borderline Persoonlijkheidsstoornis (BPS)

De borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) is een veelvoorkomende stoornis bij adolescenten. Kenmerkend zijn een breed aanwezig patroon van instabiliteit van interpersoonlijke relaties, zelfbeeld en affecten, en duidelijke impulsiviteit. Dit begint vaak in de vroege volwassenheid en uit zich in diverse situaties.

Adolescenten met BPS ervaren sterk wisselende en heftige emoties, soms afgewisseld met periodes van leegte of depersonalisatie. Ze kunnen intense verlatingsangst hebben, wat kan leiden tot het zich vastklampen aan anderen, intense relaties aangaan die dan weer plotseling verbroken worden. Andere uitingen zijn:

• Emoties niet kunnen reguleren.
• Extreme verlatingsangst.
• Impulsiviteit, ondoordacht schadelijk of zelfbeschadigend gedrag, suïcidaliteit, risicovol seksueel contact en agressief of grensoverschrijdend gedrag.
• Sociale isolatie en schoolverzuim.
• Plotselinge stemmingswisselingen of een gevoel van leegte, een gevoel van minderwaardigheid.
• Zwart-wit denken.
• Moeilijk positieve relaties aangaan of behouden.
• Comorbiditeit met stemmingsproblemen, angstproblemen, eetstoornissen en/of middelenmisbruik of -afhankelijkheid.

Vaak spelen langdurige en vroegkinderlijke negatieve ervaringen een rol, en is er sprake van een verstoorde gehechtheid. De behandeling van borderlineproblemen kan stemmingsproblemen doen afnemen.

Adolescenten met BPS vormen een groep met een hoge morbiditeit en een slechte prognose. Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten voorspellen diverse negatieve ontwikkelingsuitkomsten, zoals falen op school, negatieve affecten, minder sociale steun, meer geldproblemen en gezondheidsproblemen in de volwassenheid.

Bipolaire Stoornis bij Kinderen en Jongeren

Bipolaire stoornissen komen niet veel voor bij kinderen en jongeren, maar hebben wel een grote impact op hun leven. Het is belangrijk om bipolaire problemen of problematiek in wording vroegtijdig te herkennen.

Symptomen die kunnen duiden op een bipolaire stoornis bij kinderen en jongeren zijn:

• Snelle schommelingen in stemming en gedrag, vaak geassocieerd met comorbide ADHD en gedragsstoornissen.
• Zeer snelle, korte, terugkerende manische episodes die enkele uren tot een paar dagen duren.
• Manische episodes met zeer sterke schommelingen in gedrag en gevoel, veranderingen in stemming, energieniveau en gedrag.
• Prikkelbaarheid, strijdlust en gemengde manisch-depressieve kenmerken komen vaker voor dan euforie.
• Psychotische symptomen, sterk labiele stemmingen en/of gemengde manische en depressieve kenmerken.

Kinderen en jongeren met een vermoeden van een bipolaire stoornis moeten worden doorverwezen naar gespecialiseerde zorg.

Behandeling en Hulp

De behandeling van gedrags- en persoonlijkheidsstoornissen bij kinderen en jongeren is complex en vereist een integrale aanpak. Het is essentieel om de aard en ernst van de problemen in kaart te brengen door middel van screening en diagnostiek.

Behandelingen richten zich op:

• Oudertraining: Het aanleren van effectieve opvoedingsvaardigheden.
• Individuele cognitieve gedragstherapie: Leren anders naar situaties te kijken en probleemoplossende vaardigheden te ontwikkelen.
• Gezinsbehandeling (systeeminterventies): Betrekken van de omgeving (school, familie, leeftijdsgenoten) bij het behandelproces.
• Sociale vaardigheidstrainingen: Verbeteren van communicatie, empathie en weerbaarheid.
• Medicatie: In specifieke gevallen, vooral bij comorbiditeit met ADHD.

Het is van belang om ernstige gedragsproblemen te onderscheiden van andere problematieken zoals autisme spectrum stoornis (ASS), ADHD of depressiviteit. Een gespecialiseerde hulpverlener kan de juiste behandeling adviseren.

Mensen met een persoonlijkheidsstoornis kunnen baat hebben bij psychotherapie om zelfinzicht te vergroten en beter om te leren gaan met hun karaktertrekken. Een goede dagstructuur en gezonde leefgewoonten zijn eveneens belangrijk voor geestelijke gezondheid.

Caleidoscoop is een vereniging voor mensen met een dissociatieve stoornis en hun naasten. Naasten in Kracht ondersteunt naasten van mensen die psychisch kwetsbaar zijn.

Bij vermoedens van borderlineproblemen of bipolaire problematiek is het cruciaal om tijdig professionele hulp in te schakelen, zoals de huisarts of jeugd-ggz. Een vroegtijdige diagnose en behandeling vergroten de kans op een positieve uitkomst.

tags: #peuter #met #een #persoonlijkheidsstoornis