Een nieuw wetsvoorstel van N-VA-kamerleden Sophie De Wit en Frieda Gijbels beoogt de bescherming van ongeboren kinderen tegen drugsgebruik door de ouders tijdens de zwangerschap. Dit voorstel, dat aansluit bij bestaande Vlaamse plannen om het ongeboren kind beter te beschermen, stelt dat zwangere vrouwen die verslaafd zijn aan drugs verplicht kunnen worden opgenomen voor behandeling. Dit initiatief, dat deels federale en deels Vlaamse componenten kent, is niet zonder kritiek.
De tragiek van de 'drug baby'
N-VA-voorzitter Valerie Van Peel benadrukt de schrijnende realiteit van drugsbaby's. "Een drug baby ter wereld brengen is een van de ergste dingen die je kan meemaken: het kind komt krijsend ter wereld, moet meteen afkicken en loopt vaak mentale en fysieke beperkingen op," aldus Van Peel. Deze kinderen krijgen hierdoor zelden een eerlijke kans in het leven en belanden vaak in de jeugdzorg of gehandicapteninstellingen.
Hoewel concrete cijfers over de omvang van het probleem schaars zijn, wijzen de beschikbare indicaties op een zorgwekkende situatie. Alleen al wat betreft zware alcoholverslaving worden er jaarlijks naar schatting 250 baby's met een alcoholsyndroom geboren in België. Dit onderstreept de noodzaak van preventieve en beschermende maatregelen.
Een uiterst redmiddel: gedwongen opname
Valerie Van Peel benadrukt dat gedwongen opname nooit de eerste stap is. "Het moet altijd een sluitstuk zijn. Dat wil zeggen dat je in de eerste plaats echt inzet op hulpverlening voor de ouders en het kind dat eraan komt," stelt ze. De partij pleit voor een aanklampende aanpak, maar erkent dat er situaties zijn waarin ouders simpelweg niet met hun kinderen bezig zijn.
"Veel van die ouders zetten kind na kind op de wereld en daar kijken we nu eigenlijk elke keer heel afwachtend naar," zegt Van Peel vanuit haar ervaring als voormalig OCMW-voorzitter. Wanneer een moeder voor de vijfde of zesde keer een kind ter wereld brengt in een situatie van misbruik of verslaving, vindt Van Peel dat er ingegrepen moet worden. Het wetsvoorstel beoogt hierin verandering te brengen door ouders die tijdens hun zwangerschap drugs gebruiken, gedwongen te kunnen behandelen.
Juridische en ethische afwegingen
Critici uiten hun vrees dat dergelijke dwangmaatregelen kwetsbare vrouwen juist kunnen afschrikken om hulp te zoeken. Van Peel erkent deze bezorgdheid, maar wijst erop dat gedwongen opname voor drugsverslaafden vandaag al bestaat wanneer iemand een gevaar vormt voor zichzelf of anderen. "Het enige wat we doen, is die ‘anderen’ uitbreiden naar het ongeboren kind, dat vandaag geen stem heeft."
De uiteindelijke beslissing over gedwongen opname ligt niet bij de politiek. Een arts moet aantonen dat er een reëel gevaar is, waarna een vrederechter de definitieve afweging maakt binnen het wettelijk kader. Volgens Van Peel is dit juridisch sluitend te krijgen en in lijn met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, mits alle andere hulpverlening eerst is geprobeerd.
Het initiatief bestaat uit twee delen: op Vlaams niveau gaat het om de uithuisplaatsing van kinderen vanaf de geboorte in extreem onveilige situaties, terwijl het federale luik zich richt op de bescherming van het kind in de buik. Op Vlaams niveau worden ouders al voor de geboorte van hun kind gesensibiliseerd. Kinderen kunnen immers al kort na de geboorte uit huis geplaatst worden indien de jeugdrechter beslist dat ze in onveilige omstandigheden opgroeien. In 2024 waren er 236 dossiers met 0-jarigen bij de jeugdrechter, op een totaal van 4.872 vorderingen. Dat aantal schommelt doorheen de jaren, maar blijft relatief stabiel.
Geen straf, maar hulp
Van Peel benadrukt dat het doel niet is om moeders te straffen, maar juist om hen te helpen. "Het is ook niet dat je een moeder straft met haar op te nemen en te helpen om een gezond kind ter wereld te zetten. Je helpt eigenlijk beide personen," stelt Van Peel. Het uiteindelijke doel blijft altijd om gezinnen, indien mogelijk, samen te houden.
Er is echter ook kritiek op eerdere plannen, zoals die van Gennez, vanuit de jeugdhulp. Deze plannen werden als te repressief, te hard ingrijpend in de ouderlijke vrijheid, en potentieel afschrikkend beschouwd. Hulpverleners vrezen dat kwetsbare ouders juist mínder geneigd zullen zijn om hulp te zoeken, uit angst hun kind te verliezen. Van Peel erkent deze bezorgdheid en benadrukt dat de maatregel met grote voorzichtigheid moet worden toegepast. "Dit is een ultiem redmiddel, ingebed in een breder hulpverleningstraject," zegt ze. "Maar we moeten ook durven erkennen dat er ouders zijn die hun kind écht niet beschermen."
In 2020 deden huidig N-VA-voorzitter Valerie Van Peel en Vooruit-kamerlid John Crombez gezamenlijk een gelijkaardig wetsvoorstel, maar dit kreeg destijds geen meerderheid. Het huidige wetsvoorstel bouwt voort op deze eerdere pogingen en beoogt een effectievere bescherming van het ongeboren leven.