Opbrengstgericht Werken met Peuters en Kleuters: Een Diepgaande Benadering

De Essentie van Opbrengstgericht Werken in de Onderbouw

Het effectief implementeren van opbrengstgericht werken (OGW) in groepen met jonge kinderen, zoals peuters en kleuters, vereist een specifieke aanpak die recht doet aan hun ontwikkelingsfase. De kernvraag is hoe dit te realiseren op een manier die betekenisvol en passend blijft voor jonge kinderen. Dit houdt in dat er doelgericht, opbrengstbewust en planmatig gewerkt wordt, met oog voor de doorgaande ontwikkeling, met name op het gebied van taal, lezen en rekenen richting groep 3. Differentiatie binnen de groep en het opstellen van een effectief groepsoverzicht en groepsplan zijn hierbij cruciaal.

Voor intern begeleiders is het essentieel om leerkrachten van groep 1-2 te ondersteunen met de juiste kennis. Dit vereist inzicht in de specifieke didactiek voor kleuters en een helder beeld van de doorgaande ontwikkeling van taal, lezen en rekenen. Het planmatig handelen in groep 1 en 2 vormt de basis, waarbij een algemene inleiding over de werkwijze, gevolgd door een bespreking van het groepsoverzicht, de rode draad vormt. Interactief werken met praktijkvoorbeelden, zoals filmbeelden, kan hierbij ondersteunend zijn. Bekendheid met het groepsoverzicht, groepsplan, het IGDI-model en het werken met kleine groepen of kringen is hierbij gewenst.

'Peuterstappen': Systematisch Stimuleren van Ontwikkeling

Het boek 'Peuterstappen' biedt handvatten voor pedagogisch medewerkers die werken met kinderen van twee tot vier jaar. Het laat zien hoe je, vanuit spel en een vaste werkwijze, kansen kunt zien en benutten om peuters te stimuleren in hun ontwikkeling. Het doel is om systematisch te werken aan de ontwikkeling van alle kinderen en daarmee aan kansengelijkheid. De vier stappen van opbrengstgericht werken in 4D vormen hierbij de basis: informatie verzamelen, betekenis geven aan de informatie, doelen bepalen en passende activiteiten kiezen om kinderen uit te dagen.

Deze aanpak draagt bij aan kansengelijkheid en zorgt ervoor dat alle kinderen vanaf jonge leeftijd de kansen krijgen die ze verdienen. Het boek is flexibel en sluit aan bij diverse werkwijzen, ongeacht of er bijvoorbeeld met een VVE-programma wordt gewerkt. Opbrengstgericht werken fungeert als een 'bril' die altijd past. Door deze aanpak toe te passen, worden professionals bewuster van vragen als: Weet ik voldoende van de ontwikkeling van de kinderen? Waarom doe ik deze activiteit? Wat wil ik dat de kinderen leren?

De Vier Stappen van Opbrengstgericht Werken in de Praktijk

Opbrengstgericht werken kan worden gestructureerd volgens een cyclus die bestaat uit vier kernstappen: Data (gegevens verzamelen), Duiden (analyseren en interpreteren van de gegevens), Doelen (stellen van ambitieuze doelen) en Doen (realiseren van de doelen met passende interventies). Deze cyclus wordt ook wel aangeduid als de 4D-methode.

Stap 1: Data - Gegevens Verzamelen en Interpreteren

In deze fase verzamelt de professional alle beschikbare gegevens over de ontwikkeling van de kinderen. Dit kan variëren van observaties en gemaakte aantekeningen in een kindvolgsysteem tot specifieke observatielijsten en -schema's. Ook het reflecteren op eigen handelen, zoals klassenorganisatie en pedagogisch-didactisch handelen, is een belangrijk onderdeel. Gesprekken met ouders kunnen eveneens waardevolle informatie opleveren. Bijvoorbeeld, leerkracht Evelien onderzoekt welke woorden en begrippen al bekend zijn bij de kinderen door het observeren van hun spel in een fietsenwerkplaats en het bespreken van gerelateerde activiteiten. Dit geeft haar inzicht in de woordenschat en de onderlinge verschillen tussen de kinderen.

Stap 2: Duiden - Analyseren van het Onderwijsleerproces

Na het verzamelen van data volgt de analyse. Hierbij wordt gekeken naar wat de verzamelde gegevens betekenen in relatie tot de gestelde doelen en ambities. Er wordt kritisch gekeken naar de beïnvloedbare kenmerken van het onderwijsleerproces: wat heeft ertoe bijgedragen dat een leerling een bepaalde ontwikkeling laat zien? Welke knoppen kan de leerkracht zelf draaien om het leerproces te optimaliseren? Dit kan leiden tot het toewijzen van een passende aanpak, zoals een basisaanpak, verdiepte aanpak of een zeer intensieve aanpak, afhankelijk van de behoeften van het kind. Leerkracht Evelien analyseert welke woorden en begrippen de kinderen nog niet beheersen en stelt lijsten met doelwoorden op voor verschillende groepjes leerlingen, gebruikmakend van bestaande woordenschatoverzichten.

Stap 3: Doelen - Formuleren van Meetbare Ambities

Op basis van de analyse worden concrete tussendoelen geformuleerd voor de komende periode. Deze doelen moeten meetbaar en ambitieus zijn, en aansluiten bij de eerder geformuleerde schoolambities. Het gaat niet alleen om het vaststellen van de doelen, maar ook om het bepalen hoe deze doelen bereikt gaan worden, met oog voor differentiatie. Leerlijnen en inhoudskaarten kunnen hierbij als hulpmiddel dienen. Het geheel aan doelen en de beschrijving van de aanpak worden vastgelegd, met gezamenlijke afspraken over het onderwijsaanbod en de differentiatie.

Stap 4: Doen - Realiseren van Doelen met Passende Interventies

In deze laatste fase worden de doelen daadwerkelijk gerealiseerd door middel van gerichte interventies. Dit omvat het aanscherpen van het onderwijs door te spelen met zes 'knoppen': het leerstofaanbod, klassenmanagement, leertijd, didactisch handelen, pedagogisch handelen en het schoolklimaat. Het is cruciaal om het onderwijs zo vorm te geven dat het aansluit bij de ontwikkelingsbehoeften van de kinderen, met ruimte voor spel, verwondering en actieve participatie. Leerkracht Evelien plant activiteiten om nieuwe woorden te semantiseren en te consolideren voor kleine groepjes leerlingen, individuele leerlingen en de hele groep, altijd binnen de spelcontext. Ze gebruikt rollenspellen en interactieve gesprekken om de betekenis van woorden te verduidelijken en herhaalt de woorden in verschillende activiteiten.

Basisontwikkeling: Spel als Motor voor Leren

Basisontwikkeling, een ontwikkelingsgerichte onderwijsmethode voor de onderbouw, benadrukt het belang van spel als een sociaal-culturele activiteit waarin kinderen leren. In deze methode worden lees-, schrijf- en rekenactiviteiten geïntegreerd in rijke spelactiviteiten, waarbij de brede ontwikkeling van het kind centraal staat. Sociale activiteiten, zoals samen spelen en van elkaar leren, zijn hierbij essentieel. Heterogene groepjes worden ingezet om dit te bevorderen, afgewisseld met homogene groepjes voor specifieke instructiemomenten.

De leerkracht speelt een cruciale rol in het creëren van een 'zone van naaste ontwikkeling', waarbij kinderen worden uitgedaagd om meer te willen dan ze zelfstandig kunnen. Dit gebeurt door samen te spelen en te werken, waarbij de leerkracht interventies biedt om kinderen te ondersteunen bij het adequater handelen, nieuwe dingen te leren of autonomer te denken. Een voorbeeld hiervan is de fietsenwerkplaats in groep 1/2, waar leerkracht Evelien lees-, schrijf- en rekenactiviteiten ontwerpt die aansluiten bij het spel van de kinderen, zoals woordenschatuitbreiding en beginnende geletterdheid.

De leerkracht fungeert als bemiddelaar tussen de ideeën van de kinderen en de leerdoelen. Ze kan beredeneerd afwijken van het oorspronkelijke aanbod om in te spelen op de dynamiek van het leerproces. Dit flexibele handelen, waarbij de leerkracht continu observeert, reflecteert en bijstelt, wordt gezien als een belangrijke kwaliteit. Ontwikkelingsgericht onderwijs met Basisontwikkeling wordt hierdoor een vorm van 'opbrengstgericht werken plus'.

Het Belang van een Vonk en een Brede Kijk

Bij het aanleren van basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen is het cruciaal dat er een 'vonk' overslaat bij de leerlingen, dat hun nieuwsgierigheid wordt aangewakkerd en een positieve attitude ontstaat. Alleen focussen op de 'koude' kant van specifieke kennis en vaardigheden kan leiden tot kwaliteitsverlies, met name voor zwakkere leerlingen. Interesse in de inhoud van thema's en het verbinden van woordenschat en rekenvaardigheden aan deze thema's blijven voorop staan.

Een rijke leeromgeving rondom een thema, waar kinderen zich aan kunnen optrekken door te handelen en samen te spelen, is van groot belang. De leerkracht verzorgt instructies die aansluiten bij de betekenisvolle activiteiten in de groep. Leerkracht Janny, bijvoorbeeld, richt zich bij het thema 'Verkeer' in groep 3 op schrijfactiviteiten die schrijfplezier garanderen, zoals het schrijven van ervaringsteksten, elfjes en informatieve teksten. Het doel is dat leerlingen schrijven een interessante activiteit vinden en steeds meer ideeën krijgen om te schrijven.

Om een brede kijk te houden op de ontwikkeling van de leerling en het aanbod, hanteren leerkrachten het 'vierveldenmodel'. Dit model verbindt technische vaardigheden, begrip, woordenschat en motivatie, en voorkomt een eenzijdige benadering van basisvaardigheden. Het model omvat: Technische vaardigheden (bijv. spelling, interpunctie), Begrip (begrijpen van teksten), Woordenschat (kennis van woorden) en Motivatie (plezier in leren).

Opbrengstgericht Werken met 'Losse Handen'

Het effectief vormgeven van opbrengstgericht werken in de onderbouw vereist dat professionals zelf de invulling bepalen. Strikte voorschriften en uniformering van aanpakken kunnen leiden tot kwaliteitsverlies. Jonge kinderen hebben recht op ruimte en tijd om hun eigen, niet-lineaire ontwikkeling door te maken. Het louter gebruiken van toetsgegevens om deze ontwikkeling in beeld te krijgen, is een te grote versimpeling.

De kern ligt in interactie, observatie, gesprek en spel met kinderen. Alleen zo kunnen aanknopingspunten worden gevonden voor ontwikkelingsbevorderende interventies. Dit vraagt om een leerkracht die 'met losse handen' koers houdt, flexibel is en handelt op basis van de specifieke behoeften van de kinderen. De cyclus van opbrengstgericht werken - observeren, handelen, plannen, uitvoeren en evalueren - kan razendsnel in het hoofd van de leerkracht plaatsvinden. Het is belangrijk om te beseffen dat toetsen en leerlingvolgsystemen slechts een deel van de ontwikkeling in beeld brengen. Er is ook sprake van 'donkere materie' - onbegrepen aspecten van leren en ontwikkeling - die ontdekt en benut moet worden.

Kleutersprongen 2.0: Praktische Handvatten voor OGW

Het boek 'Kleutersprongen 2.0' biedt concrete handvatten voor het praktisch vormgeven van opbrengstgericht werken in groep 1 en 2. Het boek is gericht op het optimaliseren van onderwijs en het stimuleren van sprongen in de ontwikkeling van kleuters, en is ook geschikt voor leerkrachten in groep 3 die spel een prominente plek willen geven.

De werkcyclus van opbrengstgericht werken in 4D (Data, Duiden, Doelen, Doen) vormt de kapstok voor kwaliteitsverbetering. Kleuters leren door te proberen, te observeren en hun zintuigen te gebruiken, waarbij ze nieuwe ervaringen koppelen aan eerdere kennis. Een uitdagende leeromgeving, met een overzichtelijke inrichting, aansprekend aanbod, veiligheid en een ondersteunende leerkracht, is hierbij essentieel.

De Vier Stappen in Kleutersprongen 2.0

• Data: Het verzamelen van beschikbare gegevens, zoals observaties, aantekeningen, specifieke observatielijsten en gesprekken met ouders. Reflectie op eigen handelen is ook hier van belang.
• Duiden: Het analyseren van de verzamelde data in relatie tot de doelen en ambities. Hierbij wordt kritisch gekeken naar de beïnvloedbare kenmerken van het onderwijsleerproces. Er wordt een passende aanpak bepaald, variërend van basis tot zeer intensief.
• Doelen: Het formuleren van concrete tussendoelen en een beredeneerd aanbod, rekening houdend met eerder geformuleerde ambities en leerlijnen.
• Doen: Het aanscherpen van het onderwijs door te sturen op zes 'knoppen': leerstofaanbod, klassenmanagement, leertijd, didactisch handelen, pedagogisch handelen en schoolklimaat.

Het boek bevat na elk hoofdstuk praktische vragen voor teams om de eigen positie te bepalen en focuspunten te identificeren. Pedagogisch professionals zijn bewust bezig met de ontwikkeling van peuters, met als doel optimale ontwikkelingskansen te bieden. Dit gebeurt door doelgericht aan te sluiten bij de behoeften van het kind, talenten op te sporen en te benutten. De cyclus van observeren, doelen stellen, aanbod bepalen en evalueren wordt continu herhaald.

Opbrengstgericht Werken als Fundament voor Groei

Opbrengstgericht werken is onderwijs dat, ongeacht de achtergrond van de leerlingen, goede resultaten weet te behalen en hen laat excelleren. Voor kleuters is dit een vak apart dat specifieke kennis en vaardigheden vereist. De aanpak volgt de stappen van dataverzameling, duiding, doelstelling en actie.

• Data: Het in kaart brengen van de leerontwikkeling, sterke en zwakke punten, en ontwikkelings- en leeraspecten van leerlingen door middel van werk van leerlingen, interacties en toetsen.
• Duiden: Het analyseren van het onderwijsleerproces om bij te dragen aan de leerontwikkeling. Hierbij wordt gekeken naar het leerstofaanbod, leertijd, klassenmanagement, didactisch en pedagogisch handelen, en schoolklimaat.
• Doelen: Het formuleren van een vervolgaanbod op basis van geformuleerde doelen en behaalde resultaten. Er wordt bepaald waar naartoe gewerkt wordt en hoe alle leerlingen optimaal de kans krijgen deze doelen te halen, middels verschillende arrangementen (basis, intensief, top).
• Doen: Het implementeren van de aanpak door middel van verschillende werkvormen, passende instructie, ruimte bieden voor ontwikkeling en leren door spelen, verwondering benutten en goed observeren. Zelfreflectie van leerkrachten is hierbij essentieel.

Gesprekken over opbrengstgericht werken met jonge kinderen benadrukken het belang van spel, rijke leeromgevingen zoals speelhoeken en themahoeken, dagelijks werken met voorbeelden, instructie gericht op taalontwikkeling, observeren tijdens de les en de kracht van de kleine kring. De visie op het jonge kind vormt hierbij het uitgangspunt.

tags: #opbrengstgericht #werken #peuters