Inleiding tot Fertiliteitsbehandelingen
Voor koppels en individuen die te kampen hebben met vruchtbaarheidsproblemen, bieden fertiliteitscentra gespecialiseerde medische hulp. Men kan hier terecht op eigen initiatief of na verwijzing van een medische professional. Behandelingen zijn ook mogelijk voor alleenstaande vrouwen en lesbische koppels, waarbij gebruik kan worden gemaakt van een anonieme donorsperma-bank.
Een fertiliteitsbehandeling kan complex zijn en omvat diverse stappen en overwegingen. Het is belangrijk om goed geïnformeerd te zijn over de procedures, mogelijke risico's en de nazorg. Dit document biedt een overzicht van veelgestelde vragen en informatie rondom IVF (in-vitrofertilisatie) en ICSI (intracytoplasmatische spermacelinjectie), met specifieke aandacht voor situaties waarin de gewenste zwangerschap na een behandeling uitblijft.
Voorbereiding op Fertiliteitsbehandelingen
Wie komt in aanmerking voor een fertiliteitsbehandeling?
Iedereen die een kinderwens heeft maar moeite heeft om spontaan zwanger te worden, kan een afspraak maken bij een fertiliteitskliniek voor een verkennend gesprek. Het centrum staat open voor iedereen die een kinderwens heeft.
Wat neem ik mee naar het intakegesprek?
Voor een intakegesprek, met name voor een IVF-behandeling, is het raadzaam om een uitgebreide samenvatting mee te nemen met gegevens over de kwaliteit van de embryo's, eventuele verwijsbrieven en andere medische informatie die nuttig kan zijn.
Hoe verloopt de eerste raadpleging?
De eerste afspraak is cruciaal en vereist de aanwezigheid van zowel u als uw partner. Het doel is een zo duidelijk mogelijk beeld te krijgen van uw levensomstandigheden en medische geschiedenis. Hiervoor wordt vooraf een vragenlijst toegestuurd die als leidraad dient voor het gesprek. Het is essentieel om deze vragenlijst volledig ingevuld mee te brengen, samen met eventuele verwijsbrieven en medische informatie. Aan het einde van dit gesprek bepaalt de arts de vervolgstappen, wat kan leiden tot het aanvragen van een of meerdere onderzoeken.
Veiligheid en Gezondheid bij Fertiliteitsbehandelingen
Zijn al die hormonen veilig voor de gezondheid?
Het follikelstimulerend hormoon (FSH) is een natuurlijk hormoon dat ook in de natuurlijke cyclus door vrouwen wordt geproduceerd. Hoewel in IVF-cycli hogere doses worden toegediend, zijn de hormonen zelf veilig. Mogelijke nevenwerkingen vloeien voort uit de reactie van de eierstokken. De mate waarin het vrouwelijk hormoon oestradiol stijgt, hangt samen met het aantal ontwikkelde follikels.
Een te sterke reactie op de injecties kan het risico op het hyperstimulatiesyndroom verhogen. Dit kan leiden tot een aanzienlijke groei van de eierstokken en vochtophoping, wat vooral na de eicelpunctie buikklachten kan veroorzaken. In ernstige gevallen kan ziekenhuisopname nodig zijn. Mits goede opvolging en behandeling, brengt het hyperstimulatiesyndroom doorgaans geen ernstige gezondheidsrisico's met zich mee, maar kan het wel voor ongemak zorgen.
Wat zijn de gevolgen van IVF-stimulatie op lange termijn?
Huidig onderzoek suggereert dat IVF-stimulaties het risico op diverse vormen van kanker niet verhogen. Hoewel studies soms tegenstrijdig zijn, wordt aangenomen dat het risico op borstkanker niet toeneemt. Daarentegen zijn kinderloosheid en een eerste zwangerschap op latere leeftijd zelf risicofactoren voor borstkanker.
Voor eierstokken geldt een vergelijkbaar patroon. Zwangerschappen en pilgebruik bieden bescherming tegen eierstokkanker. Vrouwen met vruchtbaarheidsproblemen die IVF nodig hebben, genieten deze bescherming mogelijk niet, wat hun risico op eierstokkanker kan verhogen. Dit risico is echter losgekoppeld van de stimulaties zelf en wordt primair bepaald door het vruchtbaarheidsprobleem. Eierstokkanker is relatief zeldzaam. Regelmatige gynaecologische controles, vooral na de menopauze, kunnen helpen om veranderingen vroegtijdig op te sporen.
Kom ik vroeger in de menopauze na herhaalde stimulaties?
Stimulatiebehandelingen leiden ertoe dat meerdere eicellen tot ontwikkeling komen, terwijl normaal gesproken slechts één eicel per cyclus rijpt. De gestimuleerde eicellen zouden zonder stimulatie verloren gaan. Het voordeel van stimulatie is dat deze 'gered' en gebruikt kunnen worden. Stimulaties vervroegen de menopauze niet en putten de eierstokken niet vroegtijdig uit. De respons op stimulatie kan sterk variëren per vrouw, afhankelijk van haar individuele reserve aan eicellen.
Het IVF/ICSI-Traject: Stappen en Procedures
De IVF- of ICSI-behandeling
IVF (in-vitrofertilisatie) is een medische behandeling voor mensen die moeite hebben om zwanger te worden. Tijdens de punctie worden de eiblaasjes aangeprikt om het vocht met de eicellen op te zuigen. In het laboratorium worden de eicellen samengebracht met zaadcellen voor bevruchting. Enkele dagen later wordt het embryo (of de embryo's) in de baarmoeder geplaatst. Overgebleven embryo's kunnen worden ingevroren.
ICSI (intracytoplasmatische spermacelinjectie) is een speciale vorm van IVF. Het proces is grotendeels gelijk, maar in het laboratorium wordt één zaadcel rechtstreeks in een rijpe eicel geïnjecteerd.
Stappen van de IVF/ICSI-behandeling
- Medicatiegebruik: U krijgt verschillende medicijnen voorgeschreven om uw cyclus te reguleren, de follikels te laten ontwikkelen en rijpen. Soms is het nodig om eerst de anticonceptiepil te gebruiken om de cyclus beter te regelen.
- Hormonale stimulatie: U dient dagelijks hormooninjecties toe om de groei van meerdere eiblaasjes in uw eierstokken te stimuleren. Regelmatige echo's volgen om de reactie van uw lichaam te controleren.
- Onderdrukking van de eigen cyclus: Een extra medicijn wordt toegediend om uw eigen menstruatiecyclus tijdelijk stil te leggen en een te vroege eisprong te voorkomen.
- Rijping van de eicellen: Vlak voor de punctie krijgt u een hCG-injectie om de eicellen goed te laten rijpen en los te laten komen in het blaasje.
- Eicelaspiratie (punctie): Uw partner levert sperma in. Via een infuus krijgt u pijnstilling. De arts brengt een speculum in de vagina en gebruikt een echo-apparaat met een naald om de eiblaasjes aan te prikken en leeg te zuigen. Het vocht wordt opgevangen voor laboratoriumonderzoek. Na de procedure kunt u bijkomen in de uitslaapkamer. U wordt geïnformeerd over het aantal gevonden eicellen.
Laboratoriumprocessen: Bevruchting en Embryo-ontwikkeling
Het opgevangen vocht met de eicellen wordt in het laboratorium onderzocht. De zaadcellen worden opgewerkt, waarbij de meest beweeglijke zaadcellen worden gescheiden. Ongeveer 4 uur na de punctie worden de opgewerkte zaadcellen bij de eicellen in een kweekschaaltje gebracht (IVF). Bij ICSI brengt de laborant een zaadcel direct in een rijpe eicel.
De dag na de punctie wordt gecontroleerd of de eicellen bevrucht zijn. Niet alle eicellen zullen bevrucht worden. Indien bevruchting plaatsvindt, kunnen de cellen zich verder ontwikkelen tot embryo's. U wordt op de hoogte gebracht van de bevruchtingsresultaten. Het kan helaas voorkomen dat geen enkele eicel bevrucht wordt.
Embryoterugplaatsing
De terugplaatsing van het embryo
Indien er bevruchting heeft plaatsgevonden, worden één of twee embryo's in de baarmoeder teruggeplaatst. De regels hieromtrent variëren: bij de eerste en tweede IVF/ICSI-behandeling mag doorgaans slechts één embryo worden teruggeplaatst. Bij de derde behandeling of voor vrouwen van 38 jaar en ouder, mogen maximaal twee embryo's worden teruggeplaatst. U kunt er ook voor kiezen om slechts één embryo te laten terugplaatsen om de kans op een meerlingzwangerschap te verkleinen. Soms adviseert de arts om slechts één embryo terug te plaatsen, ook als de regels twee toestaan, om medische redenen.
In het laboratorium selecteren ze één of twee embryo's voor plaatsing. Eventuele overgebleven embryo's kunnen worden ingevroren voor latere terugplaatsing.
Voorbereiding op de terugplaatsing
Het is belangrijk om op het afgesproken tijdstip naar het fertiliteitscentrum te komen met een halfvolle blaas. Een gevulde blaas kan de terugplaatsing vergemakkelijken. Zorg dat u op tijd bent voor uw afspraak.
Het proces van terugplaatsing
De arts en laboratoriummedewerker controleren samen of het juiste embryo klaarstaat met een speciaal controlesysteem. De arts brengt een speculum in de vagina en verwijdert eventueel slijm of resten van medicatie. Vervolgens wordt een katheter (dun slangetje) in de baarmoederhals gebracht. Met behulp van een echo via de buik wordt de positie van de katheter gevolgd. Een dunner slangetje wordt gebruikt om het embryo voorzichtig in de baarmoeder te schuiven. De plaatsing is meestal pijnloos. De laboratoriummedewerker controleert onder de microscoop of de katheter leeg is.
Nazorg na terugplaatsing
Na de terugplaatsing kunt u uw dagelijkse werkzaamheden hervatten. U blijft medicatie (zoals Utrogestan®) gebruiken tot aan de zwangerschapstest. U kunt zelf weinig doen om de innesteling te bevorderen. U wordt geïnformeerd over de datum van de zwangerschapstest, die bij voorkeur met ochtendurine wordt uitgevoerd. Geef de uitslag van de test door aan de verpleegkundige van het fertiliteitscentrum.
Zwangerschapstest en Vervolgstappen
Wanneer de zwangerschapstest doen?
De arts of vroedvrouw geeft aan wanneer u een bloedtest of urinetest kunt doen om een zwangerschap vast te stellen. Een bloedafname kan ten vroegste 16 dagen na de eicelpunctie of eisprong plaatsvinden.
Wat te doen bij een positieve zwangerschapstest?
Als u zwanger bent, krijgt u rond de achtste week een eerste echo. Hierbij wordt gekeken of het hartje klopt, of er geen buitenbaarmoederlijke zwangerschap of miskraam is, of de groei goed verloopt en of het om een eenling of meerling gaat. Vervolgens bespreekt de arts mogelijke prenatale onderzoeken met u.
Wat te doen bij een negatieve zwangerschapstest?
Als de behandeling niet succesvol is, kunt u voor de testdatum al gaan menstrueren. Zelfs bij twijfel over bloedverlies is het belangrijk om een zwangerschapstest te doen. Indien deze negatief is, bent u helaas niet zwanger. Geef deze uitslag door aan de verpleegkundige. Het is normaal dat u zich verdrietig voelt na een teleurstellende uitkomst. U kunt ondersteuning krijgen van een medisch maatschappelijk werker of een gesprek aangaan met de arts om het behandelplan eventueel aan te passen.
Mogelijke Complicaties en Risico's
Overstimulatie van de eierstokken
Bij ongeveer 2% van de IVF/ICSI-behandelingen kan overstimulatie optreden, vaker bij jonge vrouwen of vrouwen met het PCO-syndroom. Hierbij maakt het lichaam te veel eiblaasjes aan. In ernstige gevallen kan het bloed dikker worden, met risico op trombose of longembolie. Meestal verminderen de klachten door rust en veel drinken; soms zijn extra controles nodig. Vergrote eierstokken kunnen kantelen, wat hevige buikpijn kan veroorzaken. Bij overmatige groei van follikels of te hoge hormoonwaarden wordt de behandeling gestopt en krijgt u het advies om geen onbeschermde seks te hebben.
Infecties na de punctie
Tijdens de punctie kunnen bacteriën in de eierstokken komen. Meestal ruimt het lichaam deze zelf op, maar soms ontstaat een infectie. Symptomen kunnen zijn: koorts, buikpijn, rillingen en een ziek gevoel. Bij vastgestelde infectie wordt antibiotica voorgeschreven. Vrouwen met endometriose hebben een verhoogd risico op infecties.
Bloedverlies na de punctie
Na de punctie is enig bloedverlies normaal. Soms begint dit al tijdens of direct na de procedure. Meestal stopt het bloeden snel, eventueel met een hechting.
Risico op miskraam of buitenbaarmoederlijke zwangerschap
De kans op een miskraam bij een IVF/ICSI-behandeling is iets groter (20-25%), vaak doordat vrouwen die deze behandeling ondergaan gemiddeld ouder zijn en er vroeg getest wordt op zwangerschap. Een buitenbaarmoederlijke zwangerschap, waarbij het embryo zich buiten de baarmoeder nestelt (meestal in de eileider), is gevaarlijk. Dit kan leiden tot plotselinge hevige buikpijn en bloedverlies.
Meerlingzwangerschappen
Bij het terugplaatsen van twee embryo's is de kans op een tweelingzwangerschap ongeveer 20-25%. Meerlingzwangerschappen brengen extra risico's met zich mee, zoals vroeggeboorte en groeivertraging bij de baby's, en verhoogde kans op complicaties voor de moeder.
Gevolgen op lange termijn
Kinderen geboren uit IVF/ICSI-zwangerschappen hebben geen grotere kans op een aangeboren afwijking vergeleken met natuurlijk ontstane zwangerschappen. Over de langetermijngevolgen van de behandeling zelf is nog niet alles bekend, aangezien het relatief jonge methoden zijn. Onderzoek suggereert geen verhoogde kans op kanker door de hormoonstimulatie.
Embryo's Invriezen en Terugplaatsing
Invriezen van embryo's
Als er na de terugplaatsing embryo's overblijven, kunnen deze worden ingevroren voor een latere behandeling. Het invriezen is afhankelijk van de kwaliteit van het embryo. Meer informatie over embryokwaliteit is beschikbaar in specifieke folders.
Terugplaatsing van ingevroren embryo's
De terugplaatsing van een ingevroren embryo kan plaatsvinden in een natuurlijke of een kunstmatige cyclus. Bij een regelmatige menstruatiecyclus kan dit in de natuurlijke cyclus, waarbij u nog wel medicatie gebruikt om de rijpheid van het baarmoederslijmvlies te optimaliseren. Bij een onregelmatige of uitblijvende cyclus wordt een kunstmatige cyclus nagebootst met medicijnen.
Natuurlijke cyclus: Na de eisprong nestelt het embryo zich in de baarmoeder. De eerste echocontrole vindt meestal plaats op de tiende dag van de cyclus.
Kunstmatige cyclus: De arts bespreekt het verloop en de medicatie. De startdatum hangt af van uw menstruatie. Indien u een zeer onregelmatige cyclus heeft, kan medicatie worden voorgeschreven om de menstruatie op te wekken.
Ophalen en starten met medicijnen
Medicijnen kunnen worden opgehaald bij de apotheek. Het is belangrijk om een actueel medicatieoverzicht mee te nemen. Op de eerste dag van uw menstruatie neemt u contact op met het inplanspreekuur en start u met de voorgeschreven medicatie (bijvoorbeeld Progynova®). Na minimaal tien dagen wordt een echo gemaakt om de opbouw van het baarmoederslijmvlies te beoordelen.
Procedure van terugplaatsing van ingevroren embryo's
Embryoterugplaatsingen vinden doorgaans 's middags plaats. Een dag eerder wordt het embryo ontdooid. Op de dag van terugplaatsing ontvangt u een sms met het exacte tijdstip. Als het embryo de ontdooiprocedure niet goed heeft doorstaan, wordt u telefonisch geïnformeerd. De procedure zelf is niet pijnlijk. Een laboratoriummedewerker zuigt het embryo op in een katheter, die de arts vervolgens in de baarmoeder brengt, onder begeleiding van een buikecho.
Na de terugplaatsing
U blijft de voorgeschreven medicatie gebruiken tot aan de zwangerschapstest. U kunt uw dagelijkse werkzaamheden hervatten. U spreekt af wanneer u de zwangerschapstest doet. De uitslag geeft aan of u zwanger bent. Bij een negatieve uitslag en uitblijven van de menstruatie (in een kunstmatige cyclus) of bij bloedverlies, dient alsnog een test te worden gedaan.
Specifieke Situaties en Overwegingen
Anonieme Donorsperma-bank
Via de anonieme donorsperma-bank kunt u uw kinderwens vervullen, ook als alleenstaande vrouw of lesbisch koppel.
Behandeling met PGT of TESE
Behandelingen met PGT (Preïmplantatie Genetische Test), voor genetisch onderzoek, en TESE (Testiculaire Sperma Extractie) zijn mogelijk in het fertiliteitscentrum.
Medicatie meenemen op reis
Het meenemen van medicatie op reis, bijvoorbeeld per vliegtuig, is mogelijk. U dient hiervoor wel de nodige documentatie te verkrijgen.
Afspraken en Kosten
Een kostenraming kan pas worden verstrekt na een eerste afspraak. Het is belangrijk om ons op de hoogte te brengen wanneer u een geplande behandeling stopzet; hiervoor hoeft u geen nieuwe afspraak te maken.
Verzekering en Attesten
Indien uw verzekeraar een attest of extra gegevens vraagt, kunnen wij dit verstrekken. Ook als u geen Belgisch ziekenfonds heeft, kunt u terecht.
Afwezigheidsattest
Als u een afwezigheidsattest bent vergeten te vragen, is dit alsnog mogelijk.
Vruchtwaterpunctie bij extreem slecht sperma
Bij koppels met extreem slecht sperma kan een vruchtwaterpunctie worden overwogen om chromosomale afwijkingen, die bij ICSI een lichte toename kunnen laten zien (minder dan 1%), nader te onderzoeken.
Seksuele activiteit tijdens behandeling
Seks na een intra-uteriene inseminatie of embryoterugplaatsing kan geen kwaad. Ook werken, sporten en tillen is toegestaan. Wel wordt aangeraden voorzichtig te zijn met alcohol, roken, medicijnen en röntgenstralen in verband met een mogelijke zwangerschap. Op de dag van de punctie wordt werken afgeraden vanwege medicatie die de rijvaardigheid kan beïnvloeden. Het wordt aanbevolen om de dagen vóór inseminatie of eicelpunctie niet te vrijen om de kwaliteit van het sperma te optimaliseren. Op andere dagen van de cyclus is seks geen probleem.
Hoeveel IVF/ICSI-behandelingen?
Er is geen theoretische beperking, maar in de praktijk hangt het af van emotionele en financiële draagkracht, de kinderwens en de slaagkansen. Realistisch gezien start men met minimaal drie behandelingen. Zonder ongunstige factoren is de kans op succes binnen drie cycli ongeveer 75%. Na drie mislukte pogingen is een gesprek met de arts aangewezen om de vooruitzichten te bespreken. Soms wordt doorzettingsvermogen beloond, maar het is ook belangrijk om te erkennen wanneer verdere behandelingen geen zin meer hebben.
Tijd tussen behandelingen
Tussen twee behandelingen is in principe geen rustcyclus nodig, tenzij de arts anders adviseert.
Lokale verdoving tijdens behandeling
Een lokale verdoving, bijvoorbeeld voor een tandextractie, is tijdens de behandeling geen probleem. Breng de arts of tandarts op de hoogte van uw behandeling vanwege een mogelijk verhoogd risico op nabloedingen. Na een embryotransfer kan dit ook, waarbij de tandarts rekening houdt met een mogelijke zwangerschap en eventueel een ander type verdoving kiest.
Hoeveel kinderen met zaad van één donor?
In België mogen met het zaad van één spermadonor kinderen verwekt worden in maximaal zes gezinnen. Sinds 2024 wordt dit gemonitord via de nationale databank Fertidata.
Impact van vruchtbaarheidstrajecten
Een moeilijke of onvervulde kinderwens kan leiden tot een rouwproces, vergelijkbaar met het verlies van een dierbare. Vruchtbaarheidsproblemen worden vaak niet begrepen door de buitenwereld, wat kan leiden tot schaamte en schuldgevoelens. Factoren zoals luchtvervuiling, hormoonverstoorders en het steeds later starten met kinderen dragen bij aan vruchtbaarheidsproblemen. Hoewel IVF een oplossing biedt, is het geen garantie op succes. Voorbereiding op de fysieke, mentale en financiële impact, en de invloed op seksualiteit en draagkracht, is cruciaal. Er is ook behoefte aan fertiliteitsverlof en -bescherming op de werkvloer, aangezien veel vrouwen de combinatie van behandeling en baan als onmogelijk ervaren.