De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience functioneert als een bewaarbibliotheek met de missie om bibliothecair erfgoed te verzamelen en te bewaren voor de eeuwigheid. Haar focus ligt op de humane wetenschappen, met specifieke aandacht voor het oude boek, de geschiedenis van Antwerpen, Nederlandse letterkunde, de literatuur- en cultuurgeschiedenis van de Nederlanden, en de Vlaamse Beweging.
Praktische ervaring en stages
De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience biedt studenten van het hoger onderwijs (graduaats-, bachelor- en masteropleidingen) de mogelijkheid om praktische ervaring op te doen binnen de erfgoedsector door middel van stageplekken. Deze stages zijn beschikbaar in zowel het eerste als het tweede semester en staan ook open voor studenten van andere universiteiten. De stageprojecten zijn flexibel en kunnen worden aangepast aan het profiel en de interesses van de student, evenals aan de voorwaarden van de opleiding. Tijdens de stage voeren studenten een omlijnd project uit met als doel een concreet eindproduct te realiseren. Een stage in het kader van een studieprogramma is onbezoldigd.
Collectie en ontsluiting van boekbanden
De bibliotheek bezit een aanzienlijke collectie bijzondere en unieke boekbanden. Om onderzoek op deze collectie mogelijk te maken en deze via de catalogus toegankelijk te maken, is een grondige ontsluiting essentieel. Als stagiair kunt u bijdragen aan dit project door op zoek te gaan naar databanken die boekbanden beschrijven, 'best practices' te distilleren en aanbevelingen te doen voor de afdeling catalogografie en voor een model voor boekbandbeschrijvingen in het bibliotheekbeheersysteem. Daarnaast verwerft u kennis over boekbinders, ontwerpers en opdrachtgevers, en verzamelt u informatie over de materiële kenmerken van de boekbanden, inclusief geschikte fotomateriaal.
Samenwerking met Wikipedia en digitale platforms
De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience werkt samen met Wikipedia via het concept van een Wikipedian in Residence (WiR). Deze bewerker van Wikipedia biedt ondersteuning aan culturele instellingen om hun collecties zichtbaarder te maken bij het grote publiek. Als WiR-BEELD assisteert u bij het uploaden van rechtenvrij beeldmateriaal naar Wikimedia Commons, het koppelen van dit materiaal aan Wikipedia-artikelen en het aanvullen van bestaande artikelen met links naar gedigitaliseerd materiaal uit de collectie van de bibliotheek. Daarnaast ondersteunt u publieksactiviteiten en ontwikkelt u een eigen planning en ideeën voor vervolgprojecten.
Tevens wordt samengewerkt met het online platform Google Arts & Culture. Dit platform presenteert een compilatie van hoge-resolutieafbeeldingen van kunstwerken uit musea wereldwijd. Studenten kunnen bijdragen aan de invulling van dit project en zo praktische ervaring opdoen in de erfgoedsector.
Tentoonstellingen en bijzondere collecties
In de Nottebohmzaal van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience vinden regelmatig tentoonstellingen plaats. Een voorbeeld hiervan is de tentoonstelling ‘Helden in Harnas. Ridderverhalen. Van Karel ende Elegast tot Don Quichot’ die in het najaar van 2021 liep. De inhoud van deze tentoonstellingen wordt ook gepresenteerd op het online platform Google Arts and Culture.
De bibliotheek herbergt ook bijzondere pronkstukken, zoals de hemel- en aardeglobes van de Nederlandse cartograaf Willem Jansz.
Collectie wetenschapsgeschiedenis
De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience bezit een aanzienlijk aantal wetenschappelijke tijdschriften en handboeken. Hoewel de actieve verwerving hiervan na de oprichting van nieuwe universiteiten is stopgezet, vormt de huidige collectie wetenschapsgeschiedenis een belangrijke bron voor wetenschapshistorici. Om het belang en de lacunes in deze collectie beter te begrijpen, wordt deze systematisch doorgelicht. Als stagiair kunt u hieraan bijdragen door het opstellen van een representatieve steekproef, het aftoetsen van het bibliotheekbezit, en het onderzoeken van de omvang van deelcollecties. Bij voorkeur resulteert dit onderzoek in een verrijking of verfijning van het collectieplan.
Oude drukken en bibliografische ontsluiting
Een belangrijk onderdeel van de collectie bestaat uit oude drukken, dat zijn boeken gedrukt voor 1830. Als stagiair kunt u zich richten op specifieke ‘percelen’ binnen deze collectie, zoals Gentse of Antwerpse drukken uit bepaalde periodes, of Duitse boeken uit een specifieke eeuw. Uw werkzaamheden omvatten het controleren en corrigeren van bestaande catalografische beschrijvingen, het raadplegen van relevante naslagwerken en databanken, en het onderzoeken van de omvang van deelcollecties. De diepgang van de correcties kan worden aangepast aan de duur van de stage en de interesses van de stagiair.
De bibliotheek van het agentschap Onroerend Erfgoed bezit een collectie van meer dan 141.000 werken, waaronder een belangrijke antiquarische deelcollectie met werken uit de 17e tot de 20e eeuw. Momenteel telt deze collectie 56 ‘oude drukken’ die diverse aspecten van de geschiedenis en het onroerend erfgoed van Vlaanderen en Nederland behandelen. De recente verbetering van de ontsluiting van drukwerken uit Vlaanderen, Brussel en Nederland, mede via de databank STCV (Short Title Catalogue Vlaanderen), maakt deze collectie beter toegankelijk. STCV bevat gegevens over werken die gedrukt zijn in Vlaanderen en Brussel, met links naar gedigitaliseerde versies.
Voorbeelden van waardevolle werken in deze collectie zijn Flandria illustrata van Antonius Sanderus en Pompa introitvs [...] Ferdinandi Avstriaci, een werk gerelateerd aan de ontwerpen van Peter Paul Rubens. Gedigitaliseerde versies van deze drukken zijn raadpleegbaar via de Informatiecatalogus.
Preservering en conservering van erfgoed
De preservering van erfgoedcollecties, zowel historische als hedendaagse, is gericht op het in optimale toestand bewaren en beschikbaar stellen aan lezers en onderzoekers. Dit vereist het uitwerken van specifieke procedures en het hanteren van ethische richtlijnen. De conservering richt zich op het consolideren van de toestand van individuele objecten, het actief tegengaan van vastgestelde aantastingen of het voorkomen van aanstaande schade. Het doel is om boeken en documenten zo lang mogelijk in hun originele staat te bewaren.
De Koninklijke Bibliotheek bewaart een papieren erfgoed van uitzonderlijk cultureel belang, met meer dan 7 miljoen volumes. Dit erfgoed is gevoelig voor aftakeling door zowel natuurlijke oorzaken als menselijk handelen. Schade kan ontstaan door:
- Menselijk handelen: normaal gebruik (bv. aantasting door vettige vingers), achteloosheid (leunen op boeken, aantekeningen maken), onzorgvuldige opslag, verplaatsingen en transport, en onoordeelkundige presentatie tijdens tentoonstellingen.
- Omgevingsfactoren: te grote luchtvochtigheid (veroorzaakt schimmel), licht, chemische stoffen (bv. lignine in papier van houtpulp), verzuring van papier en schimmels.
- Calamiteiten: zoals brand, wateroverlast en terreurdaden.
Een consequente monitoring van de collecties is cruciaal. De begrippen bewaarbibliotheek en erfgoedbibliotheek beschrijven instellingen die zich toeleggen op het bewaren, beheren en ontsluiten van cultureel en/of wetenschappelijk waardevol documentair patrimonium.
Het Cultureel-erfgoeddecreet van 2008 leidde tot de oprichting van de vzw BibliothecairErfgoed.be. Dit samenwerkingsverband van zes erfgoedbibliotheken heeft tot doel erfgoedbibliotheken te ondersteunen, de zichtbaarheid van de sector te verhogen en de professionalisering te stimuleren. Dit gebeurt door expertise te ontwikkelen en te verspreiden rond bibliografische ontsluiting, collectiebeleid, conservering, digitalisering en culturele ontsluiting.
Boekensteun is het gezamenlijke crowdfundingplatform van BibliothecairErfgoed.be en Literatuur Vlaanderen. Het project Nieuws van de Groote Oorlog, een initiatief van het Vlaams Instituut voor Archivering (VIAA) in samenwerking met diverse erfgoedinstellingen, draagt ook bij aan de toegankelijkheid van erfgoed.
Methoden voor collectiebeheer en -onderzoek
De Universal Procedure for Library Assessment (UPLA) is een tool die bibliotheken in staat stelt de fysieke conditie van hun collecties in kaart te brengen. Deze methode beoordeelt de collectie op basis van 22 soorten schade, onderverdeeld in vier hoofdgroepen: schade aan de boekband, boekconstructie, boekblok en biologische schade.
Een algemeen en gecentraliseerd preserveringsplan is essentieel. Dit plan richt zich op de bewaaromstandigheden, regelmatige monitoring, hygiëne en plaagbestrijding. Daarnaast omvat het procedures voor het omgaan met de collectie, reproductie, bruiklenen en tentoonstellingen. Opleiding en begeleiding van personeel zijn cruciaal voor het succes van dit plan.
Veiligheidszorg, oftewel collectierisicomanagement, omvat het anticiperen op en beheersen van calamiteiten zoals brand, wateroverlast en diefstal. Het opstellen van draaiboeken en scenario's voor calamiteiten is aan te bevelen.
Een goed uitgeruste quarantaine is een essentieel onderdeel van het preventiebeleid. Hier kunnen nieuwe collecties worden gescreend of aangetaste documenten worden geïsoleerd.
Digitalisering biedt een oplossing voor de bewaring van materialen die gevoelig zijn voor verval, zoals papier vervaardigd uit houtpulp met een hoog ligninegehalte. Het laat toe originele documenten te bewaren zonder ze verder te manipuleren.
De charte de conservation van de Bibliothèque nationale de France presenteert strategische richtlijnen en doelstellingen voor het behoud van collecties, met preventie en wetenschappelijk onderzoek als kernbegrippen. Dit beleidsdocument ondersteunt onderzoek naar methoden en technieken op het gebied van preservering en conservering.
De American Institute for Conservation (AIC) biedt een Code of Ethics and Guidelines for Practice die richtlijnen bevat voor weloverwogen beslissingen bij restauratieprojecten.
De zorg en het beheer van bibliotheekcollecties
tags: #conservering #en #ontsluiting #van #het #literaire