Relaties met Narcisten: Een Diepgaande Gids

De laatste jaren krijg ik steeds vaker mensen met echt moeilijke relaties in mijn praktijk. Geregeld heeft één van de twee psychische of psychiatrische problematiek, zoals een depressie, ADHD of Asperger. Als degene met de problematiek erkent dat er iets aan de hand is en zich laat onderzoeken en behandelen en leert om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de consequenties van de psychische problemen, is het mogelijk dat de relatie weer in balans komt. Zeker als de ondersteunende partner van ‘iemand met een deukje’ echt wordt gewaardeerd voor zijn/haar inspanningen en voldoende steun en voeding van buiten de relatie krijgt.

Dat is in extreme mate het geval als iemand een relatie heeft met iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Kenmerken zijn het ontbreken van een geweten en het ontbreken van empathie. Een narcist zal namelijk NOOIT erkennen dat er met hem/haar iets mis is. Dat hij in staat is om fouten te maken. Het is juist een kenmerk van de narcist dat alle fouten buiten zichzelf worden gezocht. De partner krijgt dus de zware last toegeschoven om die verantwoordelijkheid te dragen.

De meeste partners hebben vanuit hun jeugd al een neiging om zich in alle bochten te wringen om liefde te krijgen. Zij zijn gewend om de verantwoordelijkheden van anderen te gaan dragen. Het is eigenlijk vreemd dat er maar weinig bekend is over de impact die narcisme op een relatie heeft. Ons verlangen naar het beeld dat ‘alle mensen in wezen goed zijn’ speelt daarbij ongetwijfeld een rol. We willen gewoon liever niet weten dat er mensen zijn die hun partner gemeen en sadistisch behandelen en erop rekenen dat de ander zich volledig aan hen aanpast.

Daarnaast is narcisme ook niet altijd zichtbaar voor de buitenwereld. Een narcist kan in de buitenwereld succesvol en joviaal zijn, en pas binnenshuis blijkt dat hij een wolf in schaapskleren is. Kenmerkend is dat degene die jarenlang in de relatie met de narcist is gebleven, zichzelf daar ook de schuld van geeft. Terwijl er eigenlijk sprake is van een vorm van slachtofferschap. In de regel trekt de wolf zijn schaapskleren pas uit als de partner zich al in liefde gebonden heeft. Omdat je aanpassen aan je partner een geleidelijk proces is, heeft de partner ook niet echt door op hoeveel gebieden er uiteindelijk wordt ingeleverd.

Bijvoorbeeld als de narcist je vrienden telkens bekritiseert, ga je ze eerst alleen zien, als je vervolgens na iedere afspraak tirades krijgt over je verschrikkelijke vrienden, ga je ze steeds minder zien en uiteindelijk raak je volkomen geïsoleerd. De terreur van de narcist, die van iedereen om hem heen aanpassing verwacht en op alle mogelijke manieren ‘straf’ uitdeelt als je dingen doet die niet in zijn straatje passen, kan heel ver gaan. Dat maakt dat mensen in de omgeving van de narcist vaak (een beetje) bang van hem/haar zijn.

Het is duidelijk dat de narcist totaal geen rekening houdt met de gevoelens van anderen. Alles draait om hem en het is nooit goed genoeg. De partner van een narcist heeft daardoor voortdurend een gevoel van tekortschieten. Als dit jarenlang doorgaat, is de gezonde zelfliefde van het slachtoffer van een narcist echt aangetast. Je ziet dan ook dat partners van narcisten depressies en fysieke problemen ontwikkelen.

Kenmerken van Narcisme

Een narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS) is complex en manifesteert zich op verschillende manieren. Het is geen zwart-wit verhaal: narcisme bevindt zich op een spectrum en kan zich sterk of juist subtiel uiten. In de kern draait het om diepgewortelde patronen van egoïsme en manipulatie, waarbij de gevoelens van anderen vaak worden genegeerd of zelfs gekwetst.

Sleutelkenmerken van een Narcistische Persoonlijkheidsstoornis:

• Groot gevoel van eigenwaarde: Mensen met narcisme hebben een overdreven positieve kijk op zichzelf. Ze geloven dat ze beter zijn dan anderen en willen ook zo behandeld worden. Ze overdrijven bijvoorbeeld hun prestaties, talent en successen, en gaan het liefst om met anderen met (ook) een ‘hoge status’.
• Behoefte aan bewondering: Ze verlangen naar lof, erkenning en bewondering van anderen en zijn verslaafd aan aandacht.
• Gebrek aan empathie: Ze kunnen zich niet inleven of verplaatsen in de ander. Ze hebben vaak weinig begrip of interesse in de gevoelens en behoeften van andere mensen.
• Anderen gebruiken/uitbuiten: Sommige mensen met narcisme zijn geneigd om anderen te gebruiken voor hun eigen voordeel, zonder veel rekening te houden met de gevolgen (en gevoelens) voor anderen. Ze kunnen gespeeld charmant zijn en anderen manipuleren om dingen gedaan te krijgen.
• Agressie en wisselend gedrag: Narcisten kunnen (extreem) woedend worden en vijandig of agressief gedrag vertonen. Hun stemming wisselt sterk; ze zijn onvoorspelbaar. Mensen met een narcistische persoonlijkheid zijn dan ook vaak in conflict met anderen.
• Gebrek aan zelfreflectie: Oprechte spijt zal een narcist niet hebben. Simpelweg omdat iemand met narcisme niet met een ander meevoelt en zij zelf ‘nooit iets verkeerds doen’ - ze zijn immers fantastisch, perfect en superieur.
• Diepe onzekerheid: Diep van binnen zijn mensen met narcisme vaak eenzaam, kwetsbaar en hebben een groot minderwaardigheidsgevoel. Ze zijn erg gevoelig voor afwijzing; daarom kunnen narcisten zo slecht tegen kritiek. Ze reageren in dit soort gevallen vaak met woede, maar verbergen daarmee de onmacht, onzekerheid en schaamte die ze diep van binnen voelen.

De Impact op Relaties

Een relatie met een narcist kan je mentale gezondheid ernstig aantasten. Het is niet altijd makkelijk om meteen te beseffen dat je met een narcist te maken hebt, zeker niet als je in een romantische relatie zit. Vaak vraag je je gaandeweg af of de manier waarop je wordt behandeld wel gezond is.

Specifieke Kenmerken van een Narcistische Partner:

• Respectloos omgaan met jouw grenzen: Een narcist respecteert vaak alleen zijn eigen behoeften en prioriteiten. Ze lenen bijvoorbeeld geld dat ze nooit terugbetalen of ondermijnen jouw gevoelens en prestaties.
• Onduidelijkheid over de relatie: Ze willen geen vaste definitie van de relatie, maar verwachten wel emotionele, seksuele en intieme aandacht, terwijl ze zelf hun opties openhouden.
• Geen verantwoordelijkheid nemen: Narcisten denken altijd gelijk te hebben en bieden zelden excuses aan. Een discussie voelt vaak als een strijd waarin jij 'de waarheid moet leren'.
• Charmant aan het begin: In de beginfase zijn ze vaak charmant en attent, maar zodra de 'jacht' voorbij is, verandert hun houding en kunnen ze kil en afstandelijk worden.
• Hunkeren naar bevestiging: Ondanks hun zelfverzekerde uitstraling hebben ze vaak een laag zelfbeeld. Ze gebruiken anderen om hun ego te voeden en hun gevoel van macht te versterken.
• Isolatie: Ze isoleren je van je omgeving, letterlijk en figuurlijk. Ze wekken bijvoorbeeld de indruk dat anderen jou niet begrijpen of jouw relaties met anderen niet gezond zijn.
• Verdraaien van discussies en feiten (Gaslighting): In een gesprek voel je je vaak verward, onzeker of schuldig. De narcistische partner draait de situatie zó dat jij aan jezelf gaat twijfelen, ook als je eerst zeker was van je standpunt.
• Wisselend gedrag: Ze kunnen je het ene moment bewonderen en het volgende moment negeren, vernederen of bekritiseren.

Een veelvoorkomende tactiek van narcisten is gaslighting. Hierbij proberen ze je aan jezelf te laten twijfelen door leugens te verspreiden, de waarheid te verdraaien of je gevoelens te bagatelliseren. Het doel is om je onzeker en afhankelijk te maken.

Kenmerken van Gaslighting:

• Je voelt je angstiger en minder zelfverzekerd dan voorheen.
• Je vraagt je vaak af of je niet te gevoelig bent.
• Je hebt constant het gevoel dat alles wat je doet fout is.
• Je excuseert je vaak, ook als het niet jouw schuld is.

Omgaan met en Loskomen uit een Relatie met een Narcist

Het losmaken uit een relatie met een narcist is niet zonder consequenties. De narcist zal er namelijk voor zorgen dat degene die hem verlaat, daarvoor gestraft wordt. Diefstal van geld en goederen, het vervreemden van kinderen en regelrechte bedreiging en stalking zijn risico's die degene die zich losmaakt van een narcist loopt.

De term narcisme is eigenlijk wat misleidend, want het is juist helder dat de narcist helemaal niet op een gezonde manier van zichzelf houdt. De narcist stelt zijn eigen verlangens centraal, daar moet alles voor wijken.

Als je vermoedt dat je een relatie hebt met een narcist of probeert los te komen uit een relatie met een narcist, maak dan zo snel mogelijk een afspraak voor een coachingsgesprek in je eentje. Samen met je partner komen, is niet effectief en meestal zelfs ronduit onverstandig.

Stappen voor Herstel en Bescherming:

• Neem de signalen serieus: herken en erken de narcistische trekken; het ligt niet aan jou.
• Stel duidelijke grenzen: bewaak ze met zelfvertrouwen en durf zonder twijfel nee te zeggen.
• Zoek steun: praat met empathische vrienden en familie die je situatie begrijpen. Vul je emotionele behoeftes ook buiten de relatie in, bijvoorbeeld door goede gesprekken met een vriend(in).
• Breek de relatie af: je kunt een narcist niet veranderen door genoeg liefde of aanpassing. Blokkeer communicatie om jezelf te beschermen tegen pogingen om weer contact te maken.
• Professionele hulp: overweeg therapie om je zelfvertrouwen te herstellen en te leren omgaan met de gevolgen van narcistisch misbruik.

Relatietherapeut Vanessa Muyldermans benadrukt dat partners in een relatie met iemand met narcistische kenmerken vaak onbewust hun eigen behoeftes en grenzen aan de kant schuiven. “Vooral mensen die moeite hebben met het aangeven en bewaken van hun grenzen of die aan zichzelf twijfelen, lopen meer risico in zo’n relatie terecht te komen. Vaak zijn zij zich hier niet van bewust. Daarom is het belangrijk om je eigen kenmerken, behoeftes en motieven voor het kiezen van je partner goed te onderzoeken.”

“Een narcist kan zijn manipulaties alleen gebruiken als jij daar vatbaar voor bent. Door jezelf te versterken en je bewust te worden van je kwetsbaarheden, kun je jezelf beter beschermen, maar wees daarbij mild en lief voor jezelf. Het betekent niet dat je zwak bent, juist vaak juist doordat je empathisch, begripvol en geduldig bent, kom je in deze dynamiek terecht.”

Een coachingsgesprek met iemand die precies begrijpt waar je middenin zit en wat je hebt meegemaakt, en die je tools kan geven voor herstel, kan maanden onnodig lijden voorkomen. Meestal heb je door de tijd heen meerdere gesprekken nodig. Zeker als je vanwege bijvoorbeeld jonge kinderen nog even bij je partner blijft of door een omgangsregeling telkens weer moet omgaan met zijn destructieve gedrag, kun je wel een steuntje in de rug gebruiken.

Als je geen coaching kunt financieren, ga dan naar je huisarts of word lid van een zelfhulpgroep.

Rode Vlaggen in Relaties met (Verborgen) Narcisten

De term 'rode vlag' wordt in de Formule 1 gebruikt voor de communicatie met de coureurs. Het geeft aan dat de racesessie om veiligheidsredenen, een ongeval, rommel op de baan of weersomstandigheden wordt onderbroken. Deze metafoor is zeer toepasselijk voor relaties met (verborgen) narcisten. De partners van (verborgen) narcisten zijn de coureurs van de racewedstrijd. Een relatie met een narcist is ook altijd een wedstrijd. Als je niet op tijd uit de wedstrijd stapt en de rode vlaggen negeert, dan verongeluk je vroeg of laat. Dat verongelukken kan op diverse manieren gebeuren. Helaas zijn het geen kleine kwetsuren of kleine trauma’s die men hierdoor oploopt.

Veelvoorkomende Rode Vlaggen:

• Een relatie die er ineens is, die te snel gaat: Welke zich niet stapsgewijs opbouwt of rustig groeit. Die te perfect past bij de situatie waarin iemand zich op dat moment bevindt. Die voelt als een soulmate.
• Te mooie beloftes: Iemand die jouw tweelingziel lijkt te zijn. Die al na een dag of een week zegt: ‘van je te houden’, ‘nooit meer zonder je te kunnen’, ‘nog nooit iemand zoals jij te hebben ontmoet’ of ‘nog nooit iemand heeft ontmoet waarmee hij/zij zóveel overeenkomsten had.
• Verschijning in een kwetsbare periode: Hij/zij die plots in je leven verschijnt als jij in een onfortuinlijke situatie terecht bent gekomen: tijdens een chemotherapie, als je werkloos of pas gescheiden bent, of die hulp die als een engel uit de hemel is afgedaald en een relatie krijgt met die oude man of vrouw die al met één voet in het graf staat.
• Negatieve verhalen over ex-partners: De prille liefde die je vertelt dat zijn/haar ex borderline heeft en extreem jaloers is. Neem het niet klakkeloos aan omdat jij nu met hem/haar bent.
• Gedrag als een moeilijk kind: Voelt het alsof je er een moeilijk kind, een kleuter bij hebt? Zo ja, grote donkerrode vlag!
• Gebrek aan verantwoordelijkheid: En neemt hij/zij zijn/haar verantwoordelijkheid daar waar dat verwacht mag worden? Bijvoorbeeld aangaande de kinderen.
• Verslavingen: Is er een verslaving aan de orde?
• Te snelle stappen: Te snel samenwonen of trouwen, te snel samen aan kinderen willen beginnen, rode vlaggen!
• Verpesten van belangrijke momenten: Partners die op wat voor manier dan ook verjaardagen, bruiloften en andere feestelijkheden en vakanties verpesten. Of worden deze dagen al verpest voordat ze überhaupt zijn begonnen? Rode vlaggen!
• Gebrek aan empathie tijdens belangrijke levensgebeurtenissen: Hoe was de partner op momenten dat er empathie mocht worden verwacht? Tijdens de zwangerschap of de bevalling bijvoorbeeld. Was er empathie te bekennen of was het meer antipathie? Hoe werd bijvoorbeeld de vrouw tijdens de zwangerschap behandeld of eiste de partner plots een abortus? Hoe gedroeg hij zich tijdens de bevalling? Vroeg hij tijdens de persweeën aan je om eens even op te houden, omdat hij iets wilde vertellen… Of ging hij even een broodje shoarma halen omdat hij daar zo’n trek in had op het moment dat er een beroep werd gedaan op zijn inlevingsvermogen? Donkerrode vlaggen!
• Ongelijke verdeling van zorgtaken: Hoe werd het opgelost als de baby ’s nachts huilde? Wie stond er op en hoe reageerde de ander? Wordt er verschil gemaakt tussen de kinderen?
• Belofte maakt schuld: Is het iemand die zijn/haar beloftes nakomt? De daad bij het woord voegt? Zo niet, rode vlag!
• Inconsistentie in verhalen: Kloppen zijn/haar verhalen? Raar gevoel?
• Gebrek aan ruimte voor rouw: Kreeg je de ruimte voor het rouwproces na het overlijden van je oma? Of vond je partner dat nu wel genoeg geweest? Rode vlag!
• Dreigen met zelfmoord: Dreigt hij/zij met zelfmoord als je de relatie beëindigt? Rode vlag!
• Slachtofferrol: Doet de partner een beroep op je mededogen door in de slachtofferrol te gaan? Rode vlag!
• Alles is jouw schuld: Is het allemaal jouw schuld dat de relatie niet loopt?

Het Spectrum van Narcisme

Niet alle narcisten zijn van hetzelfde pluimage. Er zijn meer dan veertig verschillende typen, daardoor is de herkenning van het ‘misbruikpakket’ soms lastig. Zelfs zo lastig dat voormalige slachtoffers er regelmatig pas ná de relatie achter komen dat zij met een narcist samen waren. Het is vanzelfsprekend niet alleen maar kommer en kwel. Het misbruik wisselt zich af met mooie tijden en momenten. Het ene type narcist of psychopaat werkt subtieler en neemt er meer tijd voor dan het andere type. En dat is vaak ook direct het verraderlijke. De ene is de andere niet.

Partners die op wat voor manier dan ook verjaardagen, bruiloften en andere feestelijkheden en vakanties verpesten. Of worden deze dagen al verpest voordat ze überhaupt zijn begonnen? Rode vlaggen! Hoe was de partner op momenten dat er empathie mocht worden verwacht? Tijdens de zwangerschap of de bevalling bijvoorbeeld. Was er empathie te bekennen of was het meer antipathie? Hoe werd bijvoorbeeld de vrouw tijdens de zwangerschap behandeld of eiste de partner plots een abortus? Hoe gedroeg hij zich tijdens de bevalling? Vroeg hij tijdens de persweeën aan je om eens even op te houden, omdat hij iets wilde vertellen… Of ging hij even een broodje shoarma halen omdat hij daar zo’n trek in had op het moment dat er een beroep werd gedaan op zijn inlevingsvermogen? Donkerrode vlaggen!

Openlijk versus Verborgen Narcisme

• Openlijk Narcisme: Bij openlijk narcisme is het gedrag - zodra je de kenmerken kent - makkelijk te zien.
• Verborgen Narcisme: Een verborgen narcist is moeilijker te herkennen. Het lijkt voor de buitenwereld een vriendelijk persoon, maar hun masker gaat thuis pas af. Mensen met verborgen narcisme laten eerder onzekerheid zien. Zo vragen ze vaker om bevestiging, goedkeuring en erkenning van anderen om hun zelfbeeld te versterken. Zij verlangen steeds naar complimenten en geruststelling. Kritiek of een andere vorm van afwijzing kunnen ze niet goed hebben. Als zij gefrustreerd zijn, uiten ze dit op een passief-agressieve manier. Een verborgen narcist is iemand die zich ook charmant en vriendelijk voordoet. Diegene zal er alles aan doen om aardig gevonden te worden om zo die gewenste waardering te krijgen. Hij ‘ontfermt’ zich over mensen die het op bepaalde vlakken minder doen dan zij (om zichzelf beter te voelen).

Veel narcisten komen aan de buitenkant aardig en sympathiek over, ze zien er vaak goed verzorgd uit en het zijn makkelijke praters. Van binnen zijn ze anders. Ze zijn vaak erg onzeker, maar ook koud en harteloos door een gebrek aan empathisch vermogen.

Professionele Hulp en Ondersteuning

Mensen met narcisme zoeken zelf niet zo snel hulp, omdat ze er van overtuigd zijn dat het probleem niet bij henzelf ligt. Als je veel te maken hebt met een narcistisch persoon kan dat veel invloed op je hebben. Je kan jezelf verliezen, onzeker worden of last krijgen van angsten en somberheid. Weet dat je er niet alleen voor staat.

Een psycholoog kan je ondersteunen bij het herstellen van je zelfvertrouwen. Of pak angst- of somberheidsklachten aan. Het is net waar jouw behoeftes liggen.

Mogelijke behandelvormen die kunnen worden ingezet bij narcisme zijn schematherapie en Mentalization-Based Treatment (MBT). Voor diegenen die vooral last hebben van iemand met narcisme in hun omgeving, is er allerlei hulp. Schematherapie en cognitieve gedragstherapie kunnen bijvoorbeeld helpen bij problemen rondom zelfbeeld, en systeemtherapie bij ongelijkwaardige relaties en een moeilijke dynamiek in het gezin.

Caroline Franssen kan je helpen om je los te maken uit de destructieve energie en emotioneel en energetisch versneld op eigen benen te gaan staan. Om je zelfwaardering terug te vinden en jezelf beter te beschermen.

Bianca Verbeek is de auteur van KWAADAARDIG. Haar debuut en een vormingsroman over de hemelse hel en helse hemel van narcisme. Zij is meervoudig ervaringsdeskundige op dit gebied; daarnaast verzorgt zij lezingen, bijeenkomsten en vragen-vuurtjes over narcisme en narcistisch misbruik. Indien gewenst kan Bianca Verbeek bij complexe narcismevraagstukken en rechtszaken worden ingeschakeld, zowel particulier als zakelijk.

tags: #zwanger #van #een #narcist