Met de recente teloorgang van het recht op abortus in de VS door de schrapping van het historische Roe v. Wade arrest, vormt abortus momenteel de spil van een hevig gepolariseerd maatschappelijk en politiek debat over rechten en vrijheden. Op deze pagina lees je meer over de abortuswetgeving in Noord-Amerika, met specifieke aandacht voor de ontwikkelingen in New York.
De Historische Context: Roe v. Wade en de Polarisatie in de VS
In de Verenigde Staten ontbreekt niet alleen eensgezindheid over abortus, het is er een thema dat enorme polarisering teweegbrengt en zelfs geregeld uitmondt in geweld. In 1973 oordeelt het Amerikaanse Hooggerechtshof (de Supreme Court) dat een ongepast strenge beperking van het recht op abortus in tegenspraak is met de grondwet. Deze baanbrekende uitspraak, wereldwijd bekend als het Roe v. Wade arrest, vrijwaart daarmee het recht op abortus in de VS op federaal niveau.
Het Hof redeneerde dat de beslissing om een zwangerschap al dan niet af te breken enkel de persoon zelf en diens arts aanbelangt, en dat deze individuele keuzevrijheid beschermd wordt door de grondwet via het recht op privacy. Gevierd door velen als een progressieve stap richting een betere bescherming van reproductieve en vrouwenrechten, wordt het arrest ook gedemoniseerd door conservatieve, vaak katholieke, activisten, organisaties en politici die tegen abortus gekant zijn.
De historische uitspraak is echter zo vaag dat staten zelf gingen bepalen wat die “ongepast strenge beperking van het recht op abortus” inhield. Dit resulteerde met de jaren steeds meer in uiteenlopende regelgeving in verschillende staten en een wildgroei van bijkomende voorwaarden. Zo zijn abortuspillen in sommige staten legaal, en in andere staten weer verboden, waardoor de drempel hoger wordt om een zwangerschap te beëindigen. In weer andere staten is abortus al na zes weken zwangerschap verboden, wat vaak te vroeg is om te weten of men zwanger is. In de praktijk komt dit dus neer op een verbod. Ook moeten aanvragers van abortus in sommige staten verplicht een echografie laten nemen en die persoonlijk bekijken, zelfs als de zwangerschap het gevolg is van verkrachting. Met bijkomende regels zoals deze probeerde men aanvragers een schuldgevoel aan te praten in de hoop hen zo te overhalen de zwangerschap toch voort te zetten.
Feministen en hun medestanders werpen op dat het niet aan de staat, noch aan medisch personeel is om te beslissen over de zwangerschap van een ander. Het idee van zelfbeschikking staat dan ook centraal in het pro-choice discours dat het recht op abortus verdedigt. Het tegengestelde kamp, dat zichzelf ‘pro-life’ noemt, verdedigt op zijn beurt het ongeboren leven, kortom het recht op leven van een foetus, onafhankelijk van de zwangere ouder. Velen onder hen zijn van mening dat abortus moord is en zijn dus anti-choice en anti-abortus.
Sinds de historische rechtszaak Roe v. Wade in 1973 ongewenst zwangere personen het recht op abortus toekent, hebben anti-choice activisten, organisaties en politici continu alles op alles gezet om deze beslissing terug te draaien. Na deze juridische overwinning begonnen anti-choice actoren steeds meer in te zetten op andere manieren om het recht op abortus - in de praktijk - in te perken, bijvoorbeeld door de toegang tot abortusklinieken te bemoeilijken.
Niet alleen door manifestaties aan deze centra en intimidatiecampagnes gericht op zowel patiënten als medisch personeel, maar ook door lobbywerk om financiële en logistieke drempels te creëren, vaak op lokaal niveau, om de toegang tot en de werking van abortusklinieken moeilijk of zelfs onmogelijk te maken. Hun inspanningen begonnen in de jaren 2010 steeds duidelijker resultaat op te leveren. In 2016 werd deze evolutie bovendien geruggensteund door de verkiezing van de conservatieve en anti-choice republikein Donald Trump, die tijdens zijn presidentschap maar liefst drie gelijkgestemde opperrechters - Neil M. Gorsuch in 2017, Brett Kavanaugh in 2018 en Amy Coney Barrett in 2020 - mocht aanstellen aan het Hooggerechtshof, waarmee hij een blijvende anti-choice stempel drukte op het hoogste gerechtelijke orgaan in de VS.
In 2013 introduceerde North Dakota als eerste staat een zogenaamde heartbeat bill, die abortus verbiedt vanaf het moment dat een embryonale hartslag gedetecteerd kan worden. Dit resulteerde in een beperking op het recht op abortus tot de zesde week zwangerschap, vaak voordat een zwangere persoon zich bewust is van de zwangerschap. In de praktijk kwam deze maatregel neer op een totaalverbod. In 2015 oordeelde het Hooggerechtshof dat deze regionale wet in strijd was met het federaal geldende Roe v. Wade arrest van 1973. Sinds 2018 hebben maar liefst elf Amerikaanse staten soortgelijke wetsvoorstellen ingediend. Sinds 2019 is de beperking tot zes weken zwangerschap effectief ingevoerd in Ohio, Georgia, Louisiana, Missouri, Alabama, Kentucky, South Carolina en Texas. De meeste van deze staten liggen gedeeltelijk of volledig in de zogenaamde Bible Belt, een regio in het Zuiden van de Verenigde Staten waar een sociaal conservatieve, Protestantse christelijkheid een grote invloed heeft op zowel de samenleving als de politiek.
In Utah en Arkansas werd gestemd om abortus te beperken tot de helft van het eerste trimester, wat in de praktijk een verbod inhield. Met uitzondering van het wetsvoorstel in Texas werden alle wetsvoorstellen weggeveegd door rechterlijke tussenkomst. In tegenstelling tot in andere staten richtte de wet in Texas zich niet op overheidsactoren om een abortusverbod te handhaven, maar hanteerde het een andere tactiek door burgers toe te laten anderen voor het gerecht te dagen die betrokken waren bij een abortus. Iedereen - in Texas of daarbuiten - kon nu iemand verklikken die een ongewenst zwangere persoon hielp een abortus te verkrijgen in Texas. Daarbij stelden de verklikkers zich burgerlijke partij en konden ze tot wel $10.000 in schadevergoeding krijgen. De wetgeving zette zo in feite een burgerlijke heksenjacht op poten.
Naast deze heartbeat bills, hadden ook maar liefst dertien staten zogenaamde trigger laws klaarstaan. Hiermee werd het recht op abortus per direct ingeperkt zodra Roe v. Wade werd opgeheven en staten hiertoe de autonomie kregen. Dat was het geval in Arkansas, Idaho, Kentucky, Louisiana, Mississippi, Missouri, North Dakota, Oklahoma, South Dakota, Tennessee, Texas, Utah en Wyoming. In mei 2019 keurde de Senaat van Alabama een wetsvoorstel goed dat zo goed als alle abortussen criminaliseerde, ook als het ging om het stopzetten van een zwangerschap ten gevolge van verkrachting of incest. Artsen die een dergelijke abortus toch uitvoerden, riskeerden onder de nieuwe wet tot 99 jaar celstraf. De enige voorwaarde die abortus toeliet, was wanneer het leven van de zwangere persoon “ernstig bedreigd” werd. De Senaat van Alabama bestond uit 31 mannen, waarvan 22 voor het wetsvoorstel stemden, en slechts vier vrouwen. De auteurs van het voorstel gingen ervan uit dat het tegengehouden zou worden in lagere rechtbanken, maar hoopten het voor te kunnen brengen aan het Hooggerechtshof door te blijven procederen. Nu daar met zes conservatieve tegen drie progressieve opperrechters een anti-choice meerderheid was, werd de kans op het terugdraaien van Roe v. Wade reëler dan ooit tevoren.
In totaal overwogen meer dan 28 van de vijftig Amerikaanse Staten wetswijzigingen die het recht op abortus op een of andere manier zouden inperken. Dit legde de basis voor een dag waarop federale constitutionele bescherming voor abortus verzwakt of volledig geëlimineerd kon worden.
De Omkering van Roe v. Wade: Een Nieuwe Realiteit
In het voorjaar van 2022 was er internationaal veel commotie rond de abortuswetgeving in de VS. Oorzaak: een gelekt document van het Amerikaans Hooggerechtshof waaruit de intentie sprak om het recht op abortus op federaal niveau terug te draaien. “We hold that Roe and Casey must be overruled,” schreef de conservatieve opperrechter Samuel Alito in een ontwerpadvies getiteld “Opinion of the Court”. Het document werd in februari 2022 opgesteld door Alito, benoemd door de Republikeinse president George W. Bush in 2006, en werd in mei 2022 opgepikt en gepubliceerd door Politico. Het voorstel werd gesteund door de drie andere conservatieve opperrechters benoemd door Donald Trump, en ook de steun van de overige conservatieve opperrechter Clarence Thomas, benoemd door George H.W. Bush in 1991, was aannemelijk. Gezien het Hooggerechtshof naast drie liberale opperrechters verder nog een conservatieve voorzitter telde - John Roberts, in 2005 benoemd door George W. Bush - leek het er in mei 2022 al sterk op dat het voorstel goedgekeurd zou worden en het recht op abortus daarmee op federaal niveau werd afgeschaft. Staten kregen dan de autonome macht om zelf te beslissen over abortuswetgeving. Aangezien maar liefst dertien staten al restrictieve trigger laws hadden klaarstaan voor wanneer Roe v. Wade viel, zou het recht op abortus in die staten dus per direct ingeperkt of zelfs aan banden gelegd kunnen worden. De publicatie van het document leidde dan ook tot enorme paniek en commotie. Van begin mei tot eind juni 2022 werden tal van manifestaties georganiseerd.
[1] Planned Parenthood v. Casey is - net zoals Roe v. Wade - een belangrijke rechtszaak geweest voor de Amerikaanse abortuswetgeving. Waarbij Roe het recht op abortus in 1973 vrijwaarde, werd dit recht in een tweede beoordeling in 1992 bekrachtigd tijdens Casey.
De drie liberale opperrechters - Sonia Sotomayor aangesteld door Barack Obama in 2009, Elena Kagan aangesteld door Barack Obama in 2010 en Stephen Breyer aangesteld door Bill Clinton in 1994, die in de zomer van 2022 vervangen zou worden door Ketanji Brown Jackson, de eerste zwarte vrouw aan het Hof, aangesteld door Joe Biden in april 2022 - werkten intussen samen aan een beroep.
Velen vreesden dat de discussie over, en een mogelijke afschaffing van het recht op abortus kadert binnen een bredere conservatieve backlash en ook andere rechten onder vuur zouden komen te liggen, zoals het recht op anticonceptie en holebirechten.
Zoals gevreesd: op vrijdag 24 juni 2022 werd Roe v. Wade officieel van tafel geveegd. Na jaren van lobbywerk en juridische veldslagen bij het Amerikaanse Hooggerechtshof, was het een rechtszaak in de staat Mississippi die de laatste klap uitdeelde. Nadat lokale rechtbanken in Mississippi een nieuwe wet tegenhielden die het recht op abortus zou inperken tot vijftien weken zwangerschap en in hun oordeel in de zaak beroep deden op Roe v. Wade (dat abortus tot 23 weken zwangerschap toeliet, oftewel wanneer een foetus levensvatbaar is), kwam het verhitte dossier - zoals gepland - op het bord van het Hooggerechtshof. Terwijl voor het Hooggerechtshof duizenden mensen verzamelden om het recht op abortus te verdedigen en tientallen anti-choice activisten zich aanmeldden om hun tegenovergestelde ideeën te laten gelden, viel het verdict. Zes van de negen opperrechters stelden dat het recht op abortus niet wordt gewaarborgd in de Amerikaanse grondwet en keurden daarmee de inperking op abortus in Mississippi goed. Enkel John Roberts, de eerder gematigd conservatieve voorzitter van het Hof, keurde de abortuswetten van Mississippi wel goed, maar sloot zich verder niet aan bij zijn vijf conservatieve collega’s in hun oordeel om het baanbrekende hoeksteenprecedent Roe v. Wade ongedaan te maken.
Vrijdag 24 juni 2022 stemden vijf conservatieve opperrechters voor de afschaffing van het federaal grondwettelijke recht op abortus: Clarence Thomas, Samuel Alito, Neil Gorsuch, Brett Kavanaugh en Amy Coney Barrett.
Negen staten maakten bij het vallen van het verdict abortus per direct illegaal dankzij trigger laws. Dat was het geval in Arkansas, Kentucky, Louisiana, Missouri, Oklahoma, South Dakota, Utah en Wisconsin, hoewel er onderlinge verschillen waren. Waar het verbod in sommige staten absoluut was en dus ook gold in het geval van verkrachting, vormde die omstandigheid een uitzondering in andere staten. Ook verschilden de straffen voor het uitvoeren van abortus van tien jaar in de meeste staten, tot vijftien jaar in bijvoorbeeld Missouri. In de week daarop werd enkel het verbod van Louisiana, dat afgelopen vrijdag door middel van een trigger law was ingevoerd, tegengehouden. In Utah riep een rechter het bijna totaalverbod op abortus voorlopig een halt toe om de rechtbank in de komende twee weken nog de tijd te geven bezwaren, zoals die van Planned Parenthood, in overweging te nemen. In Florida bleef gouverneur Ron DeSantis niet bij de pakken zitten om de inperking van het recht op abortus tot vijftien weken zwangerschap die daar in april was doorgevoerd te herleiden tot zes weken. Ook in South Dakota werd het momentum aangegrepen om na de bekrachtiging van hun trigger law afgelopen vrijdag nog meer verstrengingen door te voeren. Missouri deed dan weer inspiratie op bij Texas, waar al een half jaar een fel omstreden ‘premiejagerswet’ gold, en wilde een soortgelijke wet invoeren die nog verder ging en ook abortustoerisme criminaliseerde. Concreet zou het wetsvoorstel van Mary Elizabeth Coleman uit Missouri burgers toelaten om inwoners uit Missouri die naar andere staten reizen voor een abortus, evenals eenieder die hen daarbij op welke manier dan ook helpt, te ‘verklikken’ en voor het gerecht te dagen. In ruil zou de verklikker een premie krijgen. Hiermee installeerde de overheid in feite een heksenjacht onder burgers.
Er werd verwacht dat twintig tot dertig staten in de komende maanden een verbod zouden invoeren.
De beslissing om Roe terug te draaien staat haaks op de publieke opinie: uit een peiling van het onderzoeksbureau PEW in 2021 blijkt dat 70% van de Amerikanen - 88% van de Democratische kiezers, maar ook 50% van de Republikeinse stemmers - vindt dat Roe v. Wade moet blijven. Slechts 28% zou achter de beslissing staan om het arrest af te schaffen. In een YouGov opiniepeiling van CBS in mei 2022 verschoven die cijfers al naar 64% van de Amerikanen die vindt dat Roe aangehouden moet worden zoals het is ten opzichte van 36% die het arrest liever ongedaan gemaakt ziet.
57% van de Amerikanen vreest dat ook andere verworven rechten in het gedrang zullen komen. Die angst lijkt gegrond. Zo schreef Clarence Thomas in een opinie bij de beslissing van het Hooggerechtshof om de abortuswet af te schaffen dat ook het recht op anticonceptie, het recht voor mannen om seks te hebben met elkaar en het homohuwelijk niet ...
Roe v. Wade: A Legal History
New York: Een Toevluchtsoord voor Abortusrechten
De baarmoeder zal een nóg onveiliger plek worden voor ongeboren baby's in New York. De Democraten hebben een wet opgesteld om abortus te legaliseren tot het moment van de geboorte. Tot nu toe was een abortus alleen toegestaan tot 24 weken. Zelfs na 24 weken zijn de ledematen van een baby al volledig aangegroeid.
De Reproductive Health Act zegt: “Elk individu dat zwanger wordt, heeft het fundamentele recht om ervoor te kiezen om de baby geboren te laten worden of het te laten aborteren.” Er is wel een voorwaarde aan, namelijk wanneer de gezondheid van de moeder ermee geholpen is om het weg te halen. Het woord ‘gezondheid’ wordt niet verder gedefinieerd en is daarmee iets waar je je volgens critici zeer eenvoudig achter kunt verschuilen. Voorheen was een abortus in die fase alleen toegestaan, als het leven van de moeder op het spel stond.
Aangezien de Republikeinen in New York hun meerderheid in het Huis van Afgevaardigden zijn kwijtgeraakt in november, is het de verwachting dat de wet er doorheen gaat komen, met steun van de Democraten.
In juli 2024 verscheen in de Amerikaanse staat Texas een twintigjarige vrouw in het ziekenhuis met een ernstige bloeding. Ze had een miskraam gehad, na een zwangerschap van negen weken. De vader van het ongeboren kind was ook aanwezig in het ziekenhuis, waar hij voor het eerst over de zwangerschap hoorde. Argwaan lag op de loer. Was de zwangerschap soms opzettelijk voor hem verzwegen? Was dit wel een miskraam? Eenmaal thuis werd zijn vermoeden bevestigd: hij vond twee verschillende abortuspillen. De vrouw zou de medicatie hebben gekregen van een arts in New York, die zorg op afstand verleende.
Sinds het Amerikaanse Hooggerechtshof in 2022 een punt achter het federale recht op abortus zette, hanteert elke staat zijn eigen abortuswetgeving. In New York is abortus legaal, toegankelijk, en wettelijk beschermd. In Texas, daarentegen, is nagenoeg elke abortus illegaal. De behandelend arts kan bij een veroordeling een straf krijgen die varieert van een boete van een ton tot een levenslange gevangenisstraf. Texas spande een rechtszaak aan tegen de arts in New York. In het middelpunt van de rechtszaak staat de zogenaamde shield law: een wet die in 2023 is aangenomen om artsen die abortus- en genderbevestigende zorg op afstand bieden te beschermen tegen juridische aanvallen. Zo hoeft New York onder haar eigen shield law niet mee te werken aan pogingen van andere staten om zorgverleners te onderzoeken of vervolgen. Texas probeert de zorg op afstand vanuit New York stop te zetten - en te beboeten voor ruim honderdduizend dollar. New York gaat er, simpelweg, niet in mee.
Op 8 september 2025 werd de escalatie opgevoerd, toen de minister van Justitie van New York, Letitia James, aankondigde persoonlijk in te grijpen. ‘New York zal altijd een veilige haven blijven voor gezondheidszorg en keuzevrijheid’, zei James. New York zet zichzelf op de kaart als progressief baken voor Amerikaanse vrouwen. James zal later deze maand pleiten dat Texas geen gezag heeft om zijn abortusverbod op te leggen aan New York. De uitspraak zou zomaar gevolgen kunnen hebben voor vrouwen in heel Amerika.
Referenda en Staatspecifieke Wetgeving
De vele referenda zijn een gevolg van de vernietiging van het historische arrest 'Roe v. Wade' in juni 2022 door het federale Hooggerechtshof. Dat hof besliste toen met een meerderheid van 5 tegen 4 om het landelijke recht op abortus te schrappen. Van de 5 conservatieve rechters die voor de terugdraaiing van het arrest stemden, werden er 3 benoemd door oud-president Donald Trump.
Sinds de beslissing van het Hooggerechtshof kunnen staten zelf beslissen om abortus al dan niet te verbieden, volledig of gedeeltelijk.
Resultaten van Referenda in Diverse Staten (datum onbekend)
- Arizona: Het voorstel dat abortus legaliseert "tot de foetus levensvatbaar is" is aangenomen. Momenteel is abortus slechts toegelaten tot 15 weken. Daarna is het verboden, zonder uitzondering voor verkrachting of incest.
- Colorado: Het voorstel dat het recht op abortus beschermt, is aangenomen.
- Florida: Het voorstel dat het recht op abortus beschermt, is niet aangenomen. Florida nam in mei een wetswijziging aan waardoor abortus na 6 weken zwangerschap verboden is, met slechts enkele uitzonderingen.
- Maryland: Het voorstel dat het "recht op reproductieve vrijheid" garandeert, is aangenomen.
- Missouri: Het voorstel dat het "recht op reproductieve vrijheid" beschermt, is aangenomen. Abortus is momenteel nog verboden in Missouri, met slechts enkele uitzonderingen. Door de goedkeuring van het voorstel wordt abortus in Missouri dus legaal.
- Montana: Het voorstel dat het recht op abortus beschermt in de grondwet, is aangenomen. Abortus is momenteel legaal in Montana.
- Nebraska: Twee voorstellen stonden tegenover elkaar. Het ene voorstel wilde het recht op abortus verankeren in de grondwet, het andere wilde de huidige wetgeving behouden, waarbij abortus na 12 weken verboden is. Het voorstel dat de abortusrechten wou verankeren, heeft het niet gehaald. Het voorstel dat de huidige wetgeving na 12 weken wil behouden, is wel goedgekeurd. De wet blijft dus van kracht.
- Nevada: Het voorstel dat het recht op abortus verankert in de grondwet van de staat, is aangenomen. Abortus is er nu al mogelijk tot de 24e week van de zwangerschap. Toch is de uitslag nog niet definitief. Om aan de grondwet toegevoegd te worden, moet het voorstel tweemaal goedgekeurd worden.
- New York: Het voorstel dat toegang tot abortus in de grondwet van de staat verankert en de vrijheid van de burgers om zelf over hun "reproductieve gezondheid" te beslissen, garandeert, is aangenomen.
- South Dakota: Het voorstel dat het recht op abortus wilde garanderen, is niet aangenomen. Abortus is momenteel verboden in South Dakota, met enkele uitzonderingen. Door het wegstemmen van het voorstel blijft dat verbod van kracht.
Internationale Vergelijking
Terwijl de Verenigde Staten worstelen met de afschaffing van federale abortusrechten, hanteren andere landen een ander beleid:
- België: Abortus wordt toegelaten tot 12 weken zwangerschap.
- Frankrijk: Sinds 2022 is abortus mogelijk tot 14 weken zwangerschap zonder bedenktijd in plaats van 12 weken.
- Nederland: Hier is abortus legaal tot 24 weken, ofwel tot de foetus levensvatbaar is.
Gevolgen van Abortusbeperkingen
Anderhalf jaar nadat het Amerikaans Hooggerechtshof het landelijk recht op abortus schrapte, is de babysterfte in de Verenigde Staten flink gestegen. Uit onderzoek van kinderartsen blijkt dat er per maand honderden baby's meer stierven dan voorheen. De overgrote meerderheid van de overleden baby's had aangeboren afwijkingen. Volgens de onderzoekers komt dit doordat in een deel van de Amerikaanse staten abortus verboden is. Iedere maand stierven er daardoor gemiddeld 247 meer baby's dan voorheen.
Bijna de helft van de staten heeft een abortusverbod. Vandaag de dag is in dertien van de vijftig staten abortus volledig verboden. Nog eens acht staten hebben wetgeving waardoor het niet volledig legaal is. Het gaat vooral om staten in het zuiden en het binnenland van de Verenigde Staten. Andere staten, zoals Californië en New York, hebben juist ruimhartige abortuswetgeving.
Volgens de onderzoekers zijn de resultaten pas het topje van de ijsberg. Ze verwijzen naar een eerder onderzoek waaruit bleek dat in staten waar abortus verboden is het aantal geboorten ook is gestegen. Daar zullen ook kinderen met geboortebeperkingen tussen zitten. "Of de zwangerschap nu gewenst of ongewenst was, we weten dat veel van deze zwangerschappen in een abortus zouden zijn geëindigd als mensen toegang hadden gehad tot die diensten," zegt een onderzoeker.
Volgens de onderzoekers leidt het abortusverbod er ook toe dat de stap naar prenatale zorg voor veel vrouwen groter wordt. Vooral vrouwen uit lagere sociale klassen die te maken hebben met bijvoorbeeld armoede of voedseltekort hebben hier last van. Deze factoren kunnen ook nog eens stress geven, wat het risico op problemen bij de zwangerschap of geboorte kan vergroten.
De artsen willen nog vervolgonderzoek doen naar het sterftecijfer onder moeders nadat het recht op abortus werd afgeschaft. Tijdens zijn presidentschap benoemde Donald Trump drie conservatieve rechters van het Amerikaanse Hooggerechtshof, waarna het landelijke recht op abortus in 2022 werd afgeschaft. Eerder deze maand verdedigde voormalig first lady Melania Trump het recht op abortus.
tags: #legalisatie #abortus #ny #state