Elk jaar verspreiden internationale persbureaus foto’s van de graanoogst op de onafzienbare Russische steppe. Grote maaidorsers die in een rijtje schuin achter elkaar rijden, halen de rijpe tarwe of gerst van het land.
Soms wordt een grote oogst verwacht. Dan dalen de termijnmarktprijzen op de internationale graanbeurzen in Chicago en Parijs. Andere jaren eisen droogte en hitte hun tol en komt er veel minder graan van het land. Dan dreigt honger in het Midden-Oosten en Afrika. Veel landen daar zijn afhankelijk van tarwe uit Rusland, Oekraïne en Kazachstan.
Toen dit jaar de Oekraïense export door de oorlog in het land belemmerd werd, schoten de prijzen van graan en zonnebloemolie omhoog. In Nederlandse supermarkten gingen de flessen plantaardige olie op rantsoen.
De Kracht van Tsjernozem: Zwarte Aarde
Hoe kan het dat de drie genoemde landen zo veel invloed hebben op de wereldvoedselproductie? Het antwoord is: chernozem. Dit Russische woord betekent ”zwarte aarde”. Het is uiterst vruchtbare en goed doorwortelbare grond, zwart van kleur door het hoge gehalte koolstof en rijk aan voedingsstoffen voor planten, zoals stikstof, fosfaat en kalium.
Zwarte aarde, waaronder ook de aan chernozem verwante bodemsoorten phaeozem en kastanozem worden gerekend, strekt zich in een brede strook uit over Europa en Azië, van Hongarije in het westen tot Mongolië in het oosten. Het zijn de vroegere steppes, die nu voor het grootste deel als landbouwgrond worden gebruikt.
Vergelijkbare Gronden Wereldwijd
Maar je vindt deze gronden ook op de prairies in Noord-Amerika en op de pampa’s in Zuid-Amerika. Wereldwijd gaat het om zo’n 725 miljoen hectare, oftewel 214 keer de landoppervlakte van Nederland. Meer dan de helft ervan ligt in Rusland. Daarna volgen Kazachstan, China en Argentinië. Oekraïne staat op de zesde plaats.
Gebruik en Belang van Zwarte Gronden
Grofweg een derde van de zwarte gronden is in gebruik als akkerbouwland. Eveneens een derde is grasland. Op de rest groeit bos. De verdeling verschilt per regio.
Samen zijn de zwarte gronden volgens de FAO, de voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties, goed voor twee derde van de wereldwijde productie van zonnebloempitten, een kleine helft van de gerst, 30 procent van de tarwe en ruim een kwart van de aardappelen.
Bedreigingen en Behoud van Vruchtbare Gronden
Vier jaar geleden dichtte toenmalig FAO-topman José Graziano da Silva tijdens een congres in China zwarte aarde een sleutelrol toe bij het streven naar een wereld zonder honger en bij het tegengaan van klimaatverandering. Maar de chernozems en verwante bodemsoorten worden bedreigd, waarschuwde hij: ze zijn kwetsbaar voor bewerking en dreigen daardoor af te breken. Tijdens het congres ondertekenden achttien landen een reeks afspraken over duurzaam gebruik en beheer van zwarte aarde.
Het World Soil Museum in Wageningen
Een opvallend gebouw op de campus van de Wageningse universiteit biedt onderdak aan het World Soil Museum (wereldbodemmuseum). De buitenkant lijkt op een uit de grond gestoken graszode, waarvan de randen geverfd zijn in laagjes bruine en gele kleuren. Ramen ontbreken.
Dat laatste heeft alles te maken met wat er binnen te zien is. Hier worden zo’n 1200 zogeheten bodemmonolieten bewaard, afkomstig uit meer van 75 landen van over de hele wereld. Het zijn kolomvormige, verticale doorsnedes van de bovenste lagen grond, verzameld op land dat door de mens wordt bewerkt (landbouw). Het materiaal is kwetsbaar en mag niet aan daglicht worden blootgesteld. Daarom dus geen ramen.
Het grootste deel van de collectie zit in een speciale opslag. Minder dan 10 procent is voor het publiek te bekijken in de tentoonstellingsruimte op de verdieping van het museum. Daaronder zijn ook profielen van een chernozem, een phaeozem en een kastonozem.
De Vorming en Kwetsbaarheid van Chernozems
Mantel, een bodemkundige, heeft de meeste bodems ook in het veld bekeken en daarvoor de wereld rondgereisd. De Russische term voor zwarte aarde is afkomstig van Russische bodemkundigen die eind 19e eeuw ontdekten dat bodemvorming afhankelijk is van het klimaat, hoewel we intussen weten dat er meer factoren een rol spelen: het landschap, het moedermateriaal, organismen die op en in de bodem leven en de tijd.
De mens wordt nog onder de organismen gerekend. Maar omdat die zo veel invloed heeft, neigen bodemkundigen ernaar de mens als zesde factor te beschouwen.
Het Proces van Bodemvorming
Chernozems hebben zich volgens Mantel opgebouwd in löss: een leemhoudende grondsoort. Op de steppes heerst een landklimaat met een vochtig voorjaar, een korte, droge zomer en een koude, sneeuwrijke winter. In het voorjaar groeit het gras er als kool. Later sterft het af, maar in de lange winter raken de plantenresten geconserveerd. De organische stof, die rijk is aan koolstof, breekt maar langzaam af.
Intussen zorgen mollen en andere knaagdieren voor verspreiding van de plantenresten dieper in de grond. In het voorjaar begint de cyclus opnieuw. Zolang de mens niet ingrijpt, wordt de laag zwarte aarde steeds dikker, tot soms meerdere meters.
Menselijke Invloed en Bodemafbraak
Maar dat ingrijpen gebeurt wereldwijd juist wel, op grote schaal: de meeste zwarte aarde is ontgonnen en in gebruik voor de landbouw. De boeren zijn gewend hun land te ploegen. Daardoor gaat de structuur -de inwendige samenhang- van chernozems achteruit. In korte tijd kan een groot deel van de vruchtbare grond verloren gaan.
We hebben dat een paar eeuwen geleden ook in Nederland gehad. Heidevelden, die steeds werden afgeplagd voor bemesting van het bouwland, gingen verstuiven. Een meer recent en berucht voorbeeld is de ”Dust Bowl” uit de jaren 30 van de vorige eeuw. Enorme stofstormen richtten toen grote schade aan op de prairievlakten van de Amerikaanse Midwest. Ook in de Midwest wordt nog steeds geploegd.
Naast erosie zijn er meer gevolgen van onverantwoord menselijk handelen: verdichting, verzilting, verzuring en verontreiniging van de grond.
Klimaatverandering en Bodemafbraak
Mantel wijst erop dat de achteruitgang niet alleen de bodemvruchtbaarheid bedreigt, maar ook effect heeft op het klimaat. De bodem is na de oceanen de grootste voorraadkast van koolstof op aarde. ”Als bodems slijten, komt die koolstof vrij en komt hij in de vorm van CO2 in de atmosfeer terecht. Dat versterkt het broeikaseffect.”
Maatregelen voor Bodembescherming
Wat is daartegen te doen? Mantel noemt, waar het bescherming van de koolstofrijke zwarte aarde betreft, drie maatregelen. De eerste is deze bodems zo min mogelijk bewerken. Niet ploegen dus. Een nadeel daarvan is wel dat onkruid meer kans krijgt en misschien met chemische middelen moet worden aangepakt, om te voorkomen dat gewassen overwoekerd raken.
Tweede maatregel is zorgen dat de bodem nagenoeg voortdurend bedekt blijft door gewassen. Dat kan door na de oogst een groenbemester in te zaaien. Belangrijk is ook een goede vruchtwisseling (afwisseling van teelten). Een derde mogelijkheid is de aanplant van windhagen op de velden.
Duurzaam Bodembeheer in Opkomst
Hoewel deskundigen regelmatig aan de bel trekken, gaan overal ter wereld vruchtbare landbouwgronden achteruit, ook in Nederland. De afbraak van organische stof gaat vaak sneller dan de opbouw ervan, verwoordt de Wageningse specialist. ”Terwijl die cruciaal is voor het bodemleven.”
Boeren krijgen daar gelukkig geleidelijk aan meer oog voor. Zo is niet-kerende grondbewerking -waarbij alleen geëgd wordt en ploegen achterwege blijft- in Nederland in opkomst. Hetzelfde geldt voor zero tillage in Noord- en Zuid-Amerika en in Australië. In dit systeem wordt de grond helemaal niet bewerkt.
De natuur zelf kan ook meehelpen.
Steden en Hun Relatie met Vruchtbare Gronden
Jenisejsk, één van de oudste steden van Siberië, ontstond in 1619 als een door Kozakken opgericht fort aan de linkeroever van de Jenisej. De vruchtbare grond, de rijkdom aan ijzererts en goud en de nabijheid van de Jenisej - zowel bron van vis als transportweg bij uitstek - zorgden voor de bloei van deze stad. Van hieruit vertrokken heel wat expedities ter verkenning van het zuiden en het oosten van Siberië.
Van de 17de tot de 19de eeuw kende Jenisejsk een gestage groei. Tal van factoren droegen daartoe bij. De handel in huiden met de lokale stammen genereerde heel wat rijkdom en deze trok andere handelaars aan. Zo werd Jenisejsk een waar knooppunt van handelsroutes met Moskou, Tobolsk, het oosten en het zuiden van Siberië, de Amoer en zelfs China. De nu nog steeds van 1 tot 15 augustus georganiseerde jaarmarkt herinnert aan dit verleden.
Het transport van goederen gebeurde in die tijd voornamelijk via waterwegen. Een eigen scheepswerf was een logisch gevolg. Het aanwezige ijzererts zorgde dan weer voor de ontwikkeling van een metaalindustrie. De afgeroomde rijkdom wou tentoongespreid worden. Dit trok ambachtslui van allerlei slag aan: schrijnwerkers, houtsnijwerkers, goud- en zilversmeden, iconenschilders, architecten, ….
Zoals het spoor zo vaak in Rusland een stad maakte of kraakte, is dit ook voor Jenisejsk het geval. Door de aanleg van de Trans-Siberische spoorweg in Krasnojarsk verloor Jenisejsk zijn status van hoofdstad van Oostelijk Siberië. Meer en meer geraakte de stad in verval.
Rusland en de Landbouwgrond voor Buitenlanders
Rusland heeft besloten om één miljoen ha grond in het Verre Oosten ter beschikking te stellen van buitenlanders. Rusland heeft besloten om het laatste miljoen ha landbouwgrond beschikbaar te stellen voor buitenlandse investeerders. Dit komt er op neer dat nu de volledige 3 miljoen ha landbouwgrond beschikbaar geworden is.
Dat valt precies op het ogenblik dat China door de handelsoorlog met de VS in de problemen komt met de aanvoer van sojabonen. Directeur Investeringen bij ngo Far East Investment and Export Agency zei dinsdag dat verschillende Chinese bedrijven al hun interesse betoonden. Hij denkt dat de meeste investeringen uit China zullen komen: en verwacht 50% uit China, 25% uit Rusland en 25% uit andere landen als Japan en Korea.
Hoewel de beslissing een uiting is van toenemende samenwerking tussen de Chinese landbouw en de regio in het Verre Oosten zijn waarnemers sceptisch over de kwaliteit van de geboden gronden. Volgens algemeen directeur Dmitri Rylko bij consultancy Institute for Agricultural Market Studies is de meest vruchtbare grond in de regio al ingenomen hoewel Chinese bedrijven al pachtovereenkomsten en andere tijdelijke deals hebben gesloten. De beste grond is volgens hem al ingenomen door binnenlandse boeren. De andere stukken bevinden zich ver afgelegen of kennen een lage productiviteit.
Met de handelsoorlog komt echter goedkope grond beschikbaar voor de sojateelt. Beijing heeft al gevoelig zijn aankoop van VS sojabonen verminderd en kocht tussen juli 2017 en eind mei 850.000 ton van Rusland, aldus het Russische landbouwagentschap Rosselkhoznadzor.
De expert Russische studies Zhang Xin bij de East China Normal University in Shanghai beklemtoont dat de beslissing om de gronden beschikbaar te stellen wellicht in Moskou genomen is. Bij de lokale boeren heerst echter weerstand tegen de door de Chinezen gebruikte methoden zoals het veelvuldig gebruik van pesticiden en kunstmest. Of de deal echt werkbaar is zal dus afhangen van de lokale aanvaarding in het Verre Oosten, aldus de onderzoeker.
De twee landen hebben overigens de samenwerking in de landbouwsector versterkt. Rusland koopt meer pesticiden van China en ook landbouwmachines.
De Oorlog in Oekraïne en de Ecologische Impact
Naast de gruwelijke oorlogsmisdaden is de klimaatschade in Oekraïne enorm. Oekraïne zelf schat de klimaatschade op zo’n 85 miljard dollar. Experts verwachten dat dit bedrag oploopt zolang de oorlog voortduurt. Klimaatschade aanpakken is ook essentieel voor de wederopbouw van het land.
In juli 2024 bracht de Helsinki Commissie een rapport uit waarin de klimaatschade die systematisch is aangericht, in kaart werd gebracht. Bij schade denk je vaak terecht aan verloren mensenlevens of verwoeste gebouwen. Maar de milieuschade die Rusland aanricht, is allerminst nevenschade. Het is onderdeel van Ruslands strategie om Oekraïne als land en natie te vernietigen; ook met ecologische terreur dus.
Naast het uitwissen van de Oekraïense cultuur (etnocide), probeert Rusland ook het klimaat te verwoesten. Het doelmatig verwoesten van het klimaat en ecosysteem wordt ecocide genoemd. Ecocide heeft net als de vernietiging van steden als doel om Oekraïne op lange termijn onleefbaar te maken. Het opblazen van de Kakhovka-dam (juli 2023) is de ecologische equivalent van het in de as leggen van Mariupoel (mei 2022). Allebei om de toekomst van Oekraïne op de lange termijn ernstig te beschadigen.
Media richten zich vooral op het dagelijkse leed en dat is meer dan terecht. De dagelijkse (drone)aanvallen op steden als Charkiv zijn simpelweg een schending van de Geneefse Conventie en daarmee oorlogsmisdaden.
De zwarte aarde van Oekraïne is wereldwijd bekend. Zelfs in de vlag verwijst de gele kleur naar de vruchtbare grond. De blauwe kleur staat voor de blauwe lucht boven het vruchtbare gele korenveld. De bijnaam ‘graanschuur van Europa’ is geen toeval. Precies die identiteit probeert Rusland te vernietigen, met aanvallen op het platteland. Juist in het licht van de wederopbouw moeten we het daarover hebben. Want de ecologische ramp die zich in Oekraïne voltrekt is niet niks.
Het opblazen van de Kakhovka-dam leidde tot de grootste klimaatramp in Europa sinds Tsjernobyl. Er zijn tonnen aan olie hierdoor in de Dnjepr terechtgekomen, waardoor enorm veel vissen en andere dieren zijn omgekomen. Bovendien zijn landmijnen weggespoeld met als gevolg dat er een aanzienlijk explosiegevaar is, maar vooral doordat ze zijn gaan lekken en giftige stoffen in bossen, rivieren en natuurreservoirs hebben achtergelaten.
De schade voor Oekraïne als natie is ongekend. Meer dan 10 miljoen Oekraïners zijn het land ontvlucht. Duizenden burgers zijn omgekomen en minstens 20.000 ontvoerde kinderen zijn inmiddels in kaart gebracht. De Wereldbank schat de economische schade voor Oekraïne op zo’n 300 miljard dollar.
Naast de vervolging van oorlogsmisdaden heeft Oekraïne ook meer dan 200 strafzaken geopend tegen daders van ecologische misdrijven. Als er geen aandacht is voor de klimaatschade, kan de totale schade voor Oekraïne de komende jaren flink oplopen. Er liggen nog altijd duizenden niet-ontplofte landmijnen verspreid over het land. Ook de giftige stoffen uit bommen zullen het leefklimaat in Oekraïne nog tientallen jaren blijven aantasten.
Dit alles is misschien niet meteen zichtbaar, maar in 2024 zaten naar schatting een half tot één miljoen mensen zonder drinkwater als gevolg van het opblazen van de Kakhovka-dam, een jaar eerder. En dat is nog maar het begin. De indirecte schade zal vele malen groter zijn.
Hoewel de oorlog op een dag zal eindigen, betekent dat nog niet dat Ruslands ambities om Oekraïne volledig te bezetten verdwenen zijn. Landbouwvelden blijven vol liggen met kraters en niet-ontplofte granaten. Dat maakt landbouw en mijnbouw levensgevaarlijk. Daarnaast zullen gebieden dicht bij het front en zelfs gebieden iets verder van het front onbewoonbaar blijven vanwege potentieel explosiegevaar. En daar blijft het niet bij: ook de giftige stoffen die door de oorlog zijn vrijgekomen, tasten het leefklimaat op de middellange termijn aan. Deze giftige stoffen maken de grond onvruchtbaar en bominslagen maken vervolgens de grond gortdroog. Deze combinatie zorgt voor een toenemend risico op natuurbranden. En vergeet niet de honderdduizenden dieren die zijn omgekomen direct of indirect door het oorlogsgeweld. Volgens schattingen zijn er ongeveer 50 duizend dolfijnen omgekomen, onder andere door de sonarsystemen van oorlogsschepen in de Zwarte Zee.
De schade in Oost-Oekraïne is inmiddels vergelijkbaar met die rond Verdun na de Eerste Wereldoorlog. Frankrijk verklaarde destijds deze gebieden onbewoonbaar vanwege potentieel explosiegevaar. Sterker nog, deze rode zones zijn nooit echt helemaal verdwenen. Er vielen in Oekraïne al meer dan duizend doden en gewonden door landmijnen of onontplofte granaten, concludeerde een rapport van de Verenigde Naties in 2024. Sinds het begin van de oorlog heeft Rusland naar schatting 2 miljoen mijnen op Oekraïens grondgebied geplaatst. De schatting is dat het 20 jaar zal kosten om deze landmijnen te verwijderen.
Het doel van Rusland is om het voortbestaan van de Oekraïense staat onmogelijk te maken. Het zal nog jaren duren voordat Oekraïne deze schade te boven is, zowel wat betreft de biodiversiteit, het drinkwater als de leefomgeving. Dat niet alleen, ook de wereldwijde voedselveiligheid kan hierbij in het geding komen, stelde Borrel namens de EU al in 2023.
Rusland hoeft Oekraïne niet alleen te bezetten om het ook nog eens te verwoesten. En daarom is ecocide, net als etnocide, onderdeel van Ruslands strategie om de Oekraïense staat fysiek, mentaal en ecologisch te vernietigen.
De Natuurlijke Aspecten van Russische Gronden
Podzolbodem: regenwater zakt in de grond en neemt het vruchtbare deel mee de grond in.
Tsjernozem: deze bodem vind je vooral in het zuiden van de podzol.
Permafrost betekent dat de ondergrond altijd bevroren is. In de zomer smelt de permafrost een beetje waardoor je er geen huizen op kan bouwen (dan zakken de huizen een paar cm naar beneden).
In Rusland is maar 1 deel van het land bruikbaar voor landbouw: de landbouwdriehoek, met de steden Irkoetsk, Odesa en St. Petersburg.
Zand: heeft grove korrels waar het water in weg zakt.
Klei: heeft hele kleine korrels.
Löss: heeft een korrel grootte tussen zand en klei in.
Boven op een bodem zit een laag humus. Humus is een stof afkomstig van plantenresten.
Onder invloed van het klimaat en de plantengroei ontstaan er verschillende lagen of horizonten. Ontstaan van horizonten noem je bodemvorming. Een bodemprofiel laat de verschillende lagen in een bodem zien.
Uitspoelingshorizont (A-horizont): bodemleven met humusvorming.
Inspoelingshorizont (B-horizont): deel van stoffen uit de A-horizont blijft achter in deze laag.
Landbouw is een manier waarop mensen producten produceren.
Grove tuinbouw: mengvorm van tuin- en akkerbouw.
In de winter zijn de rivieren bevroren. Door permafrost zakt het water in de zomer niet in de grond.
Isothermen zijn lijnen die plaatsen met een gelijke temperatuur met elkaar verbinden.
tags: #rusland #vruchtbare #grond #steden