Charlie Chaplin, een van de meest iconische figuren uit de filmgeschiedenis, is vooral bekend om zijn rollen in stomme films. Toch doorbrak hij de stilte met zijn optreden in de satirische en spottende film The Great Dictator. Deze film bood Chaplin, met behulp van humor, een satirische kijk op Adolf Hitler en, in mindere mate, Mussolini. De film, die in 1940 uitkwam, bood een unieke vergelijking tussen de beroemde komiek en de dictator, die ondanks hun schijnbaar tegengestelde werelden, opmerkelijke parallellen vertoonden.
De Ontstaansgeschiedenis van The Great Dictator
Eind jaren '30 begon Charlie Chaplin met het schrijven van The Great Dictator. Op dat moment zat hij op het hoogtepunt van zijn carrière en was hij razend populair, met name door zijn rol als de Tramp (de zwerver). Hollywood-studio's stonden echter aanvankelijk niet te springen om Chaplin de film te laten maken. De Tweede Wereldoorlog was nog niet uitgebroken en Hollywood onderhield nog steeds lucratieve zakelijke relaties met nazi-Duitsland. Hierdoor financierde Chaplin de film grotendeels zelf.
Chaplin maakte gebruik van zijn opvallende gelijkenis met Adolf Hitler door een overduidelijke parodie op de nazi-leider te spelen, genaamd Adenoid Hynkel. Hij bestudeerde het karakter dat hij wilde spelen nauwkeurig. De film werd jaren voordat de wereld de omvang van de nazi-misdaden tegen de menselijkheid besefte, uitgebracht. Later zou Chaplin zeggen dat hij de film geen komedie over Hitler zou hebben gemaakt als hij toen al van alles had geweten.
Parallellen tussen Chaplin en Hitler
Ironisch genoeg hadden Chaplin en Hitler veel gemeen. Beiden werden geboren in april 1889, met slechts een paar dagen verschil. Beiden kenden een moeilijke jeugd en verlieten hun geboorteland om de wereld te veroveren. Voordat Chaplin beroemd werd als de Tramp, was Hitler een soortgelijke buitenstaander. Er gaat zelfs een hardnekkig gerucht dat Hitler zijn kenmerkende snorretje ontleende aan de Tramp, hoewel Chaplin dit altijd ontkende.
De connectie tussen Hitler en Chaplin ging verder terug dan de film. In 1926 merkte het propagandablad Der Stürmer op dat Charlie Chaplin een Jood was. Dit was een fictieve bewering; Chaplin was niet Joods, maar weigerde dit publiekelijk te ontkennen. Volgens de Britse politicus en filmmaker Ivor Montagu was zijn standpunt dat iedereen die dit ontkende, antisemieten in de hand zou spelen.
The Great Dictator: Satire en Kritiek
In The Great Dictator vervulde Chaplin een dubbelrol: die van de dictator Adenoid Hynkel en die van een sympathieke Joodse kapper. Deze kapper lijdt aan geheugenverlies en bevindt zich in een antisemitisch land, zonder de omstandigheden te begrijpen. De film bevatte verwijzingen naar de Kristallnacht en de concentratiekampen. Ook werd het bestaan van een dodelijk gifgas genoemd, ontdekt door een wetenschapper.
De meest memorabele scène is de slottoespraak van de Joodse kapper, een bijna vijf minuten durende monoloog die oorspronkelijk niet in de film was gepland, maar op het laatste moment werd toegevoegd vanwege technische omstandigheden. In deze speech roept hij op tot verbroedering en redelijkheid: "Soldiers! In de naam van de democratie, laten we ons allen verenigen!" Hoewel sommigen deze toespraak als een stijlbreuk zagen, die afbreuk deed aan de voorgaande comedy, satire en ironie, werd het door velen gezien als een krachtig pleidooi voor menselijkheid en rede in een duistere tijd.
De Satirische Persiflage van Hynkel
Als dictator Adenoid Hynkel van het fictieve land Tomania, gemodelleerd naar nazi-Duitsland, hield Chaplin een krachtige speech voor zijn aanhangers. Deze speech was een combinatie van nagebootste Duits/Jiddisch/Katzenjammer-klanken, met de uitspraak 'frie sprekken sjtoonk', vrij vertaald 'vrijheid van meningsuiting stinkt'. Ook in scènes zonder dialoog toonde Chaplin zich een meester in pantomime en slapstick. Een opvallende scène is die waarin Hynkel een ballet uitvoert met een wereldbol, symbool van zijn droom om de wereld te overheersen, om vervolgens te zien hoe de globe als een zeepbel ineen zakt.
Het staatsbezoek van de dictator van het naburige Bacteria, Benzini Napaloni (een parodie op Mussolini), zorgde voor veel hilariteit. De film maakte gebruik van humor om zelfingenomen personen in hoge posities belachelijk te maken. Chaplin vond dat er moeilijk een persoon te vinden was die hiervoor meer geschikt was dan Hitler.
America wasn't ready for Charlie Chaplin as The Great Dictator
Weerstand en Kritiek
Tijdens het maken van de film ondervond Chaplin aanzienlijke weerstand. Conservatieve politieke kringen in de VS uitten kritiek, en Chaplin overwoog het project zelfs te annuleren. Senatoren zoals Joe McCarthy en J. Edgar Hoover beschuldigden hem onterecht van sympathie voor communisten, en de FBI stelde een dossier van 1.900 pagina's over hem samen.
Sommige critici vonden de slottoespraak van de film te sentimenteel. Na de release in 1940 waren velen wereldwijd geschokt door het optreden van Chaplin, die het aandurfde een wereldleider belachelijk te maken. De beeldvorming die Chaplin schetste, leek hen destijds niet te kloppen. Een jaar later zou echter duidelijk worden tot welke gruwelijkheden Hitler daadwerkelijk in staat was.
Hoewel kijkers positief reageerden op testvertoningen in Duitsland direct na de Tweede Wereldoorlog, besloten de Amerikaanse autoriteiten de film daar pas enkele jaren later vrij te geven. Toch staat de film, 85 jaar na de debuut, als een testament van hoe kunst zich kan verzetten tegen tirannie en hoe krachtig het kan strijden.
Nieuwe inzichten uit recente documentaires en veilingen
Recent onderzoek, zoals de documentaire Adolf Hitler, de carrière, en de veiling van een fotoboek van Eva von Braun, werpt nieuw licht op de relatie tussen Chaplin en Hitler. In de documentaire wordt de opkomst van Hitler chronologisch in beeld gebracht, beginnend bij zijn jeugdige ambitie om kunstenaar te worden in Wenen. Een opvallend punt in de documentaire is dat Hitler zelden de zogenaamde 'Heil Hitler'-groet maakt, maar vaker een vreemde, verlegen zwaai die doet denken aan de "Chaplin"-groet. Dit suggereert dat Hitler mogelijk inspiratie putte uit Chaplin's bewegingen.
Het fotoboek van Eva von Braun bevat foto's waarop Adolf Hitler een pose aanneemt die sterk doet denken aan Charlie Chaplin in The Great Dictator. Matthew Tredwin van veilinghuis C&T Auctions merkte op: "Het doet ons sterk denken aan Charlie Chaplin in The Great Dictator." Dit boek zal naar verwachting tussen de 14.000 en 20.000 euro opleveren.