Het volgen van de ontwikkeling van jonge kinderen is een essentieel onderdeel van de pedagogische praktijk. Systemen zoals KIJK! bieden hiervoor digitale hulpmiddelen. KIJK! is een veelgebruikt, digitaal instrument waarmee de ontwikkeling van jonge kinderen wordt gevolgd tijdens dagelijkse routines en activiteiten, in plaats van via apart ingeplande momenten. Dit instrument brengt de groei van ieder kind in kaart over een langere periode en genereert na registratie een rapport dat dient als basis voor gesprekken met ouders.
Het KIJK! Observatie- en Registratiesysteem
Het observatie- en registratiesysteem KIJK! is uitvoerig getoetst aan de kwaliteitscriteria voor dergelijke systemen voor kleuters. Het stelt professionals in staat om de groei van ieder kind in kaart te brengen en de ontwikkeling over een langere periode te volgen. Na registratie wordt een (KIJK! Ouder) rapport gegenereerd, dat een waardevolle basis vormt voor communicatie met ouders over de ontwikkeling van hun kind. Om het begrip van dit rapport te vergemakkelijken, is er een begeleidende brief beschikbaar voor ouders en verzorgers.
KIJK! richt zich op de ontwikkeling van jonge kinderen en koppelt deze ontwikkeling aan specifieke doelen. De ontwikkeling van het kind is hierbij het uitgangspunt voor het kiezen van het aanbod en de passende doelen. Voor gebruikers die hun kennis willen verdiepen of opfrissen, worden diverse trainingen aangeboden, zoals KIJK! de Basis en aanvullende cursussen via de academie.
De KIJK! Monitor biedt een goed beeld van het aanbod en de werkwijzen binnen Integrale Kindercentra (IKC's). Voor directeuren biedt dit systeem een snelle en overzichtelijke manier om risico's te identificeren en successen in het kleuteronderwijs te signaleren.
Kind en Gezin: Dossiers en Gegevensdeling
Wanneer een beroep wordt gedaan op de dienstverlening van Kind en Gezin, maken medewerkers een elektronisch dossier aan. Verpleegkundigen en artsen noteren hierin informatie ter ondersteuning van ouders en om de ontwikkeling van het kind te volgen en adviezen op maat te geven. Een samenvatting van elk kinddossier wordt geüpload naar het Vitalinkplatform. Ouders, huisartsen, kinderartsen en ziekenhuisspecialisten kunnen deze samenvatting raadplegen, mits het kind geboren is na 1 januari 2014. Om de gegevens in te zien, kan men www.myhealthviewer.be bezoeken en zich aanmelden.
Kind en Gezin werkt mee aan een systeem om informatie uit dossiers op een beveiligde manier te delen met andere zorgverleners, zoals huisartsen, kinderartsen, ziekenhuisartsen en centra voor leerlingenbegeleiding. Dit delen gebeurt alleen met geïnformeerde toestemming van de ouders, die deze toestemming op elk moment kunnen intrekken of heractiveren. Delen van gegevens kan nodig zijn voor continuïteit in ondersteuning of voor medische diagnoses. Kind en Gezin ziet strikt toe op de naleving van de wetgeving ter bescherming van persoonsgegevens en verstrekt hierover duidelijke uitleg aan ouders.
Ouders hebben het recht om het dossier van hun kind in te kijken. Een deel van de verzamelde gegevens wordt anoniem verwerkt voor statistisch wetenschappelijk onderzoek, om zo meer inzicht te krijgen in de gezondheid en het welzijn van jonge kinderen in Vlaanderen.
De Ontwikkeling van Peuters: Mijlpalen en Stimulatie
Kinderen ontwikkelen zich door interactie met hun omgeving en door het opdoen van ervaringen met de juiste begeleiding. De ontwikkeling kent diverse mijlpalen op het gebied van motoriek, taal, sociaal-emotionele en cognitief-zintuiglijke ontwikkeling, evenals persoonlijkheidsontwikkeling. Kindergarden richt de omgeving van de kinderen zo in dat optimale ontwikkeling wordt gestimuleerd.
De zogenaamde "terugkomende" verzorgingsmomenten, zoals aan- en uitkleden of luier verschonen, worden benut om extra één-op-één aandacht te geven. Zo wordt een alledaags moment een bijzonder ontwikkelmoment.
Tussen het derde en vierde levensjaar ontwikkelt een kind een handvoorkeur en ontstaan de eerste vriendschappen. Ontwikkeling vindt plaats tijdens interacties tussen kinderen onderling en met pedagogisch medewerkers en de omgeving. Horizontale groepen maken gerichte begeleiding binnen verschillende ontwikkelingsfasen mogelijk, waarbij het tempo en de voorkeuren van de kinderen worden gevolgd.
Motorische Ontwikkeling
Tussen 2,5 en 3 jaar groeit een kind in de breedte. Peuters kunnen rennen zonder te vallen en klimmen, met grote sprongen in de ontwikkeling van de fijne motoriek. Dansen stimuleert de grove motoriek en helpt kinderen hun lichaam te leren kennen, waarbij attributen zoals danslinten de creatieve expressie ondersteunen.
Kinderen ontdekken nieuwe kleuren door zelf verf te mengen. Het spelen met grote kralen van verschillende kleuren, vormen en groottes, en activiteiten zoals balanceren, rollen en springen, stimuleren de motoriek.
Klim- en klautermateriaal op de juiste hoogte biedt kinderen de mogelijkheid om te ontdekken en hun motorische vaardigheden en zelfvertrouwen te ontwikkelen. Door te klimmen en klauteren leren kinderen afstanden en risico's in te schatten, wat bijdraagt aan zelfbeheersing en het verminderen van driftbuien.
Sociale en Emotionele Ontwikkeling
Aandacht voor de sociale ontwikkeling is essentieel. Peuters willen erbij horen en kijken op naar leeftijdsgenoten. Onder begeleiding leren kinderen om te gaan met empathie, mededogen en sociaal bewustzijn, evenals het omgaan met emoties en hun eigen wil. Er wordt geleerd dat ieder kind belangrijk is, naar elkaar te luisteren en in groepsverband te praten. Projecten zoals ochtendgymnastiek, kinderyoga, en de Logeerbeer ondersteunen deze ontwikkeling.
Kinderen leren sociaal gedrag spelenderwijs door eenvoudige spelregels te accepteren en op hun beurt te wachten. In rollenspellen, met attributen zoals verkleedkleren en poppen, verwerken kinderen emoties en indrukken. De huiskamerhoek en picknicken op een kleed zijn favoriete plekken.
Taalontwikkeling
Rijmpjes en taalspelletjes zijn geliefd. Peuters leren zinnen te vormen volgens taalregels, werkwoorden te vervoegen en het verschil tussen 'jij', 'hij' en 'zij' te begrijpen. Vragende zinnen worden correct geformuleerd, en vragen beginnen steeds vaker met 'wie', 'wat' en 'waar'.
Veel gesprekken met kinderen vergroten de woordenschat aanzienlijk. Het is belangrijk om goed te articuleren en helder te spreken, zonder verkleinwoorden, om kinderen op een volwassen manier te leren spreken en begrijpen. Taalontwikkeling verloopt in deze fase parallel aan de sociaal-emotionele, motorische, cognitief-zintuiglijke en persoonlijke ontwikkeling.
Activiteiten die denken, praten, luisteren, fantaseren en spelen combineren, zoals voorlezen, taalspelletjes en rijmpjes, stimuleren de taalontwikkeling. Kinderen leren denken in symbolen, bijvoorbeeld door een tent van een laken te maken. Ze herhalen graag liedjes, verhalen en boekjes. Het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid is nog moeilijk te maken.
Cognitieve en Persoonlijkheidsontwikkeling
Het probleemoplossend vermogen ontwikkelt zich door imitatie en fantasie, zoals het nadoen van dagelijkse taken in een speelkeukentje of met poppen. Oudere peuters helpen graag mee met huishoudelijke taken, wat hun betrokkenheid bij de volwassen wereld vergroot.
Kinderen betrekken bij het maken van afspraken en groepsregels geeft hen meer controle en verantwoordelijkheid, wat leidt tot een grotere naleving van regels en een beter oorzaak-gevolg inzicht. Een voorbeeld hiervan is het knijperspel, waarbij kinderen zelf ontdekken wat ze met de knijpers kunnen doen.
Peuters en kleuters kunnen fantasie en werkelijkheid nog moeilijk scheiden. Een peuter krijgt besef van wat goed of fout is, wat bijdraagt aan zelfstandigheid en zelfvertrouwen. De fase waarin kinderen de ouder van het andere geslacht claimen, is ook kenmerkend.
Fantasie kan zowel leuk als eng zijn. Angsten worden serieus genomen, en situaties worden opgelost, met de intentie dat kinderen zelf oplossingen leren bedenken. Yogaoefeningen bieden balans tussen activiteit en ontspanning, stimuleren motoriek, concentratie en zelfbewustzijn.
Peuters krijgen volop de kans om zelfstandig taken uit te voeren, zoals het aan- en uitkleden, wat bijdraagt aan hun initiatief en doelbewuste handelingen.
Signalering en Begeleiding van Ontwikkelingsvoorsprong
De signalering is zodanig ingericht dat kinderen gezien worden voordat zij zich bewust aanpassen. Door observatie en spelactiviteiten wordt geleerd anders te kijken en kan de ontwikkeling van het kind getoetst worden, wat inzicht geeft in of en hoe ver het kind voorloopt op leeftijdgenoten.
De methode biedt theoretische informatie over hoogbegaafdheid en ontwikkelingsvoorsprong, praktische tools voor spelobservaties, en handvatten voor de omgang met kinderen en ouders. Informatie van ouders tijdens een intakegesprek, gebaseerd op een vragenlijst, is van grote waarde. Een andere methode is het gebruik van een overzicht van ontwikkelingsdoelen, waarbij reeds behaalde doelen worden aangevinkt.
Baby's en peuters met een vermoeden van ontwikkelingsvoorsprong worden regelmatig geobserveerd. Een uitgebreide observatie tijdens het spelen kan helpen het gedrag van het kind beter te begrijpen.
Peutervolgsystemen: Een Overzicht
Professionals hechten belang aan het nauwkeurig bijhouden van observaties en ontwikkelingen van kinderen voor een goed overzicht, rapportages en snelle respons op behoeften. Peutersystemen helpen bij het aanpassen van lesplannen of planningen, en bieden inzicht in welke kinderen extra uitdaging, stimulatie of ondersteuning nodig hebben.
Inzichtelijk Onderwijs
Inzichtelijk biedt pedagogisch medewerkers inzicht in de ontwikkeling van peuters, met als doel gerichte exploratie, ervaring en spel als basis voor een natuurlijke doorstroom naar de basisschool. Voor groep 1-2 leerkrachten biedt Inzichtelijk zicht op doorgaande leerlijnen, onderwijsbehoeften en ontwikkelingen van leerlingen.
De peutervolgsystemen van Inzichtelijk Onderwijs optimaliseren de leerlijn van peuterspeelzaal naar groep 1 en 2. De werkcyclus omvat een jaarplanning, differentiatieplan, weekoverzicht, observatielijst en evaluatie. Resultaten kunnen per kind of per groep worden weergegeven, wat leidt tot sneller, efficiënter en kindgerichter werken. Digitale opslag bespaart tijd en papierwerk.
Inzichtelijk Onderwijs verzorgt informatiebijeenkomsten en starttrainingen om professionals wegwijs te maken in de digitale omgeving en de werkwijze. Implementatiemomenten en coaching on the job zijn beschikbaar voor een traject op maat.
Andere Kindvolgsystemen
Diverse andere systemen zijn beschikbaar, elk met specifieke kenmerken:
- Bosos 2-4: Gebaseerd op het BOSOS Kleuters model, met observaties gericht op sociaal-emotioneel, visueel-motorisch en cognitief/taalontwikkeling.
- Cfolio: Een kindvolgsysteem voor het Montessorionderwijs (2-15 jaar) met leerinhouden verbonden aan cognitieve, affectieve en psychomotorische domeinen.
- Kindvolgsysteem voor 0-4 jaar: Gebaseerd op vier ontwikkelingsgebieden (Zo doe ik, Zo praat ik, Zo beweeg ik, Zo reken ik) met een doorlopende leerlijn.
- Speelpleziermethodiek: Een webbased kindvolgsysteem voor gebruikers van deze methodiek, met mogelijkheden voor observaties op taal, rekenen, sociaal-emotionele ontwikkeling en motoriek.
- Instrument voor handelingsgericht observeren: Voor kinderen t/m 12 jaar, met een activiteitenboek, kinderdagboek, logboek, observatiemodellen en kindportfolio.
- Kindvolgsysteem voor dagelijks inzicht: Geeft inzicht in vaardigheden en welbevinden op kind- en groepsniveau, met het domein 'Oriëntatie op jezelf'.
- Ontwikkeling ingedeeld in drie delen: A (0-2,5 jaar), B (2,6-4 jaar) en C (optioneel met VVE-doelen).
- Kijk! Observeren, registreren en stimuleren: Voor kinderen van 0-7 jaar, met aandacht voor basiskenmerken, betrokkenheid, risicofactoren, sociaal-emotionele ontwikkeling, taal, rekenen en motoriek.
- VVE-programma Kaleidoscoop: Bevat een registratiesysteem met observaties, overzichtsrapporten, portfolio en handelingssuggesties (versies voor 0-3 jaar en 3-6 jaar).
- Piramide kindvolgsysteem: Voor kinderen van 0-7 jaar, met de ontwikkeldriehoek die holistische ontwikkelingsgroei in kaart brengt (emotioneel, cognitief, fysiek).
- Ontwikkelingskansen voor elk kind!: Voor kinderopvang, peuterspeelzalen en gastouders, met (schriftelijke) observatielijsten en een doorgaande lijn met ParnasSys.
- Observatie-, signalerings-, evaluatie- en planningsinstrument: Voor kinderen t/m 13 jaar, onderverdeeld in 8 domeinen.
- Observeren en registreren van ontwikkeling: Opgebouwd middels 8 thema's, gericht op taal, voorbereidend rekenen, bewegen, fijne motoriek, muziek en sociaal-emotionele ontwikkeling.
- Hulpmiddel voor doelgericht en systematisch kijken: Naar taal, rekenen, motoriek en sociaal-emotioneel, met mogelijkheid tot vroegsignalering.
- Registreren van observaties op kind- of groepsniveau: Met aandacht voor reguliere ontwikkeling en eventuele voorsprong(en).
- Observatielijst voor sociaal gedrag, welbevinden en speelwerkhouding: Methode-onafhankelijk en aansluitend op andere lijsten.
- Hulpmiddel voor ontluikende gecijferdheid: Spelenderwijs af te nemen, met inzicht in getalbegrip, meten en meetkunde.
- Hulpmiddel voor vroegsignalering van taalontwikkeling: Spelenderwijs af te nemen, met focus op passieve woordenschat, definitievaardigheid, kritisch luisteren en actieve woordenschat.
- Pakket met Peutervolg- en Hulpsysteem: Inclusief handleiding, persoonlijk ontwikkelboekje en spiegelboekje, geschikt voor kinderen met een niet-Nederlandse taalachtergrond.
- Observatielijst t/m groep 1: Met onderscheid in ontwikkelingsgebieden zoals sociaal-emotioneel gedrag, redzaamheid, speel- en leergedrag, en taalontwikkeling.
Waarom de Ontwikkeling van Jonge Kinderen Volgen?
Het volgen van de ontwikkeling van jonge kinderen is een kerncompetentie van de professional, essentieel voor het bieden van een afgestemd en beredeneerd aanbod. Het is geen taak die er 'bijkomt', maar een alledaagse bezigheid die leidt tot bijsturing van het aanbod en reflectie daarop. Handelingsgericht werken impliceert naast werken aan doelen ook het evalueren van de bereiking daarvan.
Daarnaast is het volgen van de ontwikkeling van belang voor vroegsignalering van opvallendheden. Wanneer groepsaanbod onvoldoende aansluit, kan extra ondersteuning nodig zijn. Vroegtijdige interventie levert meer op dan een 'wait to fail'-aanpak, omdat gedrag en ontwikkeling in een vroeg stadium nog relatief makkelijk bijgestuurd kunnen worden, waardoor een opeenstapeling van problemen wordt vermeden. Dit geldt zowel voor het signaleren van een voorsprong om verveling te voorkomen, als voor het vroegtijdig signaleren van achterblijvende taalontwikkeling.
Overzicht van Observatievolgsystemen en Knelpunten
Niet alle observatiesystemen zijn geschikt voor het volgen van de ontwikkeling; een vergelijking van uitkomsten op meerdere tijdstippen is noodzakelijk. De keuze voor een systeem wordt vaak beïnvloed door de visie op educatie en onderwijs, en de ervaring van professionals.
Knelpunten bij het hanteren van observatievolgsystemen omvatten:
- Het onjuist beantwoorden van de 'waarom'-vraag: het volgen van de ontwikkeling dient om het aanbod af te stemmen op de behoeften van kinderen, niet omdat het 'moet'.
- Gebrek aan kennis van leerlijnen en de onvoldoende toepassing daarvan in concrete situaties.
- Het onbenut laten van leermomenten gedurende de dag, deels door grote groepen of de behoefte aan individuele aandacht.
- Een overdaad aan (aanbods)doelen, waardoor het onderscheid tussen cruciale en minder cruciale doelen lastig is, met name voor onervaren professionals.
Het is cruciaal dat professionals de kennis van leerlijnen bezitten om gedrag in termen van ontwikkeling te duiden en observaties te koppelen aan concrete situaties. Het benutten van dagelijkse leermomenten voor observatie is tevens van belang.
tags: #ontwikkeling #peuter #registreren