In haar boek A Feminist Mythology (2021) herinterpreteert de Italiaanse filosoof Chiara Bottici het mens-zijn door oude mythen over vrouwen te deconstrueren. Ze stelt dat deze verhalen, zoals die over Sjeherazade, Ariadne en Europa, diep verankerd zijn in ons zelfbeeld en de grenzen van onze identiteit bepalen. Op vergelijkbare wijze beoogt het boek Baas in eigen buik (2025) een nieuw feministisch verhaal te vertellen, gericht op rechtvaardigheid en vruchtbaarheid. De kern van deze benadering, net als bij Bottici, is de overtuiging dat om een nieuwe, rechtvaardigere omgang met vruchtbaarheid te creëren, de bepalende, historische verhalen eerst ontmanteld moeten worden.
Oude opvattingen over rechtvaardigheid, vaak geworteld in mythen die vrouwen onderdrukten, beïnvloeden nog steeds de wetgeving rond abortus, het beleid van instanties die zwangerschap en bevalling reguleren, en de publieke opinie. Hoewel ons begrip van het moreel juiste zich uit in wetten en beleid, wordt dit gevormd door de verhalen die we vertellen. Zoals Theodor Adorno en Max Horkheimer in Dialectiek van de Verlichting aantoonden, keren mythische structuren altijd terug, vaak in meer destructieve en gerationaliseerde vormen. ‘Mythologie overwinnen’ betekent volgens Bottici niet het afwijzen van mythen, maar het creëren van een nieuwe mythologie met de overgebleven elementen van oude verhalen. Alleen door de bestaande fantasie te bevragen, kunnen we nieuwe perspectieven ontwikkelen.
Het Salomonsoordeel: een oermythe over rechtvaardigheid en moederschap
De serie gedichten Op navelhoogte de kans, uit de bundel die in december verschijnt, is een poging om een alternatieve ervaring van vruchtbaarheid te verkennen. Dit werk is een herschrijving van het gedicht Een fabel van Louise Glück, dat op zijn beurt een feministische hervertelling is van het beroemde salomonsoordeel uit het Oude Testament. Dit verhaal, dat de term ‘salomonsoordeel’ heeft voortgebracht, is een fundamentele mythe over rechtvaardigheid en vruchtbaarheid.
Het verhaal gaat over twee ongetrouwde moeders die kort na elkaar een kind baarden. Het kind van één van de moeders overleed, vermoedelijk door verstikking, bewust of onbewust veroorzaakt door de moeder zelf. Deze moeder verwisselde vervolgens haar dode kind met het levende kind van de andere vrouw. Toen beide vrouwen beweerden de moeder van het levende kind te zijn, wendden ze zich tot koning Salomon. Salomon beval een van zijn dienaren het kind doormidden te snijden. Bij het horen hiervan gaf een van de vrouwen haar claim op: ‘Och, mijn heer, geef haar het levende kind, en dood het geenszins.’ Salomon identificeerde haar als de ware moeder, omdat zij bereid was haar eigen verlangen naar moederschap op te offeren om het kind te redden. De moraal van het verhaal is dat moederschap wordt bewezen door de bereidheid tot zelfopoffering.
De patriarchale interpretatie van moederschap
Het salomonsoordeel is niet alleen een oermythe over vruchtbaarheid, moederschap en rechtvaardigheid, maar illustreert ook Bottici's argumentatie. Salomon identificeert niet zozeer de biologische moeder, maar de ‘goede’ moeder - degene die tot zelfopoffering bereid is. Dit normatieve oordeel wordt in de mythe gepresenteerd als bewijs van biologische afstamming. De mythe draait om de vraag naar biologische afstamming, maar beantwoordt deze met een ethisch oordeel over hoe een ‘echte’ moeder zich zou moeten gedragen. De morele opvatting van een patriarch over wat ‘rechtvaardig’ of ‘goed’ is, wordt zo verheven tot biologie. Dit toont aan hoe verhalen bepalen wat mens-zijn inhoudt. Om onze definitie van menselijkheid te verbreden, moeten we nieuwe verhalen vertellen die de traditionele voorwaarden van mens-zijn, zoals ‘moederschap is opoffering’, ontmantelen.
Het gedicht Een fabel van Louise Glück keert dit verhaal binnenstebuiten. Door het kind aan te bieden om de moeder te redden, maakt Glück de logica waarin moederschap wordt bewezen door opoffering absurd. Met de woorden ‘divide the mother’ vangt ze de wreedheid van het oorspronkelijke verhaal voor de moeder. Glücks herschrijving verschuift de focus: gerechtigheid inzake vruchtbaarheid draait niet langer om het kind bij een ‘goede’ moeder, maar om het behoud van de integriteit en identiteit van de moeder zelf.
Echter, de vraag blijft of deze feministische herschrijving voldoende is om de mythe volledig te doorbreken. Glücks benadering blijft vanuit het perspectief van het kind, niet dat van de moeder. Om baas in eigen buik te worden en nieuwe verhalen over rechtvaardigheid, vruchtbaarheid en zelfbeschikking te creëren, moet de mythe zo herschreven worden dat de moeder een eigen stem krijgt. Dit geldt niet alleen voor de moeder van het levende kind, maar ook voor de vrouw die haar kind bewust of onbewust smoorde.
Daarom, in navolging van Glück en Bottici's methode van het herhaaldelijk vertellen van verhalen om een feministische mythologie te construeren, is een verdere herschrijving gemaakt. Dit is een poging om de moeder een centrale plaats te geven in het narratief van vruchtbaarheid en rechtvaardigheid.
Reproductieve rechtvaardigheid: een nieuw paradigma
De leus ‘baas in eigen buik’ bestaat al een halve eeuw, maar vruchtbaarheid wordt nog steeds geplaagd door onrechtvaardigheden: de criminalisering van abortus, hogere sterftecijfers bij moeders en baby's van kleur, en aanhoudende meldingen van grensoverschrijdend gedrag in de geboortezorg. Filosoof en vroedvrouw Rodante van der Waal introduceert in Baas in eigen buik een nieuwe filosofie over rechtvaardigheid en vruchtbaarheid: reproductieve rechtvaardigheid. Dit concept, oorspronkelijk gemunt door zwarte feministen in 1994, stelt dat alle vormen van onderdrukking in relatie tot voortplanting integraal beschouwd moeten worden: het recht om wel of niet kinderen te krijgen, en het recht om kinderen op een waardige manier te dragen en te baren.
Reproductieve rechtvaardigheid draait om zelfbeschikking en is tegelijkertijd collectief van aard. Van der Waal onderzoekt hoe vrouwen hun ‘eigen’ buiken kunnen claimen in uitdagende tijden, door rechtvaardigheid te praktiseren via relationele en radicale zorg.
Abortus: een medische ingreep en keuzevrijheid
Organisaties zoals Rebelle benadrukken dat abortus geen noodzakelijk kwaad is, maar een medische ingreep die vrouwen essentiële keuzevrijheid biedt met betrekking tot hun vruchtbaarheid. Het recht op abortus moet onvoorwaardelijk zijn, maar niemand mag gedwongen worden een abortus te ondergaan.
In België vinden jaarlijks tussen de 18.000 en 19.000 abortussen plaats, wat neerkomt op 1 op de 5 vrouwen. Ondanks deze cijfers worden vrouwen die voor een abortus kiezen nog steeds gestigmatiseerd. Het beeld dat abortus voornamelijk wordt uitgevoerd bij tieners is onjuist; de gemiddelde vrouw die een abortus ondergaat is 28,5 jaar oud, heeft een vaste partner en één of twee kinderen. Echter, elke seksueel actieve vrouw in haar vruchtbare periode (12-55 jaar) loopt het risico op ongewenste zwangerschap. Met ongeveer 400 cycli waarin zwangerschap mogelijk is gedurende een vruchtbaar leven, en zelfs met perfect gebruik van anticonceptie, zouden er jaarlijks miljoenen ongewenste zwangerschappen voorkomen. Abortus is dus een essentieel onderdeel van anticonceptie.
Knelpunten in de abortuszorg in België
Verplichte wachttijd
Er is een pleidooi voor de afschaffing van de wettelijk verplichte wachttijd van 6 dagen voor abortus. Vrouwen doorlopen vaak al een uitgebreid proces voordat ze tot deze beslissing komen, inclusief gesprekken met partners, vrienden en artsen. Een extra wachttijd wordt als betuttelend ervaren en verlengt een oncomfortabele situatie onnodig, zonder dat dit leidt tot minder spijt achteraf. Een onderliggende psychische kwetsbaarheid is hier eerder de oorzaak van spijt, niet de duur van de wachttijd. Zorg op maat, waarbij de periode tussen het eerste consult en de ingreep individueel wordt bepaald, zou beter zijn. Dit respecteert het zelfbeschikkingsrecht van de vrouw. Sinds 1 september 2022 is de wachttijd in Nederland afgeschaft.
Bereikbaarheid van centra
Met vijf gespecialiseerde abortuscentra verspreid over Vlaanderen en Brussel, is de afstand voor sommige vrouwen een aanzienlijke drempel, zeker als de omgeving niet op de hoogte is van de zwangerschap en excuses gezocht moeten worden voor elke verplaatsing. Hoewel het uitbreiden van het aantal centra een optie is, kan dit leiden tot minder expertise per arts. Een alternatief is het digitaal of telefonisch aanbieden van het eerste consult, een praktijk die tijdens de COVID-19 pandemie succesvol werd toegepast en ook wordt aanbevolen door de WHO. Dit zou de noodzakelijke verplaatsingen beperken tot één moment.
Termijn voor abortus
In België is abortus wettelijk toegestaan tot 12 weken zwangerschap (14 weken gerekend vanaf de laatste menstruatie). Latere abortussen zijn alleen mogelijk bij ernstige gezondheidsrisico's voor de moeder of bij een ernstige, ongeneeslijke ziekte bij het kind, na akkoord van twee artsen. De limiet van 14 weken wordt door Rebelle als te laag beschouwd. Vrouwen die later in zwangerschap zijn, moeten uitwijken naar buurlanden zoals Nederland of het Verenigd Koninkrijk, wat extra kosten met zich meebrengt voor de ingreep (ongeveer €900-€1200), reiskosten en eventueel een overnachting. Dit maakt de situatie voor kwetsbare vrouwen nog moeilijker. Er is een wetsvoorstel om de termijn te verlengen tot 18 weken (20 weken gerekend vanaf de laatste menstruatie), met ook aandacht voor de psychosociale toestand van de vrouw. Hoewel dit nog steeds een verschil met Nederland en het VK betekent, zou het de overgrote meerderheid van vrouwen helpen die anders naar het buitenland zouden moeten.
Abortus als recht, niet als plicht
Een moeder is wettelijk niet verplicht om organen te doneren aan haar eigen kinderen, zelfs als dit hun leven kan redden. Het is opmerkelijk dat de verplichting om een foetus in leven te houden verder gaat dan de maatschappelijke verplichtingen jegens levende kinderen. Een lijk heeft meer zeggenschap over het eigen lichaam dan een levende vrouw.
Rebelle pleit voor vrije toegang tot veilige abortus, zodat vrouwen niet gedwongen worden tot onveilige procedures of angst voor bestraffing hoeven te hebben. Een peiling uit 2018 toonde aan dat 75% van de Belgische bevolking vindt dat abortus geregeld moet worden door het medisch recht, en 76% vindt dat de beslissing uitsluitend bij de vrouw ligt. Het recht van een vrouw om over haar eigen lichaam te beschikken verdient geen compromis en moet onvoorwaardelijk gegarandeerd worden.
Conclusie: De weg naar echte autonomie
De leus ‘baas in eigen buik’ is een halve eeuw oud, maar de realiteit van vruchtbaarheid wordt nog steeds gekenmerkt door onrecht. De strijd voor reproductieve rechtvaardigheid, die zelfbeschikking en collectieve zorg omvat, is cruciaal. Het gaat erom dat vrouwen hun lichamen kunnen claimen en controle hebben over hun reproductieve keuzes, vrij van stigmatisering en beperkingen. Dit vereist een voortdurende herziening van mythen en verhalen die ons begrip van vruchtbaarheid en rechtvaardigheid bepalen, en het implementeren van beleid dat de autonomie en waardigheid van vrouwen centraal stelt.