Onveilige abortus is wereldwijd een van de belangrijkste doodsoorzaken bij zwangere personen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) schat dat er jaarlijks wereldwijd zo’n 68.000 mensen overlijden als gevolg van zwangerschapsafbrekingen die worden uitgevoerd door niet-deskundige personen of onder onhygiënische omstandigheden. Criminalisering van abortus leidt niet tot een afname van het aantal ingrepen, maar maakt ze aanzienlijk gevaarlijker. Mensen die hun zwangerschap niet legaal kunnen beëindigen en geen toegang hebben tot veilige medische zorg, nemen soms hun toevlucht tot levensgevaarlijke methoden.
Abortus wereldwijd: Een globale kijk
De studie van 2019, die 162 landen omvatte, toonde aan dat er meer onveilige zwangerschapsbeëindigingen plaatsvinden in landen met strenge anti-abortuswetten. Brazilië, waar abortus onder bijna alle omstandigheden verboden is, illustreert dit. Jaarlijks ondergaan daar 44 op de 1000 vrouwen tussen 15 en 44 jaar een abortus, wat leidt tot ongeveer een half miljoen illegale zwangerschapsbeëindigingen en tweehonderd sterfgevallen per jaar, aldus medisch tijdschrift The Lancet.
Meer dan de helft van de onveilige abortussen wereldwijd vindt plaats in Azië. In landen als Bangladesh en de Filippijnen is abortus niet toegestaan, zelfs niet om het leven van de zwangere te redden. Op de Filippijnen is de wet onlangs aangescherpt, met een verhonderdvoudiging van de boete voor apothekers die zonder recept medicijnen verkopen die abortus kunnen opwekken. Dit leidt tot een stijging van het aantal onveilige abortussen en naar schatting meer dan 2.500 sterfgevallen per jaar.
Ook in Afrika is de situatie zorgwekkend, met de helft van alle abortussen die als onveilig worden beschouwd. Senegal kent een extreem restrictieve abortuswet, wat resulteert in volle vrouwengevangenissen. Twee derde van de abortussen wordt er uitgevoerd door ongetrainde personen, met complicaties die levensbedreigend kunnen zijn.
In Europa kent Polen een strenge abortuswet. In september 2021 overleed een dertigjarige vrouw in een Pools ziekenhuis aan een septische shock omdat artsen moesten wachten met een levensreddende abortus totdat de foetus stierf, wat te laat was voor de patiënt.
Hoewel liberale abortuswetgeving belangrijk is, is het geen garantie tegen kraamsterfte. Landen als India en Zambia, waar abortus al in de jaren '70 werd gelegaliseerd, kampen nog steeds met hoge kraamsterftecijfers. Roemenië daarentegen zag na de invoering van strikte anti-abortuswetgeving door dictator Ceaușescu een drastische daling in het aantal onveilige abortussen en de daaraan gerelateerde sterfgevallen.
Abortuswetgeving en mensenrechten
De juridische vervolging van abortus begon in de 19e eeuw, en de praktijk en wetgeving verschillen wereldwijd sterk. Er is geen eenduidige internationale norm die abortus toestaat of verbiedt.
Amnesty International erkent het recht van elke persoon die zwanger kan worden op abortus, met respect voor hun rechten, autonomie en waardigheid. De organisatie pleit voor volledige decriminalisering van abortus en universele toegang tot veilige abortuszorg, post-abortuszorg en betrouwbare informatie. Volgens internationale mensenrechtenwetgeving heeft iedereen recht op leven, gezondheid en bescherming tegen geweld. Het criminaliseren van abortus en het dwingen van een vrouw om een zwangerschap uit te dragen, wordt beschouwd als een schending van mensenrechten, waaronder het recht op privacy en lichamelijke autonomie.
Het VN-comité voor de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen (CEDAW) heeft consequent verklaard dat restrictieve abortuswetgeving discriminatie van vrouwen inhoudt. Het VN-comité stelt dat het recht op leven begint bij de geboorte, en dat staten geen maatregelen mogen nemen die zwangerschappen criminaliseren of strafrechtelijke sancties opleggen aan vrouwen en medische hulpverleners.
De toegang tot abortusdiensten is niet alleen een zorg voor cisgender vrouwen, maar ook voor intersekse personen, trans mannen en jongens, en andere genderidentiteiten die zwanger kunnen worden. Belemmeringen zoals een gebrek aan toegang tot gezondheidszorg, stigmatisering en vooringenomenheid kunnen de toegang bemoeilijken. Mensen van kleur en LGBTQ+-personen ervaren vaak intersectionele discriminatie, wat hun toegang tot zorg verder bemoeilijkt.
Abortus in Nederland: Cijfers en trends
In Nederland is het aantal abortussen relatief laag. In 2024 werden er 39.438 zwangerschapsafbrekingen uitgevoerd, een lichte stijging ten opzichte van 2023. Veruit het grootste deel van deze ingrepen (88%) vindt plaats in het eerste trimester van de zwangerschap (tot 12 weken).
De belangrijkste bron voor abortuscijfers is de jaarlijkse rapportage van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Sinds 2000 schommelt het totale aantal zwangerschapsafbrekingen rond de 33.000 per jaar, met een daling tot circa 30.000 in 2016. De laatste jaren is er echter sprake van een stijging.
De toename in 2022 en 2023 wordt toegeschreven aan diverse maatschappelijke factoren, zoals zorgen over huisvesting en financiën, oorlogen, en een groeiende groep vrouwen die natuurlijke anticonceptiemethoden gebruikt. De afschaffing van de verplichte bedenktijd van vijf dagen per 1 januari 2023 lijkt hier geen directe oorzaak van te zijn, hoewel de bedenktijd op papier is afgenomen.
Het aantal abortussen bij tienerzwangerschappen (vrouwen tot 20 jaar) is sinds 2002 gedaald, maar deze daling stagneerde vanaf 2019. In 2023 was er, net als bij andere leeftijdsgroepen, een stijging te zien. In 2024 stabiliseerde dit aantal weer naar 2.814 abortussen bij vrouwen tot 20 jaar.
Het abortuscijfer, gedefinieerd als het aantal zwangerschapsafbrekingen per 1.000 vrouwen van 15 tot en met 44 jaar, is sinds 2002 redelijk stabiel rond de 8,6. De meeste abortussen vinden plaats bij vrouwen die in Noord- of Zuid-Holland wonen, waarbij Flevoland (14,6) en Noord-Holland (13,4) de hoogste cijfers per provincie hebben.
De abortusratio, de verhouding tussen het aantal zwangerschapsafbrekingen en het aantal levend geboren kinderen, daalde in 2023 licht naar 215, mede door een stijging van het aantal geboortes.
Vergelijking met andere Europese landen
In 2022 en 2023 was er in andere Europese landen een vergelijkbare stijging te zien in het aantal abortussen, variërend van 2,9% tot 10%. In de meeste genoemde landen is de oorzaak van deze toename nog onbekend.
Het percentage vrouwen uit het buitenland dat voor een abortusbehandeling naar Nederland komt, schommelde tot 2016 rond de 13%. Sindsdien is er een daling zichtbaar; in 2024 was 7,9% van de behandelingen bij vrouwen woonachtig in het buitenland. Deze vrouwen komen voornamelijk uit Duitsland.
Het is lastig om abortuscijfers uit verschillende Europese landen direct te vergelijken vanwege uiteenlopende definities en registratiepraktijken. Nederland behoort echter tot de zes landen in Europa met het laagste aantal abortussen.
Methoden en zorg na abortus
In 2024 koos 41% van de vrouwen voor een medicamenteuze behandeling met de abortuspil, een gestage stijging in de afgelopen jaren. Bij abortusklinieken is deze behandeling mogelijk tot 9 weken zwangerschap. In 59% van de gevallen was sprake van een instrumentele behandeling, meestal in combinatie met een curettage.
Na de abortusbehandeling wordt met de vrouw een afspraak gemaakt voor een medische nacontrole. In 2024 had 55,1% van de vrouwen die in een abortuskliniek werden behandeld een afspraak voor nacontrole in de kliniek, terwijl 13% hiervoor terugging naar de verwijzer (vaak de huisarts).
Een belangrijk onderdeel van de nazorg is het gesprek over anticonceptie. Na de abortusbehandeling kreeg 53,7% van de vrouwen een anticonceptievoorschrift of werd direct anticonceptie geplaatst, terwijl 34,6% hiervoor werd doorverwezen naar de huisarts.
Er bestaan veel misverstanden over abortus. Rutgers deelt betrouwbare informatie over seksualiteit en reproductieve gezondheid, waaronder over ongewenste zwangerschap en abortuszorg.
Historische context van abortus in Nederland
Abortus is in Nederland onder bepaalde voorwaarden officieel toegestaan sinds 1984, door de toevoeging van uitzonderingen in het Wetboek van Strafrecht. Dit volgde op jarenlange maatschappelijke discussies en de praktijk van illegale abortussen.
Vóór 1911 was abortus strafbaar, maar werd zelden vervolgd vanwege sociale schaamte en een heersende zwijgcultuur. De Zedelijkheidswet van 1911 verscherpte de strafbaarstelling. Artsen vermeden het onderwerp en anticonceptie werd niet onderwezen, waardoor abortussen veelal werden uitgevoerd door gevaarlijke methoden van 'engeltjesmakers'.
In de jaren '60 kwam een maatschappelijke discussie op gang. Professor gynaecologie Gerrit Jan Kloosterman verklaarde in 1967 bereid te zijn abortus uit te voeren in geval van 'existentiële nood', wat leidde tot een grote toestroom van vrouwen naar zijn ziekenhuis.
In 1969 werden de eerste plannen gemaakt voor speciale abortusklinieken. Het Verenigd Koninkrijk legaliseerde abortus in 1968 tot 28 weken. In Nederland diende in 1970 een initiatiefwetsvoorstel van PvdA-kamerleden Lamberts en Roethof om de strafbaarstelling van zwangerschapsafbreking te beperken, maar dit kreeg geen steun van conservatieve partijen.
Een keerpunt was de dreigende sluiting van abortuskliniek Bloemenhove in 1976. Na acties van vrouwenbewegingen en een motie in de Tweede Kamer werd de sluiting voorkomen. In 1980 werd een wetsontwerp van Job de Ruiter (CDA) en Leendert Ginjaar (VVD) aangenomen dat abortus onder voorwaarden legaliseerde.
De huidige regelgeving omtrent abortus is vervat in het Wetboek van Strafrecht en de Wet afbreking zwangerschap (Wafz). De Wafz kent een strafuitsluitingsgrond voor legale abortus door een arts, mits de vrouw aangeeft zich in een "noodsituatie" te bevinden. De beslissing hierover ligt soeverein bij de vrouw. Volgens de huidige stand van de medische wetenschap mag abortus in Nederland tot 24 weken na de bevruchting worden uitgevoerd.
De actiegroep "Wij Vrouwen Eisen" streed vanaf de jaren '70 voor drie punten: de vrouw beslist, abortus uit het wetboek van strafrecht en in het ziekenfonds. Hoewel deze eisen niet volledig zijn ingewilligd, is er door het vage begrip 'noodsituatie' wel toegang tot medisch verantwoorde abortus.
Ethische en maatschappelijke discussies
De toelaatbaarheid van abortus, als een reproductief recht, is wereldwijd een twistpunt. Verschillende religieuze stromingen keuren abortus af, maar religieuze regels hebben in Nederland geen wettelijke kracht.
Er bestaan misverstanden over abortus, zoals het idee dat één op de drie zwangerschappen eindigt in abortus. Dit cijfer is gebaseerd op een specifieke rekensom en niet op de realiteit van het aantal abortussen per aantal zwangerschappen.
De discussie over abortus wordt soms gepolariseerd, waarbij anti-abortuslobby's gebruikmaken van emotionele beelden en retoriek. Voorstanders van abortus benadrukken het recht van de vrouw op autonomie en zelfbeschikking.
Er is geen verhoogd risico op psychische aandoeningen na een abortus. Psychische klachten na een abortus worden vaker veroorzaakt door pre-existente psychische aandoeningen, instabiele relaties of ingrijpende levensgebeurtenissen.
De laatste 20 jaar is de houding van Nederlanders ten opzichte van abortus positiever geworden.
Sommige partijen pleiten voor een herziening van de abortusgrens, met name voor abortussen die na 13 weken zwangerschap plaatsvinden. Nederland en het Verenigd Koninkrijk zijn de enige Europese landen waar abortus tot 24 weken is toegestaan.
De discussie over de 'abortuspil' en de mogelijke beschikbaarheid ervan bij de drogist is gaande. In veel Aziatische landen is dit al het geval.
Het is belangrijk om de discussie over abortus te voeren met betrouwbare informatie en respect voor de autonomie van de vrouw.