Vrouwelijke Genitale Verminking (VGV), ook wel bekend als vrouwelijke genitale mutilatie (FGM), is een complexe problematiek die wereldwijd impact heeft. Het betreft alle ingrepen waarbij de uitwendige vrouwelijke geslachtsorganen gedeeltelijk of volledig worden verwijderd of andere verwondingen aan de vrouwelijke geslachtsorganen worden toegebracht om niet-medische redenen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) benadrukt dat er geen gezondheidsvoordelen verbonden zijn aan deze ingrepen; integendeel, ze veroorzaken ernstige complicaties op korte en lange termijn.
In België wonen meer dan 23.000 meisjes en vrouwen die genitale verminking hebben ondergaan. Om hen te hulp te schieten, zijn er twee multidisciplinaire zorgcentra: het Universitair Ziekenhuis Sint-Pieter in Brussel (CeMAViE) en UZGent (Vrouwenkliniek). Deze centra bieden holistische hulp, waaronder medische, seksuologische, psychologische en chirurgische zorg (inclusief clitorale reconstructie), die volledig wordt terugbetaald door het ziekenfonds.
Wat is Vrouwelijke Genitale Verminking?
Volgens de definitie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) omvat vrouwelijke genitale verminking (VGV) - vaak ook FGM genoemd naar de afkorting van de Engelse term female genital mutilation - alle ingrepen waarbij de uitwendige vrouwelijke geslachtsdelen gedeeltelijk of volledig worden verwijderd, evenals alle andere verwondingen aan de vrouwelijke geslachtsorganen om niet-medische redenen.
De WHO benadrukt dat er geen gezondheidsvoordelen verbonden zijn aan deze ingrepen. Integendeel, VGV veroorzaakt zowel complicaties op de korte termijn zoals hevige pijnklachten, ernstige bloedingen, ontstekingen, cysten, zware menstruele pijnen en problemen met urineren, evenals negatieve effecten op de lange termijn op hun seksuele, reproductieve en mentale gezondheid. Zo zijn er aanzienlijk meer complicaties bij bevallingen van verminkte vrouwen en is er ook een verhoogd risico op sterfgevallen bij pasgeborenen.
De praktijk wordt internationaal erkend als een schending van de mensenrechten van meisjes en vrouwen, en een zeer specifieke en ernstige vorm van gendergerelateerd geweld. De Wereldgezondheidsorganisatie laat optekenen dat VGV de diepgewortelde ongelijkheid tussen de seksen weerspiegelt, en een extreme vorm van discriminatie van meisjes en vrouwen inhoudt. Genitale verminking van vrouwen is een discriminerende praktijk die indruist tegen het internationaal recht. Het is een schending van het recht op leven, op gezondheid en fysieke integriteit, en het recht op vrije keuze inzake voortplanting. De praktijk overtreedt het recht om niet aan geweld, martelingen, wrede, onmenselijke of onterende behandeling te worden blootgesteld.
Vormen van VGV
Er bestaan verschillende vormen van VGV:
- Type 1 of clitoridectomie: de gedeeltelijke of volledige verwijdering van het uitwendige en zichtbare deel van de clitoris, wat het meest gevoelige deel van de vrouwelijke geslachtsdelen is, en/of de gedeeltelijke of volledige verwijdering van de clitorishoed (de huidplooi die de clitoris beschermt).
- Type 2 of excisie: de gedeeltelijke of volledige verwijdering van de clitoris en de binnenste schaamlippen. Soms worden ook de buitenste schaamlippen verwijderd. Dit is de meest voorkomende vorm van VGV.
- Type 3 of infibulatie: een vernauwing en bedekking van de opening van de vagina door te snijden in de kleine en/of grote schaamlippen, en deze vervolgens aan elkaar te hechten. Vaak wordt ook de clitoris verwijderd. Dit is in zekere zin de ergste vorm van VGV.
- Type 4 of alle andere vormen van verminking van de vrouwelijke geslachtsorganen voor niet-medische doeleinden, zoals een punctie, een perforatie, een incisie of verbranding van de genitale zone.
Gemedicaliseerde VGV
De afgelopen jaren merken actievoerders een verschuiving op met betrekking tot VGV, van publieke ceremonies naar vaak geheime verminkingen door gezondheidswerkers, hetzij in de achterkamers van publieke of private gezondheidsinstellingen, hetzij bij iemand thuis. Deze toenemende medicalisering van de praktijk vormt een belangrijk gevaar in de strijd voor de uitbanning van VGV: wanneer VGV wordt uitgevoerd door medische professionals in een klinische setting, wordt een schijnbare legitimiteit verleend aan de praktijk als ware het een medische ingreep zoals een andere.
Het Bevolkingsfonds van de VN (UNFPA) waarschuwt dan ook voor deze tendens en benadrukt dat FGM de medische ethiek schendt, indruist tegen de mensenrechten en het internationaal recht. Wanneer gezondheidszorgers in een steriele omgeving en met toediening van anesthesie verder gaan met het verminken van meisjes en vrouwen, wordt er bovendien al te snel vanuit gegaan dat er geen gezondheidsrisico’s aan verbonden zijn, maar dat klopt niet. Hoewel bij gemedicaliseerde VGV de kans op korte termijn gevolgen zoals ontstekingen kleiner is, resulteert de praktijk nog steeds in bijzonder schadelijke gevolgen op de lange termijn voor de seksuele, relationele en mentale gezondheid van vrouwen. Gemedicaliseerde VGV mag daarom geenszins genormaliseerd worden, zo bepleit ook de internationale organisatie 28 Too Many.
Gezondheidsprofessionals die gemedicaliseerde VGV aanbieden, doen dit soms vanuit de redenering om te vermijden dat ouders hun dochter in clandestiene milieus laten verminken, waar hygiënische standaarden en kennis van chirurgie veelal ontbreken, en gezondheidsrisico’s dus groter zijn, soms zelfs met de dood tot gevolg. Tegenstanders benadrukken echter dat VGV geen medische redenen of gezondheidsvoordelen inhoudt, en ook gemedicaliseerde VGV daarom niet verantwoord is. Internationale organisaties zoals UNICEF en de WHO waarschuwen bovendien dat deze trend VGV individualiseert, wat het moeilijker maakt om de prevalentie per land en wereldwijd te monitoren en tegen te gaan. Zij benadrukken dat er moet worden ingezet op cultuursensitief onderwijs en sensibilisering om de praktijk tegen te gaan in plaats van deze te normaliseren.
Prevalentie van VGV
Volgens UNICEF (2024) zijn wereldwijd meer dan 230 miljoen meisjes en vrouwen slachtoffer van vrouwelijke genitale verminking (VGV). Dat is een stijging van 15% ten opzichte van een schatting vijf jaar eerder. Deze toename is deels het gevolg van bevolkingsgroei in gemeenschappen waar VGV wordt toegepast, en deels van verbeterde dataverzameling.
Hoewel VGV voorkomt in 94 landen verspreid over alle continenten, met uitzondering van Antarctica, beschikken slechts 54 landen over specifieke nationale wetgeving tegen deze praktijk. De hoogste concentraties bevinden zich in Afrika, Zuidoost-Azië en de MENA-regio, waarbij de prevalentie binnen landen sterk kan variëren naargelang regio en bevolkingsgroep.
Landen met een zeer hoge prevalentie zijn onder meer Somalië (waar 99,2% van de vrouwen van 15 tot 49-jarige leeftijd verminkt zijn), Guinee (94,5%), Mali (88,6%), Egypte (87,2%) en Soedan (86,6%). In de meeste landen waar de praktijk voorkomt is deze de laatste 25 jaar aanzienlijk afgenomen, namelijk met een derde. Maar door de grote bevolkingsgroei in deze landen neemt het eigenlijke aantal meisjes dat genitaal verminkt wordt toe. Bovendien waarschuwen tal van onderzoeken dat COVID-19, de vele humanitaire en klimaatcrises, oorlogen en gewapende conflicten een negatieve invloed hebben (gehad) op de vooruitgang die geboekt werd in de strijd tegen VGV en, over het algemeen, een backlash betekenden inzake mondiale gendergelijkheid.
VGV in België
Door migratie komt VGV ook in Europa en België voor. Gezinnen afkomstig uit landen waar deze praktijk soms al duizenden jaren wordt uitgevoerd, gaan - hoewel vaak in mindere mate - soms door met VGV na migratie naar Europa. Uit de laatste prevalentieschatting (2022) blijkt dat ons land op 31 december 2020 23.395 vrouwen telt die “hoogstwaarschijnlijk besneden zijn” en 12.064 meisjes die "het risico lopen besneden te worden".
Dat maakt de totale doelpopulatie voor preventie en bescherming inzake VGV in België - deel van maatregel 23 van het nationale actieplan ter bestrijding van gendergerelateerd geweld 2021-2025 - 35.459. 12.730 hiervan zijn minderjarig.
Dit houdt een opmerkelijke stijging in, die enerzijds samenhangt met een grotere migratie vanuit landen waar VGV vaak voorkomt (30% toename uit Guinée, 27% toename uit Somalië en 14% toename uit Eritrea) en anderzijds met geboorten in de betrokken gemeenschappen (tweede generatie). Het aantal vrouwelijke verzoekers om internationale bescherming dat te maken krijgt met vrouwelijke genitale verminking is gestegen ten opzichte van 2016 (1.428 meisjes en vrouwen in 2020 tegenover 1.155 in 2016). Toch zijn er nog heel wat drempels in de asielprocedure en hiaten in de toepassing van de Conventie van Genève wat betreft de bescherming van (mogelijke) slachtoffers van VGV.
Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de provincies Antwerpen en Luik blijven de geografische regio’s waar de meerderheid van de doelgroep woont. Dit was eveneens het geval in de twee vorige studies. In het Vlaamse Gewest wonen meer dan 16.500 meisjes en vrouwen die verminkt werden of dreigen verminkt te worden, ten opzichte van 10.000 in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en 8.800 in het Waals Gewest.
Terminologie
Vroeger werd vooral de term ‘vrouwenbesnijdenis’ gebruikt, maar sinds de jaren zeventig is de term ‘genitale verminking’ in opmars, zowel in onderzoek als in beleidsteksten. Begin jaren negentig neemt ook de VN de term ‘genitale verminking’ over. Intussen wordt deze overal gebruikt. Die evolutie is er gekomen omdat de term ‘vrouwenbesnijdenis’ doet denken aan het gelijknamige fenomeen bij jongens, terwijl de redenen en implicaties van beide praktijken niet te vergelijken zijn. Zo worden jongens besneden uit religieuze en/of hygiënische overwegingen, of omdat het medisch noodzakelijk is. Dat is in het geval van VGV niet het geval, en ook zijn de gevolgen voor de seksuele, reproductieve en mentale gezondheid voor vrouwen bijzonder schadelijk en anders dan bij mannen. Met de term ‘verminking’ wordt benadrukt dat het om een schadelijke praktijk gaat met drastische gevolgen op korte én lange termijn.
Redenen voor VGV
Om de praktijk te kunnen uitroeien is het belangrijk te begrijpen waarom genitale verminking überhaupt bestaat, wat de redenen zijn die personen en gemeenschappen aanvoeren om de praktijk te blijven uitvoeren. De WHO merkt op dat de redenen variëren van regio tot regio, en van gemeenschap tot gemeenschap, en dat deze ook evolueren doorheen de tijd. Vaak is er sprake van een mix van socioculturele factoren binnen de familie en de gemeenschap:
Sociologische redenen
Volgens Unicef is VGV een diepgewortelde sociale conventie, die moeilijk te veranderen is omdat het in veel gemeenschappen niet alleen een culturele traditie is, maar nog steeds een belangrijke rol speelt in de sociale integratie en het behoud van de sociale samenhang. In veel gevallen levert VGV de getroffen slachtoffers en hun familie respect van de gemeenschap op en garandeert het hun sociale positie. Omgekeerd kan het weigeren mee te stappen in deze traditie slachtoffers en hun familie sociaal marginaliseren of in de ergste gevallen leiden tot politieke vervolging. Het belang dat wordt gehecht aan VGV gaat gepaard met heersende gendernormen en de mate waarin vrouwen worden beschouwd als doorgeefluik van tradities en gebruiken die de identiteit van een volk typeren. Die rol maakt het voor hen moeilijk die waarden in vraag te stellen.
Symbolische redenen
In sommige gemeenschappen symboliseert VGV de initiatie van meisjes in het leven als vrouw: vrouwen die niet verminkt zijn worden niet aanvaard als volwaardige vrouw, kunnen niet deelnemen aan het maatschappelijke leven en vinden geen huwelijkspartner.
Psychoseksuele redenen
Genitale verminking wordt soms ook expliciet aangeraden om de seksualiteit van vrouwen te onderdrukken evenals om hun kuisheid en maagdelijkheid vóór het huwelijk, en hun trouw tijdens het huwelijk te garanderen. Het wordt algemeen verondersteld dat VGV de gehoorzaamheid en volgzaamheid van vrouwen zou versterken. Ook wordt soms aangevoerd dat VGV het seksuele genot van de man zou verhogen.
Religieuze redenen
Zowel moslims als christenen passen genitale verminking toe bij meisjes en vrouwen. Er is nochtans geen enkele godsdienst die de praktijk voorschrijft. Toch gebruiken veel gemeenschappen religieuze plicht als argument om de verminkingen te rechtvaardigen. Het gaat dan ook eerder om een patriarchale lezing van religieuze teksten, dan dat een bepaalde religie inherent vrouwonvriendelijk zou zijn.
Esthetische en hygiënische redenen
Vrouwelijke geslachtsorganen worden wereldwijd vaak als lelijk en inherent onrein beschouwd, wat ook invloed kan hebben op de motivatie om de praktijk voort te zetten.
Financiële redenen
VGV wordt voornamelijk uitgevoerd door oudere vrouwen in de gemeenschap. Zij dreigen niet alleen de maatschappelijke erkenning te verliezen die ze danken aan hun beroep en hun rol in het behoud van deze culturele traditie als de praktijk wordt uitgebannen, maar ook hun inkomen.
Bijgeloof en onwetendheid
Vaak worden nog andere redenen aangedragen om VGV te blijven uitvoeren binnen de gemeenschap. Zo wordt er soms vanuit gegaan dat VGV de vruchtbaarheid zou verhogen en kindersterfte zou verminderen, hoewel wetenschappelijk bewezen is dat het omgekeerde waar is. Het gebrek aan kwalitatief en toegankelijk onderwijs voor iedereen speelt in die zin dan ook een grote rol in de overlevering van VGV wereldwijd.
De waarheid over vrouwelijke genitale verminking
Aanbevelingen en Hulp
Studies merken op dat het een complex probleem is omdat er niet alleen moet worden ingezet op de uitbanning van VGV en de preventie van slachtoffers, maar ook op bescherming en zorg (bijvoorbeeld bij gyneco-verloskundige en psychoseksuele complicaties) van vrouwen die slachtoffer werden van VGV.
Beleidsmatige aanbevelingen
In de recentste prevalentiestudie (2022) worden ook een aantal beleidsmatige aanbevelingen opgesomd met het oog op preventie, bescherming en verder onderzoek:
- Preventie: Opleiden van professionelen in de zorgsector en zij die specifiek met asielaanvragers en vluchtelingen werken. Het thema VGV zou integraal moeten worden opgenomen in het basiscurriculum van beroepsbeoefenaars in de gezondheidszorg, de sociale en juridische sector.
- Sensibilisering in de betrokken gemeenschappen door steun te verlenen aan basisverenigingen met overlevenden van VGV die preventieboodschappen kunnen overbrengen en stroomlijnen met culturele codes.
- Een VGV-traject proactief aanbieden aan gezinnen uit landen waar VGV sterk ingeburgerd is en die via gezinshereniging naar België zijn gekomen om de gezinnen van (mogelijke) slachtoffers te identificeren, bewustmaken en ondersteunen. Trajecten kunnen worden opgezet via de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) of de opvangkantoren voor nieuwkomers.
- De screening van VGV kan worden gecombineerd met de screening op incest en seksueel misbruik van kinderen op school.
Laat uw dochter nooit alleen achter bij familie of andere personen als u niet zeker weet dat ze geen vrouwenbesnijdenis zullen uitvoeren. Vertel personen die bij uw dochter een vrouwenbesnijdenis willen uitvoeren dat u bij terugkeer naar België daarvoor gestraft kunt worden. Er bestaat een document 'paspoort STOP Vrouwenbesnijdenis' dat in tien verschillende talen vertaald is om u daarbij te ondersteunen.
Peil naar de houding tegenover vrouwenbesnijdenis bij ouders uit een land waar deze praktijk frequent voorkomt.
Hulp zoeken
Heeft u een vrouwelijke genitale verminking ondergaan? Bent u besneden en wilt u advies of ondersteuning? Neem contact op met de multidisciplinaire zorgcentra:
- CeMAViE in het Universitair Ziekenhuis Sint-Pieter in Brussel
- Vrouwenkliniek in UZGent
Deze centra bieden holistische hulp die volledig wordt terugbetaald door het ziekenfonds. Hulp zoeken is vaak nog taboe voor vrouwen die meestal niet durven praten over het geweld dat ze als kind hebben doorstaan. Daarom ontwikkelde GAMS België, in opdracht van het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen (IVGM) en de FOD Volksgezondheid, een nationale campagne met nieuwe communicatiemiddelen die mét en voor vrouwen getroffen door VGV werden ontwikkeld.
Het project CiClus helpt om menstruatie op een positieve en respectvolle manier bespreekbaar te maken, voor zowel professionals als ouders en hun kinderen.
Omdat er niet één manier is om nee te zeggen. Er zijn gebaren, woorden, daden. Onze financiering stopt, maar ons engagement niet. De kracht van GAMS België ligt in een bottom-up benadering: dit betekent dat alle signalen die GAMS ontvangt vanuit het direct contact met de doelgroep en professionals (m/v/x) omzet in beleidsaanbevelingen.
Wil je een vrouw of meisje helpen die het risico loopt besneden te worden? Loop je zelf het risico besneden te worden? Heb je iemand nodig om mee te praten?