Het polycysteus ovarium syndroom (PCOS) is een van de meest voorkomende hormonale aandoeningen bij vrouwen van vruchtbare leeftijd en kan aanzienlijke uitdagingen met zich meebrengen voor vrouwen die zwanger willen worden. Het treft wereldwijd ongeveer één op de tien vrouwen en wordt gekenmerkt door een combinatie van symptomen die voortdurend op elkaar inwerken, wat kan leiden tot een vicieuze cirkel waaruit het moeilijk is om zelfstandig te ontsnappen.
Wat is PCOS?
PCOS is een complexe hormonale, stofwisselings- en voortplantingsstoornis die de eierstokken beïnvloedt. Vrouwen met PCOS hebben vaak vergrote eierstokken die een groot aantal kleine cysten bevatten. Deze cysten zijn in feite onrijpe follikels die niet voldoende groeien om ovulatie te veroorzaken. Dit leidt tot onregelmatige menstruatiecycli of zelfs een volledig gebrek aan menstruatie (amenorroe). De precieze oorzaak van PCOS is niet volledig bekend, maar er wordt aangenomen dat het een combinatie is van erfelijke factoren en overgewicht.
Symptomen van PCOS
De symptomen van PCOS kunnen variëren van mild tot ernstig en zijn voornamelijk het gevolg van de drie kenmerken van het syndroom:
- Onregelmatige of afwezige eisprong: De eisprong treedt niet elke maand op, wat resulteert in onregelmatige of afwezige menstruaties. Dit maakt het ook moeilijker om spontaan zwanger te worden.
- Hoog gehalte mannelijk hormoon in het bloed: Dit kan leiden tot overmatige haargroei (hirsutisme), met name in het gelaat, acne en/of haarverlies op het hoofd.
- Veel eiblaasjes (follikels) op de eierstokken: Dit kenmerk op zich geeft geen symptomen en wordt vastgesteld met behulp van een (transvaginale) echografie. Het is belangrijk op te merken dat veel eiblaasjes ook kunnen voorkomen bij jonge vrouwen die geen PCOS hebben.
Andere veelvoorkomende symptomen zijn gewichtstoename, vooral rond de buik, acne, een vette huid en dunner wordend haar op het hoofd.
Diagnose van PCOS
Alleen een arts kan de diagnose van PCOS stellen. Dit gebeurt meestal door een combinatie van een gedetailleerde medische geschiedenis, een lichamelijk onderzoek, bloedtesten en een echografie. Om de diagnose te kunnen stellen, moeten meestal twee van de volgende drie kenmerken aanwezig zijn:
- Onregelmatige of afwezige menstruatiecycli.
- Tekenen van verhoogde mannelijke hormonen, zoals acne of overmatige haargroei.
- Polycysteuze eierstokken, zichtbaar op een echografie (minimaal 12 follikels in één of beide eierstokken, terwijl bij iemand zonder PCOS gemiddeld 3 tot 8 follikels worden aangetroffen).
Tijdens het bloedonderzoek worden verschillende hormoonwaarden geanalyseerd. Bij afwijkingen kan aanvullend bloedonderzoek naar glucose-, insuline- en cholesterolwaarden plaatsvinden, aangezien deze ook verstoord kunnen zijn bij PCOS.
Hoe PCOS de vruchtbaarheid beïnvloedt
PCOS is een belangrijke oorzaak van onvruchtbaarheid bij vrouwen en de meest voorkomende oorzaak van chronische anovulatie (wanneer de eierstok van een vrouw geen eitje afgeeft). Bij een normale menstruatiecyclus geven de hersenen de hormonen FSH (Follikel Stimulerend Hormoon) en LH (Luteïniserend Hormoon) af. FSH zorgt voor de rijping van eiblaasjes (follikels), waarin zich eicellen bevinden. Wanneer LH een bepaald niveau bereikt, wekt het de eisprong op. Deze hormonen stimuleren ook de eierstokken om oestrogeen en progesteron te produceren, die het baarmoederslijmvlies voorbereiden op de innesteling van een bevruchte eicel.
Bij PCOS is deze hormoonbalans verstoord:
- Er wordt te veel LH geproduceerd.
- Er wordt te weinig FSH geproduceerd.
- Er kan een teveel aan insuline zijn.
- Er is vaak een verhoogd niveau van testosteron (mannelijk geslachtshormoon).
Deze disbalans zorgt ervoor dat de eiblaasjes niet goed rijpen en er meerdere met vocht gevulde blaasjes in de eierstokken ontstaan. Hierdoor blijft de eisprong en dus de menstruatie vaak uit, wat resulteert in een onregelmatige cyclus of het volledig uitblijven van de menstruatie, en daarmee verminderde of afwezige vruchtbaarheid.
Natuurlijk zwanger worden met PCOS
Hoewel er geen genezing voor PCOS is, zijn er verschillende strategieën die de kans op natuurlijk zwangerschap kunnen vergroten:
- Gewichtsverlies: Voor vrouwen met overgewicht kan zelfs een bescheiden gewichtsverlies van 5-10% de hormonale balans herstellen en de ovulatie verbeteren. Bij de helft van de vrouwen herstelt de eisprong na een significant gewichtsverlies.
- Dieet: Een gezond dieet met een lage glycemische index (GI) kan helpen om de insulineniveaus te reguleren. Dit omvat het eten van volkorenproducten, groenten, fruit en magere eiwitten.
- Lichaamsbeweging: Regelmatige lichaamsbeweging kan de insulineresistentie verminderen en helpen bij gewichtsverlies.
Aanpassing van voeding, beweging en ontspanning is belangrijk, zelfs zonder overgewicht. Gemiddeld genomen worden 3 op de 10 vrouwen met PCOS natuurlijk zwanger, hoewel dit soms wat langer kan duren.
PCOS en de menstruatiecyclus uitgelegd - Symptomen, onvruchtbaarheid, oorzaken en behandeling - Medische animatie
Fertiliteitsbehandelingen bij PCOS
Wanneer natuurlijk zwanger worden niet lukt, zijn er diverse medische behandelingen beschikbaar om de vruchtbaarheid te stimuleren:
Levensstijl aanpassingen
Een aanpassing van de levensstijl wordt vaak als eerste stap geadviseerd, vooral bij overgewicht. Een programma dat een caloriearm dieet combineert met meer beweging, psychologische ondersteuning en continue individuele begeleiding kan helpen om op een gezonde manier gewicht te verliezen en de cyclus te herstellen.
Medicatie
- Clomifeencitraat: Dit is een medicijn dat de eisprong stimuleert. Het wordt vaak als eerste geprobeerd en zorgt ervoor dat de eierstokken eicellen vrijgeven. Bij ongeveer 80% van de vrouwen vindt een eisprong plaats, en ruim 50% wordt zwanger. Er is wel een licht verhoogde kans op een meerlingzwangerschap en mogelijke stemmingswisselingen.
- Letrozol: Een aromataseremmer die ook kan worden gebruikt om de ovulatie te stimuleren, vaak met een hoger succespercentage dan clomifeencitraat bij vrouwen met PCOS. Het remt de aanmaak van oestrogeen, wat de hormoonbalans kan verbeteren.
- Metformine: Oorspronkelijk een medicijn voor diabetes, kan metformine ook nuttig zijn voor vrouwen met PCOS. Het verbetert de insulinegevoeligheid, wat kan helpen bij het verminderen van symptomen zoals onregelmatige menstruaties.
- Gonadotropines: Dit zijn injecteerbare hormonen (FSH of HMG) die de eierstokken stimuleren. Ze worden gebruikt wanneer orale medicijnen niet succesvol zijn. De behandeling duurt een aantal dagen en vereist regelmatige monitoring door een arts. Een tweede injectie met HCG kan de eisprong in gang zetten. Bij ongeveer 90% van de injectiebehandelingen vindt een eisprong plaats, met ongeveer 50% zwangerschapskans. Ook hier is de kans op een meerling groter en bestaat het risico op overstimulatie van de eierstokken.
Geassisteerde Voortplantingstechnieken
- Intra-uteriene inseminatie (IUI): Hierbij wordt sperma direct in de baarmoeder geplaatst rond het tijdstip van de ovulatie. Dit kan worden gecombineerd met ovulatie-inductie om de kansen op succes te vergroten.
- In-vitrofertilisatie (IVF): Hierbij vinden de eicellen buiten het lichaam plaats en worden vervolgens teruggeplaatst in de baarmoeder. IVF biedt de hoogste kans op zwangerschap voor vrouwen met PCOS, vooral als andere methoden niet succesvol zijn geweest.
- Laparoscopische Ovariële Drilling (LOD): Een chirurgische ingreep waarbij oppervlakkige kleine gaatjes in de eierstokken worden gemaakt om de hormonale huishouding te beïnvloeden.
- In-vitro maturatie (IVM): Hierbij worden onrijpe eicellen geoogst en in het laboratorium tot rijping gebracht, waarna ze bevrucht kunnen worden.
Behandeling van specifieke symptomen
Naast vruchtbaarheidsproblemen, kunnen ook andere symptomen van PCOS behandeld worden:
- Overmatige lichaamsbeharing: Kan worden aangepakt met medicatie die de productie van androgenen (mannelijke hormonen) verhindert, of met cosmetische behandelingen zoals bleken, epileren, harsen, laserbehandeling of crème.
- Acne: Verschillende behandelingen zijn mogelijk, afhankelijk van de ernst en de patiënt. De oorzaak (teveel mannelijke hormonen) kan met medicatie worden aangepakt.
- Haaruitval (alopecia): Kan worden behandeld met medicatie zoals Minoxidil of anti-androgenen.
- Menstruatiecyclus normaliseren: Orale contraceptiva ('de pil') worden vaak gebruikt om de cyclus te reguleren.
PCOS en zwangerschap
Hoewel de meeste zwangerschappen bij PCOS-patiënten zonder complicaties verlopen, hebben deze patiënten wel een verhoogd risico op complicaties zoals zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, vroeggeboorte en een verhoogd risico op een miskraam. Het is daarom belangrijk om goed geïnformeerd te zijn en nauw samen te werken met een arts of verloskundige voor een correcte opvolging tijdens de zwangerschap.
Samenwerking met een zorgverlener is cruciaal voor het ontwikkelen van een persoonlijk behandelplan. Door levensstijlveranderingen, medicatie en mogelijk geassisteerde voortplantingstechnieken kunnen veel vrouwen met PCOS succesvol zwanger worden en een gezonde zwangerschap hebben.