Het gedrag van een kind dat plotseling afwezig staart, kan ouders zorgen baren. Vooral na een ziekteperiode, zoals bij een zoontje van 3 jaar en 5 maanden die recentelijk 48 uur heeft overgegeven en nog steeds diarree heeft, kan dit gedrag opvallen. Het kind kan doodstil staan of zitten en in het niets staren, waarbij de reactie op aanspreken pas na enige tijd komt. Dit staar-moment kan een halve tot hele minuut duren.
De vraag rijst of dit gedrag een direct gevolg is van uitputting en energieloosheid na ziekte, of dat er medische aandacht nodig is, zoals een bezoek aan de huisarts. Om deze vraag te beantwoorden, is het belangrijk om te kijken naar mogelijke oorzaken, waaronder epilepsie.
Wat is Epilepsie bij Kinderen?
Epilepsie is een aandoening die gekenmerkt wordt door terugkerende 'aanvallen' als gevolg van een verstoorde elektrische ontlading in de hersenen. Eén enkele epileptische aanval is geen ziekte op zich; pas bij meerdere aanvallen of een sterk verhoogd risico hierop spreekt men van de ziekte epilepsie.
Epilepsie is de op één na meest voorkomende neurologische aandoening, na migraine. In België treft epilepsie ongeveer 1 op de 150 kinderen, wat neerkomt op meer dan 15.000 kinderen.
Oorzaken van Epilepsie
De 'kortsluiting' in de hersenen die een epileptische aanval veroorzaakt, kan diverse oorzaken hebben:
Genetische Epilepsie
Bij 60-70% van de kinderen met epilepsie is de aandoening van genetische oorsprong. Een deel hiervan is erfelijk, wat betekent dat het van de ouders afkomstig is en in de familie voorkomt. De rol van genetica kan sterk variëren per epilepsievorm.
Verworven Epilepsie
In ongeveer 20% van de gevallen is er sprake van verworven epilepsie. Dit wordt veroorzaakt door afwijkingen in de hersenen, zoals aanlegstoornissen, tumoren, bloedingen, vaatmalformaties, ongelukken of infecties. Deze afwijkingen zijn doorgaans zichtbaar op een hersenscan.
Epilepsie bij Syndromen
Soms is epilepsie onderdeel van een epilepsiesyndroom, gekenmerkt door een specifieke leeftijd van aanvalsbegin, typische EEG-patronen en aanvalstypes. Elk syndroom vereist een eigen behandelplan. Een voorbeeld hiervan is CAE (Childhood Absence Epilepsy), een vorm van absence-epilepsie op kinderleeftijd.
Verschillende Soorten Epileptische Aanvallen
Er bestaan vele soorten epileptische aanvallen, die bij kinderen anders kunnen optreden dan bij volwassenen. De symptomen en gevolgen variëren afhankelijk van het type aanval.
Focale Aanvallen
Dit zijn de meest voorkomende aanvallen en beginnen in één hersendeel. De manifestatie hangt af van de locatie van de aanval. Een goede beschrijving helpt de arts bij de lokalisatie.
- Focale aanval met intacte gewaarwording: Het kind blijft bewust, beseft de aanval en kan deze beschrijven. De uitingen variëren, zoals trekkingen in een arm.
- Focale aanval met verminderde gewaarwording: Het kind reageert minder goed of helemaal niet op de omgeving. Een aanval met intacte gewaarwording kan hierin overgaan.
- Focaal naar bilateraal tonisch-clonische aanval: Begint focale en breidt zich uit naar beide hersenhelften.
Tonisch-Clonische Aanval
Deze aanvallen beginnen gelijktijdig in beide hersenhelften (gegeneraliseerde aanval) en kenmerken zich door:
- Volledig bewustzijnsverlies.
- Schokkende bewegingen van armen en benen, soms ook hoofd en romp (stuipen).
Na de aanval is het kind vaak moe, valt in slaap en kan hoofd- of spierpijn hebben. Herstel kan 5 minuten tot een dag duren.
Absence
Een absence wordt ook wel een 'stilvallen' genoemd. Het kind staart gedurende korte tijd (meestal enkele seconden, soms tot 15-20 seconden) voor zich uit. Dit zijn subtiele aanvallen waarbij het kind geen nieuwe informatie opneemt en niet reageert op de omgeving. Na de aanval wordt het normale gedrag hervat en herinnert het kind zich de aanval meestal niet. Absence-aanvallen kunnen leiden tot leerproblemen, omdat informatie gemist wordt. Ze worden soms verward met dagdromen, maar dagdromen begint minder abrupt en duurt langer.
Myoclonie
Dit zijn zeer korte aanvallen met plotselinge spiersamentrekkingen, vaak beschreven als 'schokjes'. Kinderen kunnen hierdoor spullen laten vallen.
Niet-Classificeerbare Aanvallen
Wanneer een aanvalstype niet direct duidelijk is, is een gedetailleerde beschrijving door ouders essentieel. Een video-opname van de aanval kan hierbij helpen.
Behandeling van Epilepsie
Epilepsie bij kinderen is in de meeste gevallen goed te behandelen. Bij ongeveer 70% volstaat één medicijn om de aanvallen onder controle te krijgen.
Medicatie en Levensstijl
Anti-epileptica (ook anti-aanvalsmedicatie) zijn onderhoudsmedicijnen die dagelijks ingenomen moeten worden om aanvallen te voorkomen. Daarnaast kan noodmedicatie worden voorgeschreven voor aanvallen die niet vanzelf stoppen. Een individueel 'aanvalsbeleid' met een stappenplan en afspraken met ouders is hierbij cruciaal.
Een gezonde levensstijl met regelmatige voeding, voldoende slaap, leermomenten en ontspanning is eveneens belangrijk.
Behandelingen bij Refractaire Epilepsie
Bij ongeveer 30% van de patiënten is de epilepsie medicatieresistent, wat betekent dat deze niet onder controle raakt met meerdere medicijnen. In zulke gevallen richt de behandeling zich op het beperken van de frequentie en ernst van de aanvallen. Mogelijkheden zijn:
- Epilepsiechirurgie: Chirurgische verwijdering van de zone in de hersenen waar de epilepsie ontstaat.
- Nervus vagus stimulatie (NVS): Een onderhuids implantaat stimuleert de nervus vagus om aanvallen te verminderen of het herstel te bevorderen.
- Ketogeen dieet: Een dieet rijk aan vetten en arm aan koolhydraten, waarbij het lichaam vetten als brandstof gebruikt en ketonen produceert die epileptische aanvallen kunnen verminderen.
Wat het keto-dieet daadwerkelijk met je lichaam doet | Het menselijk lichaam
Spontaan Herstel
Het goede nieuws is dat bij 75% van de kinderen de epilepsie met de jaren spontaan verdwijnt, mede dankzij het rijpingsproces van de hersenen.
Absence-Epilepsie Specifiek
Absence-aanvallen komen vaak voor bij kinderen in de basisschoolleeftijd (4-12 jaar) en soms bij pubers. Ze duren meestal 10 tot 15 seconden, maar kunnen tot 20 seconden duren. Er kunnen tientallen tot honderden absences per dag voorkomen.
Naast typische absences bestaan er ook atypische absences, die langer duren en waarbij het kind soms nog wel op aanspreken reageert.
Er zijn twee epilepsievormen waarbij uitsluitend absences voorkomen: absence-epilepsie op kinderleeftijd (beginnend rond 6-7 jaar) en juveniele absence epilepsie. Absences kunnen echter ook voorkomen bij kinderen met andere aanvalstypen.
Verschil met Dagdromen en andere Aanvallen
Hoewel absences lijken op dagdromen, is het belangrijk het verschil te zien. Dagdromen is minder abrupt en duurzamer. Ook een focale aanval met verminderd bewustzijn kan op een absence lijken, wat de noodzaak van een juiste diagnose onderstreept.
Oorzaken van Absences
De precieze oorzaak van absences is niet altijd bekend, maar een genetische aanleg wordt waarschijnlijk geacht. Bij kinderen met ontwikkelingsstoornissen, zoals een verstandelijke beperking, ADHD of autisme, kunnen epileptische aanvallen ook veroorzaakt worden door hersenafwijkingen.
Gevolgen van Absences
Absences op zich veroorzaken geen hersenbeschadiging, maar de korte periodes van bewustzijnsverlies kunnen wel gevolgen hebben. Schoolprestaties kunnen achteruitgaan door het missen van lesstof. Ook in het verkeer kan kortdurende afwezigheid gevaarlijk zijn.
Diagnose van Absences
Bij vermoeden van absences zal een arts het kind doorsturen naar een (kinder)neuroloog. Deze zal uitgebreide vragen stellen over de aanvallen, de zwangerschap en de ontwikkeling van het kind. Een hersenfilmpje (EEG) met videoregistratie tijdens staarmomenten is cruciaal voor de diagnose. Bij atypische absences of ontwikkelingsproblemen kunnen aanvullende onderzoeken nodig zijn.
Behandeling van Absences
Absences worden behandeld met anti-epileptica. Veelgebruikte medicijnen zijn valproaat, ethoxisumide, lamotrigine of levetiracetam. Als een medicijn niet effectief is, wordt soms een ander geprobeerd. Na een periode zonder absences wordt onderzocht of medicatie gestopt kan worden.
Voor kinderen met absence-epilepsie is een vast slaappatroon en voldoende slaap essentieel. Er gelden leefregels om gevaarlijke situaties te vermijden, vooral zolang de aanvallen niet volledig onder controle zijn. Kinderen met absence-epilepsie kunnen gewoon naar school, mits de aanvallen goed behandeld worden om leerverlies te minimaliseren.
Ontwikkelingsstoornissen en Afwezigheid
Kinderen ontwikkelen zich in hun eigen tempo. Soms is er sprake van een ontwikkelingsstoornis, een neurologische of psychische aandoening die de normale ontwikkeling belemmert. Oorzaken hiervan kunnen divers zijn, zoals erfelijkheid, premature geboorte, zuurstoftekort of hersenbeschadiging.
Centra voor Ontwikkelingsstoornissen (COS) onderzoeken jonge kinderen met een vermoeden van een trage ontwikkeling of stoornis. Standaardinstrumenten, zoals het Van Wiechen onderzoek door Kind en Gezin, helpen bij het herkennen van trage ontwikkeling.
Tekenen van een Trage Ontwikkeling
Hoewel elk kind uniek is, zijn er richtlijnen voor normale ontwikkeling:
- Motoriek: Zelfstandig zitten vanaf 7 maanden, optrekken rond 9 maanden, eerste stapjes gemiddeld vanaf 13 maanden.
- Spraak: Eerste woordjes rond 12 maanden, maar brabbelen vanaf jongere leeftijd is belangrijk.
- Sociale interactie: Lachen vanaf 6 weken (sociale glimlach), oogcontact.
- Gehoor: Gecontroleerd tussen 2-4 weken om doofheid uit te sluiten.
- Hechting: Scheidingsangst aan het einde van het eerste levensjaar is normaal; aanhankelijkheid of angst in vreemde situaties kan alarmerend zijn.
- Slaap: Moeilijkheden met inslapen of doorslapen kunnen wijzen op ontwikkelingsproblemen.
- Eten en drinken: Problemen met zuigen, kauwen, slikken of obstipatie kunnen achterliggende oorzaken hebben.
Kinderen met ontwikkelingsstoornissen hebben een verhoogde kans op epilepsie. Een zorgvuldige anamnese door een ervaren clinicus is cruciaal voor een juiste diagnose.