Foliumzuur: Essentieel voor, tijdens en na de zwangerschap

Waarom foliumzuur belangrijk is

Foliumzuur, ook bekend als folaat of vitamine B11, is een wateroplosbare vitamine uit het vitamine B-complex. Deze vitamine speelt een cruciale rol in diverse lichaamsprocessen, waaronder de aanmaak van witte en rode bloedcellen, de werking van het zenuwstelsel, een goede celdeling door de vorming van DNA en RNA, en de aanmaak van aminozuren (eiwitten). Vooral tijdens de eerste weken van de zwangerschap is foliumzuur van groot belang voor de ontwikkeling en groei van het ongeboren kind.

Het helpt bij de groei van cellen, weefsels en de placenta, en is essentieel voor de vorming van het centrale zenuwstelsel, waaruit de hersenen en het ruggenmerg ontstaan. De inname van foliumzuur verkleint de kans op neurale-buisdefecten, zoals een open ruggetje (spina bifida), een hazenlip, een open gehemelte (schisis) en een open schedel (anencefalie). Deze aandoeningen, die ernstige gevolgen kunnen hebben voor de gezondheid van de baby en het leven van hun families, komen in Europa nog steeds relatief vaak voor.

Foliumzuur en de zwangerschapswens

Sinds ruim twintig jaar geleden is aangetoond dat foliumzuur de kans op neurale-buisdefecten kan verkleinen, wordt geadviseerd om minimaal 4 weken voor de conceptie tot 8 weken na de conceptie extra foliumzuur te slikken, in een dosering van 400 microgram per dag. Het opvolgen van dit advies kan de kans op een baby met een neuraal-buisdefect met wel 72% verkleinen. De aanbeveling is om te beginnen met foliumzuur zodra de anticonceptie wordt gestopt of op de eerste dag van de laatste menstruatie. Zelfs als het langer duurt voordat zwangerschap intreedt, is het belangrijk om het supplement te blijven gebruiken.

Echter, uit recent onderzoek in 19 Europese landen blijkt dat het aantal gevallen van neurale-buisdefecten in de periode van 1991 tot 2011 grotendeels gelijk is gebleven, namelijk 9 per 10.000 geboorten, terwijl dit met voldoende foliumzuur zou kunnen dalen tot ongeveer 5 per 10.000 geboorten. Dit suggereert dat de huidige aanbeveling onvoldoende effectief is, mogelijk door een gebrek aan bekendheid of naleving. Een significant probleem is dat veel vrouwen pas foliumzuur gaan slikken als ze al zwanger zijn, terwijl de eerste weken vóór de zwangerschap cruciaal zijn voor preventie. Daarnaast zijn veel zwangerschappen ongepland, waardoor vrouwen die geen zwangerschapswens hadden, helemaal geen foliumzuur innemen.

Voedselverrijking als alternatief

De onderzoekers adviseren daarom om een beleid van foliumzuurinname door voedselverrijking te overwegen. Dit zou een goedkope en effectieve manier kunnen zijn om het aantal kinderen met neurale-buisdefecten te verminderen. In landen als de Verenigde Staten en Canada is aangetoond dat het verrijken van graanproducten zoals brood, rijst en pasta met foliumzuur heeft geleid tot een sterke daling van het aantal neurale-buisdefecten. Wereldwijd volgen inmiddels 80 landen deze aanpak.

Een potentieel nadeel van foliumzuurtoevoeging aan voeding is dat er aanwijzingen bestaan dat het bij ouderen met kanker de tumorgroei zou kunnen bevorderen. Dit aspect vereist verder onderzoek.

Verschillende vormen van foliumzuur

Foliumzuur komt in de voeding voor in de vorm van folaat (polyglutamaat). Deze natuurlijke vorm verliest echter een deel van zijn actieve stof tijdens verhitting, blootstelling aan licht en zuurstof, voordat het door het lichaam wordt opgenomen. Folaat wordt in het lichaam omgezet naar de actieve, opneembare vorm 5-MTHF (5-methyltetrahydrofolaat). Bij sommige personen werkt deze omzetting niet optimaal, waardoor een synthetisch foliumzuur, zoals pteroylmonoglutaminezuur (PMG), dat in voedingssupplementen wordt gebruikt, beter kan zijn. PMG wordt ook omgezet naar 5-MTHF. Studies tonen aan dat de omzetting van synthetisch foliumzuur naar 5-MTHF traag kan verlopen. Daarom is er ook 5-MTHF zelf beschikbaar als supplement.

Foliumzuurtekort en risicogroepen

Een tekort aan foliumzuur kan leiden tot bloedarmoede, darmstoornissen en vermoeidheid. Voor vrouwen met een kinderwens, tijdens de zwangerschap, bij een vastgesteld foliumzuurtekort, bepaalde vormen van bloedarmoede, chronische ziekten zoals homocystinurie, genafwijkingen, darmziekten, of bij gebruik van bepaalde medicijnen, wordt een foliumzuursupplement aanbevolen.

Vrouwen met een verhoogd risico op geboorteafwijkingen, zoals een familiegeschiedenis van neurale-buisdefecten, gebruik van anti-epileptica, antimalaria- en artritisgeneesmiddelen, diabetes en obesitas, wordt een hogere dosering van 4 tot 5 mg foliumzuur per dag aangeraden. Het is belangrijk om geen extra foliumzuur op eigen initiatief te nemen, aangezien een teveel de opsporing van een vitamine B12-tekort kan belemmeren.

Wanneer en hoelang foliumzuur innemen?

Het advies is om te beginnen met het slikken van foliumzuur vanaf minimaal vier weken voor de conceptie en dit door te zetten tot ten minste tien weken na de conceptie. Zelfs als de zwangerschap ongepland is, is het aan te raden om zo snel mogelijk na de ontdekking van de zwangerschap te starten met foliumzuur. De eerste weken van de zwangerschap zijn cruciaal voor de ontwikkeling van het centrale zenuwstelsel, en de inname van foliumzuur in deze periode kan het verschil maken.

Na de eerste drie maanden van de zwangerschap heeft het slikken van extra foliumzuur geen zin meer voor de preventie van neurale-buisdefecten, maar het is ook niet schadelijk. Bij personen met een genafwijking, darmziekten, alcoholverslaving of een eenzijdige voeding kan de omzetting naar de opneembare vorm van foliumzuur minder goed verlopen, waardoor zij gevoeliger zijn voor een tekort. Symptomen zoals een pijnlijke mond, diarree en vermoeidheid kunnen wijzen op een tekort, wat via een bloedonderzoek kan worden vastgesteld.

Als een dagelijkse dosis foliumzuur wordt vergeten, is het niet nodig om de volgende dag een dubbele dosis in te nemen. Het advies is om gewoon door te gaan met de normale inname en te proberen de inname niet meer te vergeten, aangezien de vitamine essentieel is voor vrouwen met een kinderwens of tijdens de vroege zwangerschap.

Onverwacht zwanger en geen foliumzuur geslikt?

Als je onverwacht zwanger bent en nog geen extra foliumzuur hebt ingenomen, is het belangrijk om niet in paniek te raken. De kans op een afwijking bij de baby is klein. Als de zwangerschap nog geen 10 weken ver is, is het raadzaam om zo snel mogelijk met foliumzuur te beginnen. Elke dag dat je het inneemt, draagt bij aan de ontwikkeling van het ongeboren kind.

Keuzes rondom een onbedoelde zwangerschap

Wanneer je ontdekt dat je zwanger bent, heb je de keuze om de zwangerschap te houden of te stoppen. Dit kan een moeilijke beslissing zijn. Het is belangrijk om goed na te denken over wat jij zelf wilt, wat mogelijk anders kan zijn dan wat anderen adviseren. Praten met een vertrouwenspersoon, zoals een partner, familielid of vriend(in), kan helpen om duidelijkheid te krijgen. Een afspraak maken met de huisarts is eveneens een goede stap; de huisarts kan informeren over de mogelijkheden en ondersteunen bij het maken van een keuze. Voor jongeren onder de 16 jaar geldt dat zij zonder toestemming van hun ouders een afspraak kunnen maken, en wat zij met de huisarts bespreken, blijft vertrouwelijk.

Als je na het gesprek met de huisarts nog twijfelt, kun je een tweede afspraak maken. Daarnaast biedt het Infopunt Onbedoeld Zwanger 24/7 hulp via chat en telefoon en kan doorverwijzen naar lokale hulpverleners. Ook Fiom biedt online hulp en kan doorverwijzen naar gespecialiseerde hulpverleners.

Als je besluit de zwangerschap te houden, is het raadzaam om zo snel mogelijk een afspraak te maken met een verloskundige, die je verder begeleidt. De huisarts kan ook ondersteuning bieden bij vragen of problemen tijdens de zwangerschap.

Als je besluit de zwangerschap te willen stoppen, is er informatie beschikbaar over hoe dit proces verloopt.

Foliumzuur in voeding

Folaat, de natuurlijke vorm van foliumzuur, is te vinden in groene groenten, peulvruchten, volkoren producten en noten. Echter, het is uitdagend om via voeding alleen voldoende foliumzuur binnen te krijgen, vooral in de cruciale eerste weken van de zwangerschap. Bovendien wordt folaat uit voeding minder goed opgenomen dan uit een supplement, en gaat er veel verloren tijdens het koken. Daarom wordt het gebruik van een supplement aanbevolen om zeker te zijn van een adequate inname.

Vrouwen met een verhoogd risico op het krijgen van een kind met een open ruggetje of open schedel krijgen via hun arts een hogere dosering voorgeschreven, namelijk 5 milligram per dag. Er zijn diverse producten met foliumzuur verkrijgbaar, waaronder multivitaminen voor zwangere vrouwen die naast foliumzuur ook andere benodigde vitamines en mineralen bevatten. De Gezondheidsraad adviseert daarnaast om gedurende de gehele zwangerschap een vitamine D-supplement te slikken.

In Nederland slikken zwangere vrouwen nog steeds te weinig foliumzuur, ondanks de aanbevelingen van de Gezondheidsraad en het RIVM. Dit kan leiden tot een verhoogd risico op aangeboren afwijkingen, vroeggeboorte en een te laag geboortegewicht. Hoewel de kans op neurale-buisdefecten verkleint door foliumzuurinname, slikt slechts iets meer dan de helft van de zwangere vrouwen het gedurende de gehele aanbevolen periode. Het belang van foliumzuur voor zowel de moeder als de baby is onbetwistbaar.

tags: #ongepland #zwanger #geen #foliumzuur