De ziekte van Lyme, ook wel borreliose genoemd, is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door de Borrelia-bacterie. Deze bacterie wordt overgedragen op de mens door de beet van een geïnfecteerde teek. Teken zijn spinachtige diertjes die zich voeden met bloed van mensen en dieren en zich vaak schuilhouden in struiken, bomen en hoog gras. De kans op besmetting neemt toe naarmate een teek langer op de huid aanwezig is; verwijdering binnen 12 tot 24 uur verkleint de kans op infectie aanzienlijk.
Hoe komt men in contact met de Borrelia-bacterie?
De Borrelia-bacterie wordt overgedragen door de beet van een geïnfecteerde teek. Teken kunnen zich overal op het lichaam vastbijten, maar hebben een voorkeur voor huidplooien zoals de liezen, of de armen, benen en behaarde hoofdhuid. Factoren die het risico op besmetting beïnvloeden zijn de duur van de aanwezigheid van de teek op de huid, de dichtheid van teken in een regio, de aanwezigheid van de bacterie bij teken (gemiddeld 13,7% in Europa, maar met grote variatie), het klimaat, het type vegetatie en het gedrag van de mens (buitenactiviteiten). In België is het risico op tekenbeten en besmetting het grootst van mei tot oktober. De ziekte van Lyme komt in België vooral voor in de regio van Leuven, de Kempen en de Ardennen.
Na een tekenbeet loopt men een kans van ongeveer 1 tot 2% om de ziekte van Lyme te krijgen. Het is niet zo dat elke beet door een besmette teek leidt tot besmetting, en niet elke besmetting resulteert in ziekte.
Symptomen en Fasen van de Ziekte van Lyme
De ziekte van Lyme verloopt in verschillende fasen, die per persoon sterk kunnen verschillen.
Vroege Fase
De eerste fase, of vroege fase, kan zich manifesteren met symptomen die lijken op griep, zoals vermoeidheid, een algemeen ziektegevoel of lichte koorts. Een kenmerkend symptoom is de erythema migrans, een typische huiduitslag die zich rond de beetplek ontwikkelt, enkele dagen tot weken na de tekenbeet. Deze uitslag is meestal niet pijnlijk, maar kan soms jeuk of een branderig gevoel geven. De uitslag breidt zich naar buiten toe uit en kan een ringvorm aannemen met een centrale opklaring, soms met een diameter van meer dan 20 centimeter. Deze ringvormige uitslag kan weken tot een maand aanhouden. Het is belangrijk deze te onderscheiden van een ongevaarlijke reactie op het speeksel van de teek, die binnen enkele dagen verdwijnt en geen ringvorm heeft.
Het is mogelijk dat er helemaal geen huiduitslag is, of dat deze niet wordt opgemerkt.
Latere Fase
Als de infectie niet tijdig wordt opgemerkt en behandeld, kan de ziekte zich verder verspreiden door het lichaam. Dit kan weken, maanden of zelfs jaren na de initiële besmetting duidelijk worden. In deze fase kunnen meer algemene symptomen optreden, waaronder:
- Neurologische symptomen (neuroborreliose): Schietende pijn in een ledemaat, afhangende mondhoek (facilisparese of verlamming van de aangezichtszenuw), verminderde kracht of gevoel in ledematen, tintelingen in armen of benen. De bacterie kan zich van de bloedbaan naar het hersenvocht verplaatsen, waar de hersenen een beperkte afweer hebben. Dit kan leiden tot aandoeningen aan het zenuwstelsel en de hersenen. Bij volwassenen is radiculitis, een ontsteking van een zenuw bij het ruggenmerg, veelvoorkomend.
- Spier- en skeletsymptomen (Lyme-artritis): Spier- en gewrichtspijnen, zwelling van gewrichten, lichte temperatuursverhoging, pijn rond de pezen.
De mogelijke klachten zijn talrijk, wat de diagnose kan bemoeilijken.
Blijvende Klachten
Indien de ziekte van Lyme correct wordt behandeld, zijn blijvende symptomen zeer uitzonderlijk. In zeldzame gevallen kunnen er echter klachten overblijven na een behandeling, wat wordt aangeduid als aanhoudende Lymeziekte. De term 'chronische ziekte van Lyme' wordt in deze context vermeden vanwege de variëteit aan ziektebeelden die ermee worden aangeduid.
Preventie en Zelfzorg
Preventie van tekenbeten is de belangrijkste maatregel om de ziekte van Lyme te voorkomen.
Preventieve Maatregelen
- Kleding: Draag tijdens wandelingen in bosrijke of grasrijke gebieden bedekkende kleding, zoals een lange broek (liefst lichtgekleurd om teken beter te zien) en een hoofddeksel. Stop broekspijpen in de sokken.
- Insectenwerende middelen: Gebruik op de onbedekte huid, met uitzondering van het gezicht en de handen, insectenwerende middelen op basis van DEET (20-50%). Voor zwangere vrouwen en kinderen is een concentratie van maximaal 30% aanbevolen. Overweeg het aanbrengen van permethrine op werkkledij voor risicoberoepen.
- Gedrag: Blijf bij voorkeur op wandelpaden en vermijd hoge grassen.
- Lichaamscontrole: Controleer na buitenactiviteiten dagelijks het hele lichaam op teken, met speciale aandacht voor oksels, liezen en de hoofdhuid.
Mensen bouwen geen immuniteit op tegen de ziekte van Lyme en kunnen de infectie meer dan één keer oplopen. Daarom blijft preventie essentieel, ook na eerdere besmetting.
Dokter legt uit HOE JE EEN TEK VERWIJDERT | Stapsgewijze handleiding
Verwijderen van Teken
Indien u gebeten bent door een teek, is het belangrijk deze zo snel mogelijk te verwijderen:
- Gebruik bij voorkeur een speciale tekentang, verkrijgbaar bij de apotheek.
- Ontsmet de huid niet vóór het verwijderen.
- Houd de teek zo dicht mogelijk bij de huid, bij de kop, vast en trek deze er recht uit. Knijp niet in het achterlijf van de teek.
- Indien geen tekentang beschikbaar is, kan geprobeerd worden de teek met een vochtige vingertop over te rollen, zonder deze af te schrapen.
- Na verwijdering de huid ontsmetten met een waterig ontsmettingsmiddel of alcohol.
- Noteer de datum van de beet.
Contacteer uw arts als de teek langer dan 24 uur op de huid heeft gezeten of als er een rode, toenemende huiduitslag verschijnt op de plaats van de beet.
Diagnose van de Ziekte van Lyme
De diagnose van de ziekte van Lyme kan op verschillende manieren worden gesteld:
- Klinische diagnose: De aanwezigheid van erythema migrans is voor een arts voldoende bewijs om de diagnose te stellen en de behandeling te starten.
- Serologisch onderzoek: Bij vermoeden van een infectie met de Borrelia-bacterie kan bloedonderzoek worden gedaan om antistoffen te detecteren. Het verkrijgen van een volledig beeld van aanwezige antistoffen kan bij een diagnose na jaren nuttig zijn.
- Aanvullend onderzoek: Bij vermoeden van een later stadium van de ziekte kan de arts doorverwijzen naar een specialist voor verder onderzoek, zoals een neurologisch onderzoek, een ruggenmergpunctie of onderzoek van een klein stukje huid.
Het is belangrijk te weten dat een lokale, jeukende huidreactie binnen twee dagen na een tekenbeet geen symptoom van de ziekte van Lyme is.
Behandeling van de Ziekte van Lyme
De behandeling van de ziekte van Lyme is afhankelijk van het stadium en de aard van de symptomen.
Antibiotica
Bij vermoeden van de ziekte van Lyme, of na een tekenbeet waarbij de teek langer dan 24 uur aanwezig was, kan de arts antibiotica voorschrijven. De duur en toedieningsvorm van de antibiotica zijn afhankelijk van het stadium van de ziekte:
- Vroege stadia: Orale antibiotica zijn meestal voldoende.
- Neurologische symptomen (neuroborreliose): Antibiotica worden vaak intraveneus (via een infuus) toegediend in het ziekenhuis, meestal voor een langere periode.
Het kan 2 tot 3 maanden duren voordat het effect van de behandeling duidelijk wordt. Bij neuroborreliose kunnen vermoeidheid, geheugen- en concentratiestoornissen nog 3 tot 6 maanden na de behandeling aanhouden.
Behandeling van Latere Manifestaties
- Lyme-artritis: Behandeling met antibiotica, waarbij doxycycline of amoxicilline de eerste keuze is. Bij onvoldoende respons kan overgeschakeld worden op ceftriaxon of een langere kuur.
- Late neuroborreliose: Ceftriaxon is de eerste keuze, met een behandelingsduur van ongeveer 4 weken.
- Carditis: Behandeling met antibiotica, en soms tijdelijke pacing bij geleidingsstoornissen.
Er is tot op heden geen antibioticaresistentie gerapporteerd voor Borrelia spp.
Leven met en Na de Ziekte van Lyme
De gevolgen van de ziekte van Lyme kunnen zeer ingrijpend zijn en worden vaak onderschat. Patiënten kunnen te maken krijgen met diverse klachten, variërend van mild tot ernstig, wat kan leiden tot beperkingen in het dagelijks leven, werk en sociale interacties.
Sociale en Maatschappelijke Gevolgen
De ziekte kan leiden tot:
- Isolatie: Patiënten kunnen zich geïsoleerd voelen door onbegrip vanuit de omgeving, werkgever of instanties.
- Werk en Inkomen: Beperkingen in belastbaarheid en functioneren worden niet altijd erkend, wat kan leiden tot onterechte afkeuringen voor uitkeringen, problemen met werkgevers en verlies van inkomen.
- Onderwijs: Kinderen en jongeren kunnen problemen ondervinden met het volgen van onderwijs door ziekteverzuim, wat kan leiden tot onderwijsachterstanden.
- Psychische impact: Psychiatrische klachten zoals stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, angst, verwardheid, woedeaanvallen en persoonlijkheidsveranderingen kunnen optreden, met name bij neuroborreliose.
Het ontbreken van een objectieve methode om beperkingen en belastbaarheid vast te stellen, maakt het voor patiënten moeilijk om hun situatie kenbaar te maken en erkenning te krijgen.
Impact op Relaties en Gezin
De ziekte van Lyme kan een grote invloed hebben op relaties en gezinsleven:
- Partnerrelaties: De zorg voor een partner met Lyme kan geleidelijk in de relatie worden opgenomen, maar kan ook leiden tot spanningen door het wisselende klachtenpatroon. Partners kunnen zich soms terugtrekken om onbegrip te vermijden.
- Kinderen: Kinderen van een chronisch zieke ouder kunnen een veranderde gezinsdynamiek ervaren, met nieuwe verantwoordelijkheden en mogelijke angsten. Het is belangrijk hen eerlijk te informeren en te betrekken.
- Ouders van zieke kinderen: Ouders van kinderen met Lyme kunnen geconfronteerd worden met een bijgestuurd toekomstbeeld en een verzwaarde zorgtaak.
Omgaan met de Ziekte
Het is cruciaal voor patiënten om de regie over hun leven te behouden, tijdig hulp te zoeken, zo gezond mogelijk te leven en zich aan te sluiten bij patiëntenverenigingen. Open communicatie met de omgeving en het besef dat ook de partner/verzorger voor zichzelf moet zorgen, zijn essentieel.
Aanhoudende Klachten na Behandeling
Soms blijven klachten bestaan na een antibioticakuur, ook al is de Borrelia-bacterie opgeruimd. Dit kan verschillende oorzaken hebben:
- Persisterende Lymeziekte: De infectie blijft bestaan ondanks de behandeling. Dit is gelukkig zeldzaam.
- Ontstekingsreactie: Symptomen ontstaan door een langdurige ontstekingsreactie van het lichaam op de bacterie, ook nadat de bacterie verdwenen is. Dit komt met name voor bij Lyme-artritis.
- Onomkeerbare schade: Schade aan zenuwen of huid kan blijvend zijn na de infectie, zelfs na adequate behandeling. Aanvullende antibiotica hebben hierbij geen zin.
- Post-Lyme Ziekte Syndroom: Klachten zoals vermoeidheid, algehele malaise, tintelingen en concentratiestoornissen kunnen langdurig aanhouden. Er is nog onvoldoende bewijs voor de exacte oorzaak van deze klachten, en langdurige antibiotica wordt niet aangeraden. Revalidatie en ondersteunende therapie kunnen verlichting bieden.
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen deze oorzaken om de meest geschikte behandeling te bepalen. Zelfs bij een positieve testuitslag is de kans klein dat langdurige, aspecifieke klachten uitsluitend door Lyme worden veroorzaakt, aangezien dergelijke klachten ook bij de algemene bevolking voorkomen.