Trichotillomanie, ook wel bekend als hair pulling disorder in het Engels, is de medische term voor dwangmatig haren trekken. Het woord is samengesteld uit het Griekse 'tricho' (haar), 'tilla' (rekken) en 'manie' (waanzin). Deze aandoening valt onder de bredere categorie van obsessieve-compulsieve stoornissen (OCS). Een obsessie is een opdringerige, steeds terugkerende gedachte, ook wel dwanggedachte genoemd. Een compulsie is een herhaalde handeling die wordt uitgevoerd om angst te verminderen, ook wel dwanghandeling genoemd.
Hoewel de exacte prevalentie van dwangmatig haren trekken bij kinderen niet volledig bekend is, kan het zowel bij kinderen als volwassenen voorkomen. Het komt het meest voor bij adolescenten, vaak beginnend tussen de leeftijd van 9 en 13 jaar.
Oorzaken van Dwangmatig Haren Trekken
De precieze oorzaken van dwangmatig haren trekken zijn complex en waarschijnlijk het gevolg van een combinatie van factoren. Deze kunnen onder meer omvatten:
- Erfelijke aanleg: Er lijkt een genetische gevoeligheid te zijn voor het ontwikkelen van dwangstoornissen, hoewel de specifieke genetische factoren nog niet volledig zijn opgehelderd. Vaak komt dwang in de familie voor, al dan niet in andere vormen.
- Levenservaringen: Ingrijpende gebeurtenissen of langdurige stress kunnen een rol spelen bij het ontstaan van deze aandoening.
- Hersenenwerking: Er zijn aanwijzingen dat de communicatie tussen hersencellen via boodschapperstofjes (neurotransmitters) anders verloopt bij personen met dwangmatig haren trekken.
Vaak is er een specifieke aanleiding voor het beginnen met haren trekken. Dit kan variëren van ontevredenheid over haargroei, een behoefte aan symmetrie, verveling, frustratie, onrust tot simpelweg de behoefte om iets te voelen. Het uittrekken van haren kan initieel een prettig, spanningverlagend of opluchtend gevoel geven. Dit 'belonende' effect kan leiden tot herhaling, waardoor in de hersenen een verband ontstaat dat haren trekken als een oplossing voor negatieve gevoelens ziet.
Bij personen met een verstandelijke beperking kan het trekken aan haren ook een manier zijn om aandacht te krijgen. Hoewel velen op den duur willen stoppen, lukt dit vaak niet meer.
Dwangmatig haren trekken kan verergeren tijdens periodes van stress, zoals bij feestdagen, examens, verhuizingen of familieruzies, en verminderen in rustigere periodes.
Symptomen en Gevolgen
Mensen met dwangmatig haren trekken trekken aan haren van diverse lichaamsdelen, waaronder de hoofdhuid, wenkbrauwen, wimpers, armen, benen en schaamstreek. Bij ongeveer de helft van de getroffen personen worden haren van meerdere plekken getrokken.
Een aanzienlijk deel van de kinderen en volwassenen ervaart een sterke drang om haren uit te trekken. Jonge kinderen of personen met een verstandelijke beperking zijn zich niet altijd bewust van dit gedrag.
Pogingen om te stoppen met haren trekken slagen vaak niet. Om de zichtbare kale plekken te verbergen, maken velen gebruik van petten, hoofddoeken of pruiken.
Schaamte is een veelvoorkomend gevolg. Kinderen en volwassenen weten vaak dat het gedrag schadelijk is, maar de drang is te groot. Schaamte kan leiden tot stress, wat het haren trekken weer versterkt, waardoor een vicieuze cirkel ontstaat.
Het dwangmatig haren trekken heeft aanzienlijke invloed op het dagelijks leven. Het proces van het vinden van een geschikte, afgeschermde ruimte en het daadwerkelijke uittrekken van haren kan uren per dag in beslag nemen.
Een op de vijf personen eet de uitgetrokken haren op, een aandoening die bekend staat als pica of trichofagie. Dit kan leiden tot de vorming van haarballen (trichobezoars) in het maagdarmkanaal, met klachten als buikpijn, verstopping, braken en gewichtsverlies tot gevolg.
De spijsvertering | Animatie van MDL Fonds
Diagnose
De diagnose van dwangmatig haren trekken wordt gesteld op basis van het verhaal van de patiënt. Het is cruciaal om actief naar het trekken aan haren te vragen, aangezien patiënten dit vaak niet uit zichzelf melden.
Bij lichamelijk onderzoek worden op de behaarde huid kale plekken waargenomen, maar er zijn geen neurologische afwijkingen.
Er zijn specifieke criteria opgesteld om de diagnose te stellen. Bij twijfel of ter uitsluiting van andere aandoeningen met haarverlies, zoals alopecia areata of tinea capitis, kan een dermatologisch onderzoek uitsluitsel geven. Kenmerkend voor dwangmatig haren trekken zijn afgebroken haren van wisselende lengte, vaak gekruld door de trekkracht of met de vorm van een afgebrand lontje (flame hairs).
Behandeling
De behandeling van dwangmatig haren trekken richt zich op het begrijpen en beheersen van de dwang.
Psycho-educatie
De eerste stap is het geven van duidelijke uitleg over wat dwangmatig haren trekken inhoudt en hoe het kan ontstaan, op een voor de patiënt begrijpelijke manier. Het normaliseren van de ervaring door te benadrukken dat men niet de enige is, is hierbij belangrijk.
Gedragstherapie
Cognitieve gedragstherapie (CGT), uitgevoerd door een psycholoog, leert patiënten om anders om te gaan met hun gedachten en gevoelens.
Een specifieke vorm die effectief kan zijn, is habit reversal therapie. Hierbij leert de patiënt de lichamelijke sensatie van de drang tot haren trekken te herkennen (awareness). Vervolgens wordt een tegenbeweging of houding aangeleerd die het trekken bemoeilijkt, zoals het knijpen in een stressbal of het draaien van een spinner. Het uitstellen van het trekken, ondanks het onprettige gevoel dat dit kan geven, en het leren verdragen van dit gevoel, is een essentieel onderdeel. Daarnaast wordt gezocht naar alternatieve manieren om stress te verminderen, aangezien stress vaak de trigger is.
Ouders kunnen ondersteunen door samen met het kind de drang te herkennen en een code woord af te spreken als waarschuwing.
Groepstherapie en Hypnose
Groepstherapie kan waardevol zijn doordat patiënten ervaren dat ze niet alleen zijn en samen aan oplossingen kunnen werken.
Hypnose kan patiënten in een staat brengen waarin ze ontvankelijker zijn voor het afleren van ingesleten patronen en het aanleren van nieuwe. Hierdoor kan de koppeling tussen de drang en het uittrekken van haren verbroken worden.
Stressmanagement en Leefstijl
Het verminderen van stress is cruciaal. Activiteiten zoals sporten, ontspanningsoefeningen, yoga, meditatie, muziek maken en creatieve bezigheden kunnen helpen. Voldoende slaap is eveneens belangrijk.
Het werken aan een hoger zelfvertrouwen kan eveneens bijdragen aan het verminderen van de dwang.
Medicatie
In sommige gevallen kan medicatie worden ingezet, met name selectieve serotonine heropnameremmers (SSRI's) zoals fluoxetine, fluvoxamine en sertraline. Ook paroxetine, clomipramine, dronabinol, aripiprazol, quetiapine of olanzapine kunnen worden overwogen. De afweging tussen de voordelen en mogelijke bijwerkingen is per persoon verschillend. Bij volwassenen kan N-acetylcysteïne effectief zijn.
Complicaties en Bijkomende Aandoeningen
Het inslikken van haren (trichofagie) kan leiden tot verstoppingen in het maagdarmkanaal. Behandeling met laxerende middelen kan nodig zijn om haarballen te verwijderen.
Vaak komen bij personen met dwangmatig haren trekken ook andere aandoeningen voor, zoals AD(H)D, angststoornissen, depressies, tics, slaapproblemen of eetproblemen.
Prognose
Bij een deel van de patiënten verdwijnen of verminderen de klachten met succesvolle behandeling. Bij anderen kunnen de symptomen aanhouden tot in de volwassenheid.
Dwangmatig haren trekken heeft over het algemeen geen invloed op de levensverwachting of vruchtbaarheid.
Verwarring met Andere Aandoeningen
Soms kan dwangmatig haren trekken verward worden met andere huidaandoeningen of haarverliesproblemen bij kinderen:
- Infantiele seborroïsche dermatitis (wiegdeksel/wiegkap): Dit is een veelvoorkomende, onschuldige huidaandoening bij baby's die zich uit in schilfertjes en rode plekjes op de hoofdhuid. Het wordt veroorzaakt door een overmatige talgproductie en de gist Malassezia. Het gaat meestal vanzelf over binnen enkele maanden.
- Tinea capitis: Een schimmelinfectie van de hoofdhuid, ook wel ringworm genoemd, die schilferige, ringvormige plekken en haarverlies veroorzaakt. Het is besmettelijk en vereist behandeling met antischimmelmiddelen.
- Alopecia areata: Een auto-immuunziekte die leidt tot ronde of ovale kale plekken op het hoofd en soms elders op het lichaam. Het veroorzaakt geen littekens en kan spontaan herstellen.
- Pili torti: Een aangeboren afwijking waarbij haren een kurkentrekkerachtige vorm hebben, wat een verkleurd uiterlijk kan geven. Dit wordt niet als een ziekte beschouwd.
- Tractie alopecia: Haarverlies veroorzaakt door te strak trekken aan het haar, bijvoorbeeld door strakke vlechten of staarten.
- Voedingsdeficiënties: Een tekort aan ijzer of andere vitaminen en mineralen kan haaruitval veroorzaken.
- Hoofdluis: Kan soms verward worden met schilfertjes, maar is een parasitaire infestatie.
Bij twijfel over de oorzaak van haarverlies of kale plekken is het altijd raadzaam een arts of specialist te raadplegen voor een juiste diagnose en behandeling.