Eeuwenlang hebben moeders en baby’s samen geslapen. In veel niet-Westerse culturen is dit nog steeds de norm. De laatste jaren ontdekken ook Westerse ouders dat samen slapen voordelen kan hebben: het maakt nachtvoedingen eenvoudiger en kan leiden tot minder gebroken nachten. Toch wordt samen slapen met een jonge baby vaak afgeraden, met name vanwege de angst voor wiegendood.
Wiegendood, ook wel bekend als Sudden Infant Death Syndrome (SIDS), is de term die wordt gebruikt voor het plotselinge, onverwachte en onverklaarbare overlijden van een jong kind, waarvoor na onderzoek geen duidelijke oorzaak gevonden kan worden. Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen wiegendood en andere doodsoorzaken. Veel sterfgevallen bij baby’s tijdens de slaap zijn te wijten aan verstikking door onveilige slaapomstandigheden of aan een val uit bed. Overlijden als gevolg van onveilig slapen kan voorkomen worden, terwijl wiegendood niet altijd te voorkomen is.
De adviezen voor veilig slapen zijn grotendeels gelijk aan de adviezen om het risico op wiegendood te verlagen. Voor jonge baby’s geldt dat buikligging niet wordt aangeraden zolang zij niet zelfstandig kunnen terugrollen naar een zij- of rugligging, of hun hoofdje kunnen optillen en zijwaarts kunnen draaien. Om deze reden is op de rug slapen de veiligste slaaphouding voor jonge baby’s, omdat hierbij het gezichtje vrij blijft. In de eerste twee weken kan een baby eventueel nog op de zij slapen, maar daarna wordt dit afgeraden om te voorkomen dat de baby zich naar de buik kan omrollen.
Het is belangrijk om je kind niet vast te leggen in bed, omdat het zich anders kan vastdraaien. Uit onderzoek blijkt dat borstgevoede baby’s die ’s nachts naast hun moeder slapen en op verzoek borstvoeding krijgen, vaak met hun gezicht naar hun moeder gericht slapen, meestal ter hoogte van de moederborst. Moeders passen hun slaaphouding hier vaak op aan: zij liggen op hun zij, met de onderste arm boven het hoofdje van de baby en de knieën opgetrokken, wat voorkomt dat de baby omhoog of omlaag kan bewegen op het bed.
Veiligheid in de slaapomgeving
De eerste twee jaar wordt het gebruik van een dekbed of deken met dekbedhoes en kussens afgeraden. Dit kan te warm zijn voor de baby en het risico op verstikking vergroten doordat het kind zich onder of in het losliggende beddengoed kan wurmen. Een deken met laken, stevig en kort opgemaakt, of een goed passende slaapzak is een veiligere optie. Kleed je baby niet te warm aan en let op de combinatie van kleding, beddengoed en kamertemperatuur. Een baby heeft het warm genoeg als de voetjes aangenaam aanvoelen. Regelmatige ventilatie van de slaapkamer is ook belangrijk.
Zorg ervoor dat de slaapplek van je baby veilig is, ongeacht of dit een wieg, kinderbedje of het ouderlijk bed betreft. Als je je baby bij je in bed wilt laten slapen, pas dan het bed en het bedmateriaal hierop aan. Zorg dat er geen (gordijn)koorden en snoeren in de buurt van het bed hangen en hang een mobiel buiten bereik. Plaats het bed niet bij een raam of verwarming. Een stevig en goed passend matras zonder spleten is essentieel; gebruik geen waterbed.
Om te voorkomen dat je baby uit bed rolt, kunnen de zijkanten van het bed verhoogd worden met planken of bedrekjes. Als je baby oud genoeg is om uit bed te klimmen, zorg dan voor een laag bed. Laat peuters en oudere kinderen niet samen met je baby in één bed slapen.
Factoren die het risico op wiegendood verkleinen
Rookvrij leven is cruciaal. Er is een duidelijk verband tussen roken en wiegendood. Roken tijdens de zwangerschap heeft een negatieve invloed op de zuurstofvoorziening, groei en longfuncties van het kind, wat na de geboorte het risico op wiegendood vergroot. Luchtwegaandoeningen komen vaker voor bij kinderen van rokende ouders.
Stel je baby niet onnodig bloot aan vermoeienissen en stress, aangezien dit het slaapritme kan verstoren. Baby’s die borstvoeding krijgen, lopen minder risico op luchtweginfecties en maag-darminfecties, die risicofactoren voor wiegendood kunnen zijn. Borstvoeding bevordert de ontwikkeling van de mond en het centrale zenuwstelsel, wat bijdraagt aan een betere ademhalingscontrole. Borstvoeding kan ook helpen bij de ontwikkeling van de mondholte, in tegenstelling tot flesvoeding waarbij de speen de mondholte kan vernauwen.
Uit onderzoek blijkt dat samen slapen invloed heeft op de slaaphouding van de baby, de frequentie van borstvoedingen en het toezicht van de moeder. Samen slapen gaat gepaard met een grotere hoeveelheid wekprikkels en een frequentere wisseling van actieve en diepe slaap, waardoor baby’s vaker (kort) wakker worden. Direct lichamelijk contact, zoals bij borstvoeding en omhelzen, varieert sterk, maar alleen slapen zou een risicoverhogende factor kunnen zijn. Het idee dat baby’s 'moeten' doorslapen, behoort tot een veranderde opvatting van natuurlijk babygedrag.
Sommige medicijnen, zoals promethazine, alimemazine en oxomemazine, kunnen een rol spelen bij wiegendood doordat ze een te diepe slaap veroorzaken, wat de ademhaling kan beïnvloeden. Moeders die borstvoeding geven, dienen deze medicijnen ook te vermijden. Overleg altijd met een arts bij gebruik van dergelijke medicatie.
De rol van buikligging en zijligging
Historisch gezien werd buikligging soms aanbevolen voor een goede motorische ontwikkeling. Echter, vanaf de jaren tachtig is gebleken dat buikligging de kans op wiegendood minstens 3 keer zo groot maakt vergeleken met rugligging. Dit advies leidde tot een significante daling van het aantal gevallen van wiegendood. Het risicoverhogende effect van buikligging is onafhankelijk van andere risicofactoren.
Baby’s kunnen zich vanaf een paar weken leeftijd van de zij naar de buik draaien, en vanaf circa 3 maanden ook van rug naar buik. Secundaire buikligging (een baby die op de rug wordt gelegd, maar later op de buik wordt gevonden) is een steeds grotere risicofactor geworden. Baby’s die onervaren zijn met buikligging, worden vaker met het gezicht recht naar beneden aangetroffen, mogelijk omdat ze nog niet voldoende ervaring hebben om hun hoofd adequaat opzij te draaien. In buikligging is de wekbaarheid van de baby verminderd, mogelijk mede door warmtestress, wat de centrale wekbaarheid verlaagt. De warmteafgifte is in buikligging met 60% verminderd.
De vrees dat rugligging leidt tot meer gastro-oesofageale reflux en aspiratie van maaginhoud is niet gefundeerd. Hoewel er meldingen waren van een tijdelijk vertraagde motorische ontwikkeling bij "rugslapers", wordt aanbevolen om baby’s onder toezicht op de buik te laten spelen tijdens wakkere momenten.
Slapen op de zij wordt afgeraden omdat baby’s zich gemakkelijk van de zij naar de buik kunnen draaien. Een zijligkussen verhoogt eveneens het risico op overlijden tijdens de slaap. De gedachte dat buik- of zijligging veiliger is omdat melk uit de mond kan lopen, is onjuist. In rugligging zorgt de zwaartekracht ervoor dat melk niet in de luchtweg stroomt. Bij buikligging kan teruggevloeide melk gemakkelijker in de luchtpijp terechtkomen, en de verminderde wekreflexen in buikligging vergroten dit risico. Sinds de aanbeveling van rugligging is er geen toename van verslikking of verstikking bij baby's vastgesteld.
Samen slapen: borst op borst (chest-to-chest)
Veel baby’s geven de voorkeur aan slapen op de borst van de moeder, vooral in de eerste weken. Dit kan de slaap voor zowel moeder als baby maximaliseren en uitputting voorkomen. Hoewel er geen direct onderzoek is gedaan naar de veiligheid van deze specifieke slaaphouding, zijn er meningen en adviezen. Huid-op-huid contact (SSC) wordt aanbevolen direct na de geboorte en gedurende de eerste uren om optimale ontwikkeling te bevorderen.
Dr. Nils Bergman stelt dat gezonde pasgeborenen de eerste weken op de borst van hun moeder moeten slapen in een schuin omhoog gerichte positie (minimaal 30% helling) voor optimale ademhalingseffecten. Moeders dienen rechtop te slapen, ondersteund door kussens.
Red Nose geeft aan dat slapen op de borst, mits geobserveerd, een kalmerende strategie kan zijn. Echter, zonder observatie acht Red Nose nachtelijk slapen op de borst onveilig, omdat buikligging de arousal-mechanismen van de baby vermindert, de luchtwegen belemmerd kunnen worden, of de baby in een positie kan komen die ademhaling bemoeilijkt.
Professor James McKenna, een autoriteit op het gebied van samen slapen, beschouwt borst-op-borst slapen als een universele en biologisch normale slaappositie die 45 miljoen jaar oud is. Hij benadrukt dat een attente en verantwoordelijke moeder, gebruikmakend van haar instincten en waakzaamheid, de veiligheid kan waarborgen. Een baby die op de buik op de moeder slaapt, is niet vergelijkbaar met een baby die alleen op een matras ligt.
McKenna stelt dat buikslapen juist risicovol is als de baby alleen en op een hard, koud matras ligt, zonder synchronisatie met de moeder, die fungeert als externe referentie voor ademhaling. Onderzoek bij premature baby’s toont aan dat slapen naast een teddybeer die kunstmatig ademhaalt, apneu’s vermindert. Veilig uitgevoerd borst-slapen, een goed voorbereid bed voor samen slapen, of een wieg in sensorische nabijheid van de verzorger, worden door McKenna als de veiligste opties beschouwd.
La Leche League International adviseert dat veel pasgeborenen het beste slapen op de schuine borst van hun moeder, met een stevige pasvorm en zonder spleten of kussens die problemen kunnen veroorzaken.
Risico’s van wiegendood en slaapongevallen
De belangrijkste risico’s die verband houden met wiegendood en dodelijke slaapongevallen, alleen of in combinatie met bedsharing, zijn:
- Delen van een bank, leunstoel of schommelstoel met een slapende volwassene.
- De baby slaapt naast een volwassene die onder invloed is van alcohol, versuffende medicatie of drugs.
- De baby slaapt naast een volwassene die rookt (of rookte).
- Slapen in buikligging.
- Nooit borstvoeding hebben gehad.
- Slapen op zacht beddengoed.
- Te vroeg geboren zijn of een laag geboortegewicht hebben.
Wanneer een moeder die borstvoeding geeft met haar baby in bed slaapt, neigt ze haar lichaam om de baby heen te buigen in een "knuffelkrul", wat de baby beschermt. Dit mechanisme werkt minder goed bij moeders die flesvoeding geven.
Slaap Lekker - Het Bedtijd Boek - Slaapverhaaltjes voor Kinderen
Het delen van de slaap met een volwassene die rookt of onder invloed is van middelen, is riskant. Het gebruik van kussens, hulpmiddelen of zacht beddengoed om de baby te helpen slapen, verhoogt de risico's. De slaapomgeving moet veilig zijn, met een stevig matras en zonder losse voorwerpen die de ademhaling kunnen belemmeren.
Tips voor een veilige slaapomgeving
Het is verstandig om de eerste twaalf uur na de geboorte de navel op nabloeden te controleren en bij een navelbloeding de verloskundige te waarschuwen. Een baby moet binnen 48 uur na de geboorte geplast hebben, oplopend tot vijf à zes plasluiers per 24 uur. De eerste ontlasting, meconium, is zwart, kleverig en taai. Na meconium volgen bruine ‘overgangsluiers’ en daarna de gewone poepluiers. Bij borstvoeding kan de ontlasting dun en groen/geel zijn.
Gele baby’s na de geboorte kunnen een teken zijn van een nog niet goed afgebroken bilirubinegehalte. Indien nodig zal dit worden onderzocht.
Een knuffeldoekje of kleine knuffel kan een baby helpen om rust te vinden, zich veilig en geborgen te voelen, en kan dienen als troostobject. Het is echter belangrijk dat het knuffeldoekje het hoofd niet volledig kan afdekken en niet op het gezicht van de baby wordt gelegd. Grote, gevulde knuffels horen niet thuis in bed.
Het is niet nodig om speciale producten aan te schaffen die de ademhaling of bewegingen opvolgen, zoals ademhalingsmonitors. Zelf dichtbij zijn is het belangrijkste. Baby’s met een verhoogd risico op wiegendood krijgen soms op voorschrift van een arts een monitor.
Het wordt aangeraden dat baby’s de eerste zes maanden in dezelfde kamer slapen als hun ouders. Dit vermindert het risico op onverwacht overlijden tijdens de slaap. Vanaf zes maanden kan overwogen worden de baby naar een eigen kamer te verhuizen.
Bij de overgang van een spijlenbed naar een groter bed, let op de signalen van je kind. Om vallen uit een groot bed te voorkomen, kan een bedhek geplaatst worden, mits correct geïnstalleerd.
Veilig slapen buiten de eigen kamer
Wanneer een kind vrij kan rondlopen in de slaapkamer, is algemene veiligheid belangrijk, denk aan stopcontacten, gordijnkoorden en open ramen. Ook bij dutjes buiten de slaapkamer, zoals in een kinderwagen of draagdoek, gelden de tips voor veilig slapen. Deze zijn echter geen vervanging voor een vaste slaapplek.
Pas de kleding en het beddengoed aan de buitentemperatuur aan. Houd er rekening mee dat kleine kinderen hun temperatuur minder goed kunnen reguleren. Buiten slapen is niet altijd geschikt, bijvoorbeeld bij extreme warmte, mistig of vochtig weer, of slechte luchtkwaliteit. Kinderen met aanleg voor astma kunnen beter niet buiten slapen bij koud weer.
Een goed passende slaapzak is de veiligste keuze. Gebruik geen dekbed voor de leeftijd van 1 jaar, omdat dit sterk isolerend is en het risico op verstikking vergroot. Vouw een laken of deken niet dubbel en zorg dat de baby niet onder het beddengoed kan raken. Leg je kind met de voetjes tegen het voeteneinde van het bed.
Een dutje in de kinderwagen of draagdoek tijdens het wandelen is prima, mits de baby nabij is en onder toezicht. Als vaste slaapplek zijn ze niet geschikt. Beperk de tijd die een baby in een autostoeltje doorbrengt.
Aanpassingen bij reflux en slaapstoornissen
Het schuin zetten van het bedje bij reflux wordt afgeraden, aangezien dit de kans op een onveilige slaapsituatie kan vergroten en de ademhaling kan belemmeren. Een veiligere optie is om de baby na de voeding rechtop te houden.
Baby’s die op de buik slapen, lopen een verhoogd risico op verstikking, dieper slapen met verminderde reactie op levensbedreigende situaties, oververhitting en verslikking. Medische redenen om een kind op de buik te laten slapen zijn zeldzaam.
Baby’s die in zijligging worden gelegd, kunnen omrollen naar de buik. Een zijligkussen verhoogt het risico. In rugligging zorgt de zwaartekracht ervoor dat melk niet in de luchtweg stroomt.
Omgaan met slaapveranderingen
Veranderingen in het dag-nachtritme, zoals bij de overgang naar winter- of zomertijd, kunnen invloed hebben op baby’s en peuters. Het geleidelijk aanpassen van eet- en slaaptijden kan helpen. Het is belangrijk om rust te creëren in de avond, het bedtijdritueel aan te houden en de slaapkamer goed te verduisteren, vooral bij zomertijd.
Slaapwandelen, dat vooral voorkomt bij kinderen tussen 3 en 5 jaar, vereist voorzorgsmaatregelen om ongelukken te voorkomen. Het is raadzaam om een kind dat slaapwandelt niet wakker te maken.
Nachtmerries, die vaker voorkomen bij kinderen van 4 tot 6 jaar, kunnen worden verholpen door het kind gerust te stellen en het te helpen terug te keren naar het hier en nu.
Nieuwste richtlijnen voor veilig slapen
De American Academy of Pediatrics (AAP) heeft richtlijnen opgesteld voor het voorkomen van wiegendood. Deze richtlijnen benadrukken dat het bedje leeg moet zijn, zonder knuffels, losse dekens of kussens. Knuffeldoekjes mogen vanaf 4 maanden geïntroduceerd worden, mits ze klein zijn en speciaal voor baby’s gemaakt.
De baby moet het eerste jaar altijd op de rug gelegd worden om te slapen. Zodra de baby zelfstandig kan omrollen, is buikslapen geen probleem, maar de baby moet altijd op de rug in bed worden gelegd. Het aanbieden van een fopspeen bij dutjes kan het risico op wiegendood verminderen.
De kamer delen met de baby voor minimaal de eerste zes maanden wordt aanbevolen, maar het bed delen wordt afgeraden vanwege het verhoogde risico op wiegendood.
Het is essentieel om blootstelling aan sigarettenrook, alcohol en drugs te vermijden. Monitors en andere apparaten ter preventie van wiegendood geven een vals gevoel van veiligheid en mogen de basisveiligheidsvoorschriften niet vervangen.
Regelmatige ‘tummy time’ tijdens wakkere momenten is belangrijk voor de ontwikkeling van de baby.
tags: #op #buik #slapen #borstvoeding