De komst van een nieuwe baby verandert de gezinsstructuur ingrijpend. Een enig kind wordt grote broer of zus, en het jongste kind moet zijn plaats afstaan. Iedereen zal tijdens de eerste weken na de bevalling opnieuw zijn plaats in het gezin zoeken. Het is belangrijk om hier als ouder aandacht voor te hebben.
Ianthe Van Dorsselaer, orthopedagoog, psychotherapeut en opvoedingsconsulent bij Kind en Gezin, geeft tips over hoe je dit kunt aanpakken.
Voorbereiding op de komst van de baby
Kinderen, hoe jong ook, zijn gevoelig voor de signalen dat er verandering op komst is. Het is niet altijd eenduidig wat het juiste moment is om een kind bij een zwangerschap te betrekken. De inschatting maak je samen met je partner. Persoonlijk zou ik bij jonge kinderen wachten tot de buik zichtbaar wordt, dat maakt het tastbaarder. Je kunt hen al eens meenemen op prenataal onderzoek.
Wat ook leuk kan zijn, is om samen babyfoto's te bekijken of een boekje te lezen over baby's. Zo maak je concreet wat er van een baby verwacht kan worden. Een baby eet, slaapt, weent.
Probeer, als het mogelijk is, te vermijden dat andere veranderingen samenvallen met de komst van een baby. Als je bijvoorbeeld het babybedje wilt hergebruiken, doe dit dan ruim op voorhand en niet ‘omdat de baby komt’, maar omdat je kind ‘te groot’ geworden is. Dat geeft een beter gevoel.
Tips voor de voorbereiding:
- Lees samen boekjes over baby's en over het grote broer of zus worden.
- Kijk samen terug naar foto's en filmpjes van toen je kind zelf nog een baby was.
- Haal een pop in huis die gebruikt kan worden bij de voorbereiding en als de baby er al is. Kinderen doen graag na wat mama en papa doen.
- Geef informatie: vertel dat baby's veel slapen, melk drinken, huilen om te laten weten dat ze iets nodig hebben en dat ze het eerste jaar nog niet zo goed kunnen spelen.
- Laat je kind meehelpen bij het inrichten van de babykamer of het uitkiezen van spulletjes voor de baby.
Broers en zussen | Geanimeerde korte film | Kenet Garcia Rojas
De eerste kennismaking
De reactie van een kind op zijn broertje of zusje is moeilijk te voorspellen. De kennismaking is een spannend en emotioneel moment voor de ouder(s) en sommige kinderen reageren dan net koel of ongeïnteresseerd.
Kies een rustig moment, bijvoorbeeld met weinig bezoek, of net na de voeding. Stel je oudere kind gerust door bijvoorbeeld een foto van hem of haar bij jou in de kamer te zetten (mama is mij niet vergeten!). Je kunt ook uit naam van de baby een cadeautje geven. Kijk vooral naar de signalen van je kind, dwing je kind niet als hij of zij geen interesse heeft in de baby.
Angelic, mama van Isaura (13), Liara (6), Cedric (3) en Aiwyn (20 maanden), vertelt hoe zij haar kinderen betrokken heeft bij de komst van een broertje of zusje. Angelic: "Toen ik de tweede keer zwanger was, was Isaura 6 jaar. Jammer genoeg liep het kort na de eerste echo fout. Haar verdriet was enorm. Toch kozen we ervoor om haar ook bij de zwangerschap van Liara onmiddellijk te betrekken. Ze snapte toen wel dat we nu wat wilden wachten om het rond te vertellen."
Angelic deelde haar ervaringen: "Ondertussen lichtte Isaura de kleintjes voor door wel honderd keer het boekje '9 maand in de buik van mama' voor te lezen. Omdat Isaura een andere papa heeft, heeft ze wel even met de term ‘halfzus' in de knoop gelegen. Ik heb haar toen op het hart gedrukt dat ze voor ons dat ‘half’ gerust mocht weglaten. Ze mist de kleintjes weleens als ze een weekend bij haar papa is, maar ze maakt er geen probleem van."
Bij haar laatste zwangerschap geloofde Liara dat zij ook een baby verwachtte. De vroedvrouw ging mee in het verhaal en zette de doppler ook op haar buik. Na de geboorte van Aiwyn is Liara ook ‘bevallen’. Ze had mij vooraf gezegd dat haar dochtertje rood haar en blauwe ogen ging hebben. Ik heb flink mogen zoeken om zo een pop te vinden (lacht). Die pop is nu nog altijd haar baby.
Angelic kocht vóór de bevalling voor élk kind een pop: om ervoor te zorgen en om haar na te doen. Ze denkt dat thuis bevallen wat jaloezie betreft een voordeel is: mama is niet weggeweest. Ze zien de baby thuis geboren worden en die blijft daar dan ook.
Gedragsveranderingen en onderliggende gevoelens
Gedragsveranderingen die je zou kunnen zien bij de kersverse grote broer/zus (soms zie je hier al iets van voordat de baby er effectief is):
- Een toename in driftbuien
- Vaker huilen
- Controle zoeken en bepalend zijn
- Agressie naar ouders of naar baby toe
- Slechter of anders slapen of eten
- Heel zorgzaam zijn
- Zich meer terugtrekken
Hieronder zitten vaak gevoelens zoals angst, jaloezie, onzekerheid. Hun wereld staat even volledig op zijn kop. Opeens moeten ze de aandacht van hun ouders delen, bij bezoek staan zij niet meer in het middelpunt van de belangstelling.
Bij gevaarlijk of agressief gedrag moet je natuurlijk ingrijpen en grenzen stellen zodat het voor iedereen veilig blijft. Vergeet alleen niet om ook en vooral erkenning te geven voor de onderliggende gevoelens zoals jaloezie, onzekerheid, angst, en om zeker ook tegemoet te komen aan de onderliggende behoeften zoals aandacht, geruststelling, duidelijkheid. Als je dat niet doet, blijft die behoefte aanwezig en zal je dus ofwel hetzelfde gedrag zich zien herhalen, of ander gedrag zien dat daarom niet per se beter is.
Omgaan met lastige gevoelens en gedrag
We hebben de neiging om enkel te focussen op de leuke en positieve dingen. Het is echter erg belangrijk om ook uitgebreid erkenning te geven voor de lastige gevoelens die je kind mogelijk ervaart. Sommige kinderen laten dit heel duidelijk merken, anderen minder. Dat betekent daarom niet dat ze het allemaal prima vinden.
Dat kan je doen door niet alleen het gevoel te erkennen, maar ook de oorzaak van het gevoel en de onderliggende behoeften te benoemen. Bijvoorbeeld: “Ik kan me voorstellen dat je je heel erg verdrietig voelt omdat mama en papa veel met zusje bezig zijn en niet altijd met jou kunnen spelen wanneer jij dat wilt. Het is allemaal een beetje anders en raar nu he? Volgens mij zou jij het liefst van al heel de tijd bij mij willen zijn nu. Ik snap dat dit allemaal even heel moeilijk is. Ik vind het belangrijk dat je weet dat ik jou altijd graag zie, ook al is zusje er nu bij. Jij blijft altijd even speciaal voor mij en ik hou altijd van jou.” (Uiteraard pas je je boodschap aan de leeftijd van je kind aan).
Let erop dat je de nieuwe baby niet altijd aanwijst als reden waarom je niet kunt tegemoetkomen aan de behoeften van je oudste kind. Bijvoorbeeld: in plaats van te zeggen “Stil zijn want de baby slaapt” kun je zeggen “Nu doen we even een rustig spelletje”. Het risico bestaat anders dat zij de nieuwe baby nog meer als oorzaak van alle ellende gaan zien en nog meer negatieve gevoelens gaan krijgen tegenover de baby.
Nog een paar tips:
- Benoem de fijne interacties die je ziet: “Oh, je broertje vindt het leuk als je zingt, kijk hoe hij lacht.” “Volgens mij wilt zusje graag met jou spelen, kijk eens hoe ze naar jou kijkt en haar handjes naar je uitstrekt.”
- Betrek de oudste bij de verzorging als hij of zij dat leuk vindt: luier en doekje aangeven, de baby entertainen, een flesje helpen maken.
- Vertel fijne dingen over de grote broer/zus aan de baby terwijl hij/zij het hoort.
- Wees geduldig en blijf uitleggen hoe baby's werken en wat ze nodig hebben en benoem wat de baby al kan en wat nog niet.
- Zorg dagelijks voor extra momenten van exclusieve aandacht, zoals speciale speeltijd. Idealiter elke dag 10 minuten. Doe samen iets waarbij je oudste kind je volledige aandacht krijgt. Onderliggend aan lastig gedrag zit vaak de behoefte om gezien te worden, om aandacht te krijgen, om bevestiging te krijgen dat jullie hem of haar nog steeds graag zien.
Specifieke uitdagingen en oplossingen
Sommige ouders worstelen met situaties waarin de oudste dochter continu negatief commentaar levert op haar jongere zus. Een ouder vraagt om raad omdat haar oudste dochter (A) haar jongere zus (B) voortdurend kleinerend toespreekt en alles wat B doet als verkeerd bestempelt. Eten aan tafel is een drama, en de sfeer in huis is negatief. Ondanks pogingen tot positieve benadering, blijft A zich focussen op B.
Een reactie hierop suggereert dat het oudere kind bevestiging zoekt via kritiek op het jongere kind. Het advies is om het oudere kind meer bevestiging te geven door alleen met haar iets te doen waar ze groot genoeg voor is en haar aan te spreken op haar rol als oudere meid. Belangrijk is ook om duidelijk te maken dat kritiek aan ouders is, niet aan het oudere kind.
Een andere ouder beschrijft een soortgelijke situatie met dochters van 9 en 6 jaar, waarbij de oudste de jongste stelselmatig pest en vernedert. De aanpak was het uit elkaar halen, niet samen dingen laten doen, en ingrijpen als het te ver gaat. Straf hierbij was verwijdering uit de ruimte waar de ander is. De nadruk ligt op het niet toestaan van pestgedrag en het voeren van een indringend gesprek met de oudste. Ook wordt aangeraden om de jongste niet uit te dagen of te provoceren.
Een moeder deelt haar ervaring dat het soms helpt om de kinderen uit elkaar te halen en individuele aandacht te geven. Dit kan door samen te wandelen, naar de stad te gaan, of speciale activiteiten te doen die de oudste interessant vindt. Het is ook belangrijk om de spullen van de ander te respecteren.
Een andere ouder herkent de jaloezie en het kleineren van de oudste dochter (8 jaar) naar haar 6-jarige broertje. Ze vermoedt dat dit te maken heeft met jaloezie en de wens om klein te blijven. De aanpak die werkt is de kinderen apart behandelen: apart tanden poetsen, douchen, en niet naast elkaar aan tafel zetten.
Een moeder deelt haar ervaring dat de relatie met haar zus pas verbeterde toen zij zwanger werd. Ze konden samen winkelen voor babyspullen en haar zus deelde haar ervaring als moeder van vier. Hoewel er nog steeds ergernissen waren, werd de relatie beter naarmate hun levens minder op elkaar gingen lijken.
Een ouder met een bijna vierjarige die zijn zusje pijn doet, zoekt tips. De expert adviseert om niet boos te worden of te straffen, maar juist de plek van het kind in het gezin te bevestigen. Dit kan door tijd met hem door te brengen, hem te knuffelen en te laten zien dat je begrijpt dat de komst van de baby moeilijk voor hem is. Daarnaast kan hij versterkt worden in zijn rol als grote broer door hem verantwoordelijkheden te geven in de verzorging van zijn zusje.
Mild zijn voor jezelf
Het is uiteraard niet nodig dat je al deze dingen altijd doet. Zeker wanneer de baby er al is, heb je als ouder doorgaans je handen vol. Voel je dus niet verplicht om al deze tips toe te passen of gefaald wanneer het niet lukt of wanneer je je geduld verliest en uitvliegt tegen je oudste. Probeer hier nadien even op terug te komen en je te verontschuldigen. Vertel dan bijvoorbeeld dat het een grote verandering is voor jullie allemaal en dat jullie samen gaan ontdekken hoe iedereen zijn plekje kan vinden in jullie nieuwe gezin. Dat kost misschien wat tijd en verloopt met vallen en opstaan, maar dat is ook helemaal oké!