Deze brochure is bedoeld voor ouders wiens kind risico loopt op ondervoeding, met name in relatie tot verkoudheid en ziekte. Ondervoeding ontstaat wanneer een kind een tekort heeft aan energie en andere essentiële voedingsstoffen. Ziekte kan leiden tot verminderde eetlust, waardoor het lichaam minder voedingsstoffen binnenkrijgt dan nodig is. Een kind dat ziek is, heeft juist extra voedingsstoffen nodig voor herstel en het bestrijden van infecties.
Risico op ondervoeding tijdens ziekte
Tijdens ziekte heeft het lichaam van een kind extra voedingsstoffen nodig. Echter, ziekte kan het eten en drinken bemoeilijken door factoren zoals smaakverlies, spanning, vermoeidheid of pijn. Het is cruciaal om gedurende een medische behandeling een stabiel gewicht te behouden. Afvallen tijdens ziekte leidt tot een verminderde lichamelijke conditie, een verhoogd risico op complicaties en een langer herstel. Dit komt doordat het lichaam niet alleen vetweefsel, maar ook spierweefsel afbreekt. Een kind dat gedurende zes tot tien dagen niet eet, kan een aanzienlijk deel van zijn spiermassa verliezen.
Voor kinderen met overgewicht is de periode van ziek zijn geen geschikte tijd om te focussen op afvallen. Het advies is om hiermee te wachten tot het kind volledig hersteld is.
Voedingsadviezen ter ondersteuning
Hieronder vindt u adviezen en tips om de eetlust van uw kind te stimuleren en de voeding volwaardiger te maken, met extra nadruk op energie en eiwitten. Eiwitten zijn bouwstoffen die essentieel zijn voor celopbouw, spierontwikkeling en de immuunrespons tegen infecties. Het is daarom aan te raden uw kind eiwitrijke producten te laten eten, zoals vlees, vis, kip, vleeswaren, kaas en zuivelproducten.
Strategieën voor kinderen met weinig eetlust
Als uw kind weinig eetlust heeft, is het beter om meerdere kleine porties per dag aan te bieden dan drie grote maaltijden. Vermijd het aanbieden van tussendoortjes binnen een uur voor de volgende hoofdmaaltijd. Varieer in smaken en wissel koude en warme gerechten af. Bouillon, hoewel het de eetlust kan opwekken, bevat weinig voedingsstoffen. Smeuïg beleg zoals leverworst, paté, ragout en smeerkaas is vaak gemakkelijker te eten. Andere opties voor de broodmaaltijd zijn een gehaktbal, kroket, (roer)ei, salade (eiersalade, kipkerriesalade), slaatje of vis. Kwark, pap, vla of (vruchten)yoghurt kunnen een goede aanvulling zijn op de broodmaaltijd, evenals drinkontbijt. Gebruik bij voorkeur volle melkproducten.
Tips voor tussendoortjes
Geschikte tussendoortjes zijn onder andere een plak koek, krentenbrood of suikerbrood besmeerd met (dieet)margarine of roomboter. Hartige opties omvatten bitterballen, chips, kaasblokjes, kroketten, toastjes met kaas, paté, salades, vleeswaren of worst. Zoete tussendoortjes kunnen bestaan uit een toetje, koek, cake, fruitreep, stukje chocolade of roomijs. Ook kwark, pap, (slagroom)vla of (vruchten/slagroom)yoghurt zijn goede keuzes. Bavarois en chocolademousse leveren eveneens veel eiwitten en energie. Vermijd light-dranken, aangezien deze weinig tot geen energie leveren. Dranken die wel energie en eiwitten bieden zijn chocolademelk, drinkontbijt, Milk & Fruit, fruitsmoothies, frisdrank, karnemelk, limonade, melk, vruchtensap/dubbeldrank en yoghurtdrank. Het is raadzaam om geen tussendoortjes aan te bieden in het uur voor de volgende hoofdmaaltijd, om de inname tijdens de hoofdmaaltijd niet te verminderen.
Tips voor de warme maaltijd
Aardappelpuree (verrijkt met boter en/of room) is vaak gemakkelijker te eten dan gekookte aardappelen. Eenpansmaaltijden zoals bami, macaroni, nasi, spaghetti en stamppot leveren doorgaans meer energie dan een maaltijd bestaande uit aardappelen, groente en vlees. Gebruik een klontje boter of margarine bij de bereiding van groenten. Beperk rauwkost, omdat dit snel een vol gevoel geeft met weinig energie-inname.
Indien uw kind moeite heeft met het kauwen van warm vlees of er geen zin in heeft, overweeg dan de volgende alternatieven:
- Plakjes koude vleeswaren bij de warme maaltijd.
- Rul gebakken gehakt door de macaroni of spaghetti(saus).
- Twee eieren (gekookt, als roerei of omelet).
- (Koude) kip in plaats van vlees.
- Een maaltijd met peulvruchten of peulvruchtensoep, zoals erwtensoep.
- Koud vlees in een salade.
- Een vleesvervanger, zoals een groenteburger, tahoe of tempé.
Als uw kind geen trek heeft in de warme maaltijd, kunt u kiezen voor:
- Een broodmaaltijd met hartig beleg, ei, zuivelproducten en eventueel fruit of vruchtensap.
- Een koud hoofdgerecht, zoals een salade met aardappelen, macaroni, peulvruchten of een stukje koude hartige taart.
Beweging tijdens ziekte
Voldoende beweging is essentieel voor de ontwikkeling van een kind en draagt bij aan de spierkracht. Zoals eerder vermeld, kan ondervoeding leiden tot spierafbraak, aangezien het lichaam energie uit spierweefsel moet halen. Om spieropbouw te bevorderen, is beweging noodzakelijk. Als een kind wel extra voeding krijgt maar weinig beweegt, wordt de extra energie omgezet in vet in plaats van spierweefsel.
Stimuleer uw kind om te bewegen binnen zijn mogelijkheden, zoals lopen naar de wc, korte stukjes in de gang of spelen in de speelkamer. Een goede balans tussen activiteit en rust is belangrijk. Raadpleeg bij twijfels de verpleegkundige.
Overige tips voor een positieve eetervaring
Vermijd strijd of dwang bij het eten. Dit kan leiden tot een gespannen sfeer rond de maaltijd, waardoor zowel u als uw kind minder plezier beleven aan het eten. Om uw kind te stimuleren:
- Bied kleinere porties aan om een overweldigend gevoel te voorkomen.
- Eet samen met uw kind aan tafel; kinderen leren door imitatie.
- Stop met het aanbieden van eten en drinken na een redelijke tijd.
- Beloon elke hap of slok met positieve aandacht.
- Geef zelf het goede voorbeeld door samen te eten en te drinken.
- Minimaliseer storende factoren zoals televisie en telefoon.
Specifieke adviezen bij verkoudheid
Tijdens een verkoudheid kan de binnenkant van de neus en keel ontstoken raken, wat leidt tot symptomen zoals een verstopte neus, snotteren, niezen, hoesten, keelpijn, heesheid, vieze ogen, koorts en oorpijn. Medicatie is meestal niet nodig, aangezien verkoudheid vanzelf overgaat. Stomen kan soms verlichting bieden, maar het is belangrijk om dit veilig te doen. Gebruik heet water dat iets is afgekoeld en zorg dat de kom stabiel staat. Vermijd menthol en andere toevoegingen, vooral bij kinderen jonger dan 2 jaar, en stop onmiddellijk als uw kind benauwd wordt. Baby's mogen absoluut niet stomen.
Zout water en neussprays
Zout water in de neus kan helpen bij een verstopte neus, maar versnelt het herstel niet. Zelfgemaakt zout water (1 theelepel zout op een glas lauw water) kan worden gebruikt voor kinderen vanaf 6 jaar. Kant-en-klare zoutoplossingen in spray- of druppelvorm zijn verkrijgbaar bij apotheek en drogist en geschikt voor alle leeftijden, hoewel baby's het mogelijk niet prettig vinden.
Neussprays of druppels met xylometazoline kunnen helpen bij een verstopte neus. Voor kinderen jonger dan 2 jaar wordt dit afgeraden vanwege mogelijke bijwerkingen, tenzij voorgeschreven door een arts. Voor kinderen van 2 tot 5 jaar wordt het gebruik ook beperkt tot ernstige gevallen wanneer zout water onvoldoende helpt. Kinderen vanaf 6 jaar mogen xylometazoline gebruiken, maximaal driemaal daags en niet langer dan een week. Volwassenenvarianten zijn geschikt voor kinderen vanaf 12 jaar. Langdurig gebruik kan leiden tot verminderde effectiviteit en verergering van klachten.
Natuurlijke middelen en huismiddeltjes
Bij verkoudheidsklachten kan zuivel soms beter vermeden worden, afhankelijk van de specifieke symptomen. Keelpastilles zoals Isla® Junior kunnen helpen bij kriebelhoest en keelpijn. Bij een neusverkoudheid kan een spray met xylometazoline of een neuszalf met slijmverdunnende werking, zoals Nisita, verlichting bieden. Deze heeft vaak minder bijwerkingen en mag langer gebruikt worden dan neussprays.
Honing, toegevoegd aan groene thee, kan verzachtend werken voor de keel en heeft een zoete smaak. Het is belangrijk om voldoende groente en fruit te blijven aanbieden. Voor kinderen van 4 jaar en ouder geldt een richtlijn van 150 gram groente en anderhalf stuks fruit per dag. Als kinderen groenten niet lusten, kunnen ze worden gepureerd en gemengd met andere gerechten. Wokken van groenten met kruiden kan een alternatief zijn voor koken.
Het is essentieel om uw kind gehydrateerd te houden door regelmatig te laten drinken. Warme dranken kunnen helpen bij een verstopte keel en neus. Houd de luchtvochtigheid in huis op peil. Het verhogen van het hoofdeinde van het bed kan helpen om slijmophoping te voorkomen. Het stomen van een baby of peuter kan beter vervangen worden door een warm badje met gesloten deur, of door zelf een hete douche te nemen en de baby daarna in de badkamer te laten verblijven.
Sommige natuurlijke remedies op basis van etherische oliën (eucalyptus, kamfer, tijm) worden afgeraden voor kinderen onder de 4 jaar. Vraag bij twijfel advies aan uw apotheker en lees altijd de gebruiksaanwijzing. Gebruik nooit een natuurlijk middel voor volwassenen bij een kind zonder medisch advies.
Wat betreft kruidenthee, wordt voor kinderen jonger dan 6 maanden enkel borstvoeding of zuigelingenmelk aanbevolen. Voor oudere kinderen kan tijmthee helpen bij droge hoest, maar het gebruik bij jongere kinderen is omstreden. Takjes tijm in heet water, buiten bereik van het kind, kunnen een geurige damp creëren.
Wanneer medische hulp inschakelen?
Hoewel verkoudheid meestal onschuldig is, kunnen de symptomen hinderlijk zijn. Een zoutoplossing kan helpen de neus te spoelen, maar de correcte uitvoering is belangrijk. Raadpleeg bij twijfel altijd een arts. Als de koorts hoog is (meer dan 38,5°C) of het kind veel last heeft, kan paracetamol, aangepast aan het lichaamsgewicht, worden toegediend. Vermijd aspirine. Ibuprofen (Nurofen) is geschikt voor kinderen ouder dan 6 maanden, met name bij bijkomende symptomen zoals huiduitslag.
Voor baby's jonger dan drie maanden met koorts is direct medisch advies noodzakelijk. Bel ook direct de huisarts of spoedpost als uw kind snel of moeilijk ademt, piepende of gierende geluiden maakt bij het ademen, suf is, of minder dan de helft van normaal drinkt.
Neem contact op met de huisarts op werkdagen als uw kind langer dan 5 dagen koorts heeft, opnieuw koorts krijgt na een koortsvrije periode, of als u twijfelt of de klachten verband houden met verkoudheid.
Medicatie bij verkoudheid
Medicijnen tegen bacteriële infecties, zoals antibiotica, zijn niet effectief bij verkoudheid, aangezien dit door een virus wordt veroorzaakt. Hoestmiddelen (siropen, zetpillen, zuigtabletten) zijn vaak nutteloos of kunnen ongewenste effecten hebben. Siropen en antihistaminica werken alleen bij allergieën. Inhalatiemedicijnen (aerosols en puffers) daarentegen, werken direct op de luchtwegen.
Hoewel verkoudheid spontaan geneest binnen één tot twee weken, kunnen symptomen aanhouden. Antibiotica worden alleen overwogen bij verergering van de verkoudheid of bij symptomen die wijzen op een bacteriële infectie, zoals oorontsteking, angina of longontsteking. Het veranderen van de kleur van het snot (geel of groen) betekent niet dat antibiotica nodig zijn.
Verzorging van baby's en jonge kinderen
Baby's en jonge kinderen zijn vatbaarder voor verkoudheid door hun nog niet volledig ontwikkelde immuunsysteem. Dit kan leiden tot tot wel tien verkoudheden per jaar. Een verstopte neus kan drinken bemoeilijken. Het schoonmaken van de neus voor het voeden met een vochtig gaasje of watje kan helpen. Gebruik bij baby's geen neusspray voor oudere kinderen of volwassenen. Speciale neussprays voor baby's of druppels met zoutoplossing zijn verkrijgbaar.
Regelmatig wassen van handen en gezicht helpt herbesmetting voorkomen. Zorg voor voldoende vochtinname om slijm los te maken en de vochthuishouding op peil te houden. Een luchtbevochtiger of bakjes water aan de verwarming kunnen helpen de luchtvochtigheid te verhogen. Damp inademen kan slijm oplossen; ga met de baby in de badkamer zitten bij een stomende douche. Baby's mogen niet stomen boven een bak heet water. Laat baby's iets schuin slapen, met het hoofd hoger, om slijmophoping te voorkomen. Gebruik geen kussens direct in het bedje van de baby vanwege verstikkingsgevaar.
Rook kan de duur van een verkoudheid verlengen. Mentholcrème kan bij oudere kinderen op de borst worden aangebracht voor het slapengaan, maar niet bij baby's. Volg de leeftijdsindicaties nauwkeurig. Honing werkt antibacterieel. Zorg voor een geruststellende en ondersteunende omgeving voor de baby, praat tegen hem en laat merken dat u er voor hem bent.
Het immuunsysteem, ofwel weerstand, beschermt tegen ziekteverwekkers. Jonge kinderen bouwen deze weerstand nog op. Bij een verkoudheid kan het nodig zijn de neus voor het voeden schoon te maken. Een 1 ml spuitje kan effectief zijn voor het verwijderen van snot bij baby's. In overleg met een zorgverlener kunnen neusdruppels voor het voeden worden gegeven. Verstopte traanbuisjes kunnen leiden tot vieze ogen; maak deze schoon met een gaasje met afgekoeld, gekookt water of moedermelk. Masseren van de binnenste ooghoeken tijdens voeding kan helpen bij verstopte traanbuisjes.
Middenoorontsteking, een complicatie van verkoudheid, wordt meestal veroorzaakt door bacteriën. Pijn bij het oor kan toenemen tijdens het zuigen. Probeer de baby zo rechtop mogelijk aan te leggen. Indien de baby de borst weigert, kolf de voedingen af en geef deze op een andere manier, maar blijf de borst aanbieden.
Diarree kan optreden, vooral bij jonge baby's. Zorg voor voldoende vochtinname om uitdroging te voorkomen. Symptomen van uitdroging zijn lusteloosheid, slaperigheid, droge mond, weinig tranen, weinig urine en koorts. Overgeven kan voorkomen; blijf borstvoeding geven, omdat moedermelk snel verteert en antistoffen bevat. Geef kleine beetjes tegelijk als de maag van streek is. Rechtop voeden en de baby daarna rechtop houden kan helpen. Zorg voor bescherming van beddengoed en kleding.
Bij kinderen die vast voedsel gewend zijn, kan bouillon ondersteunend werken. Vermijd suikers, inclusief geraffineerde producten zoals wit brood, witte pasta en witte rijst, aangezien deze het immuunsysteem kunnen verzwakken. Regelmatig handen en gezicht wassen voorkomt herbesmetting. Luchtbevochtiging is belangrijk. Een neusreinigingspompje kan helpen bij een volle neus. Luuf (Vicks voor baby's) kan op borst en rug worden gewreven.
Voedingsdeskundige Merel over eten met kinderen
Merel, kindervoedingsdeskundige, benadrukt dat het frustrerend kan zijn als een ziek kind weinig eet. Het belangrijkste is dat het kind voldoende blijft drinken, vooral bij koorts, overgeven of diarree. Vruchtensap of drinkyoghurt (zonder toegevoegde suikers) kan een uitzondering zijn. Ijslolly's van vruchtensap of verdunde drinkyoghurt zijn ook een optie.
Bij moeite met vaste voeding zijn smoothies ideaal omdat ze vocht, fruit, vezels en voedingsstoffen bevatten. Door yoghurt of kwark toe te voegen, worden ze een voedzame, licht verteerbare mini-maaltijd. Een voorbeeld is een smoothie met banaan, mango, havermout, yoghurt en een lepeltje notenpasta.
Voor kinderen die af en toe zin hebben in iets kleins, zijn voedzame snacks met hoge energiewaarde geschikt, zoals crackers met notenpasta, banaan, dadels, kaasblokjes, avocado of een gekookt ei. Kinderen hebben vaak een natuurlijk instinct voor wat hun lichaam nodig heeft. Verminderde eetlust bij ziekte is normaal en meestal tijdelijk. Kinderen eten weer als ze zich beter voelen, dus het is belangrijk hen de tijd te geven en niet te pushen.
Kinderen maken een heerlijke smoothie
Verkoudheid bij kinderen: symptomen en verloop
Een verkoudheid is een ontsteking van het slijmvlies in de neus, bijholten en keel. Dit leidt tot zwelling van het slijmvlies, verhoogde slijmproductie, een verstopte neus en snotteren. Andere mogelijke symptomen zijn niezen, hoesten, keelpijn, heesheid, vieze ogen, koorts en oorpijn. De buis van Eustachius, die de neus, keel en het oor verbindt, kan virussen naar het oor transporteren, wat kan leiden tot oorontsteking.
Verkoudheid wordt veroorzaakt door virussen, en kinderen kunnen wel tien keer per jaar een verkoudheid oplopen door verschillende virussen. Het lichaam bouwt hierdoor weerstand op. Virussen verspreiden zich via de lucht door druppeltjes bij uitademen, vooral in drukke, slecht geventileerde ruimtes, en via handencontact.
Een verkoudheid gaat vanzelf over. Het vermijden van rook in huis is belangrijk, omdat dit de luchtwegen gevoeliger maakt voor ontstekingen en het herstel kan vertragen. Vieze ogen kunnen worden schoongemaakt met een watje en schoon kraanwater. Oudere kinderen kunnen leren om in de elleboog te hoesten en niezen om verspreiding van virussen te beperken, en regelmatig handen te wassen.
Veilig stomen en zout water
Stomen met heet water versnelt het herstel niet, maar kan symptomen verlichten. Gebruik heet, maar niet kokend water, en plaats de kom stabiel. Gebruik geen menthol of andere toevoegingen, vooral niet bij kinderen onder de 2 jaar, en stop bij benauwdheid. Baby's mogen niet stomen.
Zout water in de neus kan helpen bij een verstopte neus, maar geneest de verkoudheid niet sneller. Zelfgemaakt zout water is geschikt voor kinderen vanaf 6 jaar. Commerciële zoutoplossingen in spray- of druppelvorm zijn verkrijgbaar bij apotheek en drogist en geschikt voor alle leeftijden, hoewel baby's het mogelijk niet prettig vinden.
Medicijnen en adviezen
Medicijnen tegen bacteriële infecties zijn niet werkzaam bij verkoudheid. Xylometazoline is een middel dat de zwelling van neusslijmvliezen vermindert en kan helpen bij neusverkoudheid. Het gebruik ervan bij kinderen onder de 2 jaar wordt afgeraden, tenzij voorgeschreven door een arts. Bij kinderen van 2 tot 5 jaar wordt het gebruik beperkt tot ernstige gevallen. Kinderen vanaf 6 jaar mogen het maximaal een week gebruiken. Langdurig gebruik kan de klachten verergeren.