Bof: Symptomen, Verspreiding en Preventie

Wat is Bof?

Bof is een virale infectieziekte die typisch gepaard gaat met een ontsteking van de speekselklier bij het oor. Deze ziekte komt voornamelijk voor bij kinderen en jonge volwassenen.

Symptomen van Bof

Bof, ook wel dikoor genoemd, wordt veroorzaakt door het bofvirus. De eerste symptomen treden doorgaans 12 tot 25 dagen na besmetting op, met een piek rond de 16-18 dagen, en verdwijnen meestal na ongeveer een week.

Initiële Symptomen

De ziekte begint vaak met:

• Koorts
• Hoofdpijn
• Spierpijn
• Keelpijn
• Pijn bij het kauwen

Kenmerkende Zwelling

Een typisch kenmerk van bof is de zwelling van de speekselklieren, met name die onder de oren (parotisklier). Dit leidt tot gezwollen wangen en oorpijn.

Mogelijke Complicaties

Bof kan soms leiden tot ernstige complicaties, waaronder:

• Doofheid
• Hersenvliesontsteking (meningitis)

Bij jongens vanaf de puberteit kan bof een ontsteking van de teelballen (orchitis) veroorzaken, en bij meisjes vanaf de puberteit een ontsteking van de eierstokken (oöforitis). In zeldzame gevallen kan dit leiden tot onvruchtbaarheid.

Andere zeldzame complicaties kunnen zijn:

• Nierfunctiestoornissen
• Ontstekingen van de alvleesklier, schildklier of het hart

Zwangere vrouwen lopen een verhoogd risico op een miskraam bij besmetting met het bofvirus.

Verspreiding van Bof

Bof verspreidt zich voornamelijk via:

• Kleine vochtdruppeltjes in de lucht, die vrijkomen bij hoesten en niezen.
• Direct contact met een besmet persoon, bijvoorbeeld door aanraken of zoenen.

Een persoon met bof is besmettelijk van 1 tot 2 dagen vóór tot 5 dagen ná het zichtbaar worden van de zwelling van de wangen of slapen.

Preventie: Vaccinatie

Vaccinatie is de meest effectieve manier om jezelf en anderen te beschermen tegen bof. De vaccinatie tegen bof is onderdeel van het gecombineerde vaccin tegen mazelen, bof en rodehond (MBR).

Basisvaccinatieschema

In België maakt de vaccinatie tegen bof deel uit van het gratis basisvaccinatieschema. Kinderen ontvangen twee doses van het MBR-vaccin op verschillende leeftijden. Er dient minimaal 4 weken te zitten tussen de twee doses.

Tot voor kort werden de vaccinaties gegeven op 12 maanden en 9 jaar. Vanaf september 2025 wordt de tweede prik vervroegd naar 24 maanden om kinderen sneller volledige bescherming te bieden.

Inhaalvaccinatie

Personen die nooit gevaccineerd zijn, slechts één dosis hebben ontvangen, en de ziekte nog niet hebben doorgemaakt, wordt aangeraden hun vaccinatie te vervolledigen. Raadpleeg hiervoor een arts.

Twijfel je over je vaccinatiestatus? Dit kan worden nagekeken op www.mijngezondheid.be of in het vaccinatieboekje.

Zwangerschap en Vaccinatie

Tijdens de zwangerschap mag men niet gevaccineerd worden tegen bof, aangezien het een levend verzwakt vaccin betreft. Tevens wordt aangeraden om minstens één maand te wachten met zwanger worden na de vaccinatie.

Reisvaccinatie

Voor reizen wordt aangeraden de vaccinatiestatus te controleren. Landen met uitbraken kunnen worden geraadpleegd op www.wanda.be. Voor een bezoek aan bepaalde landen wordt de MBR-vaccinatie aanbevolen.

Baby's van 6 tot 12 maanden kunnen vervroegd gevaccineerd worden met het MBR-vaccin indien zij naar een land met een mazelenuitbraak reizen. Deze vaccinatie biedt echter geen volledige bescherming en de standaard MBR-vaccinaties na 12 maanden blijven noodzakelijk.

Gratis Vaccins

De vaccins zijn gratis wanneer ze worden toegediend door Kind en Gezin of CLB (Centrum Leerlingenbegeleiding), of wanneer een arts ze bestelt.

Behandeling van Bof

Er bestaat geen specifieke behandeling tegen bof. De behandeling is gericht op het verlichten van de symptomen.

Medicatie en Richtlijnen in de Kinderopvang

Kinderen die specifieke medicatie nodig hebben in de opvang, hebben geen apart doktersattest meer nodig. Een etiket van de apotheek met de gegevens van de voorschrijvende arts en de toedieningswijze is voldoende. Dit beleid is ingevoerd om overmatige attestering te voorkomen.

Fysiologische zoutoplossing en bepaalde luierzalven mogen steeds op vraag van ouders gebruikt worden. Ook voor Daktozin pasta®, Nesivine® en Otrivine® in pediatrische vorm geldt een uitzondering op de etiketteringsplicht bij gebruik tot maximaal 5 opeenvolgende dagen.

Omgaan met Koorts in de Kinderopvang

Er is verduidelijking gekomen in het advies rond koorts bij baby's en peuters in de opvang. Preventief koorts meten is weinig zinvol. Het meten van koorts is aangewezen wanneer een kind zich anders gedraagt dan normaal. Koorts wordt gedefinieerd als een lichaamstemperatuur van 38°C of meer.

Bij kinderen jonger dan 3 maanden of bij twijfel, is het belangrijk dat ouders het kind zo snel mogelijk komen ophalen. Bij oudere kinderen zonder alarmerende symptomen, wordt ouders geïnformeerd en kan een eerste dosis koortswerende medicatie worden toegediend. Ouders krijgen dan de tijd om hun kind op te halen.

Koortswerende middelen zoals paracetamol mogen in de opvang zonder tussenkomst van een arts worden toegediend. Een doktersbezoek is enkel nodig bij ongerustheid van de ouders of bij kinderen jonger dan 3 maanden.

Terugkeer naar de Opvang na Koorts

Kinderen die koorts hebben gehad, kunnen de volgende dag niet meteen terug naar de opvang. Er is een observatieperiode van 24 uur nodig om te kijken of de koorts evolueert tot een ernstige ziekte. Na 24 uur koortsvrij te zijn, kunnen kinderen weer naar de opvang. Na vaccinaties kan een kind koorts maken; indien er geen bijkomende tekenen zijn, mag het kind gewoon naar de opvang.

Epidemiologie en Pathogenese

Verwekker

Het bofvirus is een RNA-virus dat behoort tot de familie van de paramyxovirussen.

Epidemiologie

Bof komt wereldwijd voor. Na de invoering van het BMR-vaccin in 1987 daalde het aantal gemelde gevallen in Nederland aanzienlijk. Desondanks zijn er periodiek uitbraken, soms ook onder gevaccineerde populaties.

De uitbraken concentreren zich vaak in clusters met sociale cohesie, zoals studentenhuishoudens, sportverenigingen en het uitgaansleven. De introductie van nieuwe of varianten van het bofvirus kan een rol spelen bij het ontstaan van deze uitbraken.

In de periode 1997-2015 werden 3 sterfgevallen door bof geregistreerd in Nederland. De laatste jaren neemt het aantal gemelde bofgevallen weer toe.

Pathogenese

Het bofvirus infecteert de bovenste luchtwegen en vermenigvuldigt zich in het lokale luchtwegepitheel en regionale lymfeklieren. Vervolgens verspreidt het virus zich via het bloed (viremie) naar de speekselklieren, alvleesklier, zaadballen, eierstokken en het centraal zenuwstelsel.

In de oorspeekselklier veroorzaakt dit een ontsteking met degeneratie van de cellen van de parotisgangen. In de testes ontstaan bloedingen, oedeem en degeneratie van de tubuli. De pancreas vertoont interstitieel oedeem en beperkte degeneratie van de eilandjes van Langerhans.

Incubatieperiode

De incubatieperiode bedraagt 12 tot 25 dagen, met een gemiddelde van 16 tot 18 dagen.

Ziekteverschijnselen

De ziekte begint met prodromale symptomen zoals koorts, spierpijn, hoofdpijn en malaise. De meest kenmerkende symptomen zijn de ontsteking van de oorspeekselklieren (parotitis), die pijnlijk is, vooral bij het openen van de mond. De zwelling is maximaal na 2-3 dagen en verdwijnt binnen een week.

Complicaties

Mogelijke complicaties zijn aseptische meningitis (meestal met gunstige prognose), encefalitis, ontsteking van de teelballen of eierstokken, gehoorverlies, alvleesklierontsteking en schildklierontsteking.

Beloop bij Ongevaccineerden

Ongeveer een derde van de infecties verloopt asymptomatisch. Aseptische meningitis komt voor bij 1-10% van de kinderen, en encefalitis bij 0,1%. Bij postpuberale mannen kan orchitis optreden (15-30%), wat zelden tot steriliteit leidt. Bij postpuberale vrouwen kan een eierstokontsteking optreden (ca. 5%), wat eveneens zelden de fertiliteit beïnvloedt.

Beloop bij Gevaccineerden

Bij gevaccineerden verloopt 63-80% van de infecties asymptomatisch. De klinische verschijnselen zijn over het algemeen milder. Aseptische meningitis en encefalitis komen minder vaak voor.

Differentiaaldiagnose

Bij een parotitis moet gedacht worden aan andere oorzaken, zoals infectieuze (Epstein-Barrvirus, para-influenzavirus, etc.) en niet-infectieuze oorzaken (medicatie, maligniteiten, immunologische ziekten, obstructie van de speekselbuis).

Natuurlijke Immuniteit

Na infectie met het bofvirus ontstaat waarschijnlijk levenslange immuniteit. Personen geboren vóór de introductie van vaccinatie (ca. 1985) hebben waarschijnlijk natuurlijke immuniteit verworven.

Transmissie

Besmettingsweg

Bof wordt verspreid via druppelinfectie uit de neus- en keelholte bij hoesten, niezen en praten.

Besmettelijke Periode

De besmettelijkheid duurt vanaf 2 dagen vóór tot 5 dagen ná het optreden van de parotiszwelling. Bofvirus kan in speeksel, keeluitstrijk of urine worden gedetecteerd in de periode van 5 dagen vóór tot 9 dagen na het ontstaan van de parotitis, maar de besmettelijkheid neemt snel af na het ontstaan van de klachten.

Besmettelijkheid

Bof is een besmettelijke infectieziekte, waarbij ook subklinische infecties besmettelijk zijn. Het basale reproductiegetal (R0) ligt rond de 4.

Risicogroepen

Verhoogde Kans op Infectie

Iedereen die niet gevaccineerd is of op natuurlijke wijze immuniteit heeft verworven, loopt een verhoogd risico. Dit omvat:

• Kinderen die nog niet de eerste BMR-vaccinatie hebben ontvangen en niet langer beschermd worden door maternale antistoffen.
• Ongevaccineerde kinderen en volwassenen, en volwassenen geboren vóór 1987 die de ziekte niet hebben doorgemaakt.
• Gevaccineerde personen bij wie de vaccinatie-immuniteit is afgenomen of die primair geen immuniteit hebben opgebouwd.

De kans op een uitbraak neemt toe bij clustering van niet-immune personen.

Verhoogde Kans op Ernstig Beloop

Over het beloop bij immuungecompromitteerden is weinig gepubliceerd. Er is een mogelijke associatie tussen bofvirusinfectie in het eerste trimester van de zwangerschap en spontane abortus, hoewel dit niet eenduidig is bewezen.

Diagnostiek

Microbiologische Diagnostiek

Moleculaire technieken (NAAT/PCR) zijn geschikt voor het aantonen van bofvirus in keeluitstrijk, urine, speeksel en liquor, mits de monsters binnen de eerste week na aanvang van de symptomen worden afgenomen.

Indirecte Diagnostiek

Specifieke antistoffen (IgM en IgG) kunnen worden aangetoond met enzymimmunoassay (EIA). Bij ongevaccineerden is het aantonen van IgM-antistoffen de aangewezen test. Bij gevaccineerden die alsnog bof ontwikkelen, is een viervoudige titerstijging van IgG-antistoffen in twee opeenvolgende monsters betrouwbaar.

Typering voor Bron- en Contactonderzoek

Typering van het bofvirus is mogelijk via het RIVM en kan helpen bij het vaststellen van endemische circulatie of geïmporteerde infecties.

Preventie

Immunisatie

Vaccinatie is de belangrijkste vorm van immunisatie tegen bof.

Passieve Immunisatie

Passieve immunisatie met immunoglobuline is niet effectief in het beschermen tegen bofvirusinfectie.

Algemene Preventieve Maatregelen

Algemene maatregelen zoals handen wassen en hoesthygiëne kunnen de overdracht mogelijk verminderen, maar zijn onvoldoende om transmissie volledig te voorkomen. In klinische settings wordt druppelisolatie toegepast met een FFP1-masker.

Meldingsplicht

Bof is een meldingsplichtige ziekte groep C. Artsen en laboratoria moeten de infectieziekte binnen één werkdag melden aan de GGD. De GGD meldt dit vervolgens aan het Centrum Infectieziektebestrijding voor landelijke surveillance.

Meldingscriterium

Een persoon wordt gemeld bij ten minste één van de volgende verschijnselen:

• Acuut ontstane, pijnlijke zwelling van de speekselklier (parotis of andere).
• Orchitis.
• Meningitis.

Dit in combinatie met ten minste één van de volgende criteria:

• Laboratoriumbevestiging van bofvirusinfectie.
• Contact (< 4 weken geleden) met een persoon bij wie bofvirusinfectie is vastgesteld.

tags: #protocol #bof #kinderdagverblijf