Wanneer een zwangerschap eindigt in een vroege miskraam, richten alle ogen zich vaak op de moeder. Begrijpelijk, want zij ervaart het fysieke verlies. Maar wat veel mensen vergeten: ook jij als vader had al een band met je ongeboren kind. Ook jij had dromen en verwachtingen. Ook jij rouwt. Bij Postpartum Centrum NL bieden we ook hulp voor vaders na een (vroege) miskraam.
Als vader krijg je vaak boodschappen zoals “Zorg goed voor haar” of “Hoe gaat het nu met je vrouw?”. Hierdoor kan het idee ontstaan dat jouw ervaring van ondergeschikt belang is. Ondertussen moet je ook verwerken dat het kindje waar je naar uitkeek, er niet zal komen. Je voelt verdriet, maar ook de druk om dit niet te veel te tonen. Door anderen wordt vaak vooral naar de vrouw geïnformeerd. Veel vaders vertellen dat ze zich geen ruimte geven om te rouwen, omdat ze er voor hun partner willen zijn, wat natuurlijk begrijpelijk is. Deze gevoelens zijn allemaal normaal en begrijpelijk.
Onderzoek laat zien dat mannen vaak anders rouwen dan vrouwen. Dit verschil in rouwstijl kan leiden tot misverstanden en afstand binnen je relatie, juist op een moment waarop jullie elkaar zo hard nodig hebben. Bij Postpartum Centrum NL zien we dat ook vaders baat hebben bij professionele ondersteuning na een miskraam. Juist omdat je verlies als vader vaak minder erkend wordt, kan het helpen om te praten met iemand die begrijpt wat je doormaakt.
Een van de grootste uitdagingen voor vaders is het vinden van balans. Je wilt er zijn voor je partner, maar je hebt zelf ook steun nodig. Veel vaders voelen zich alleen in hun verdriet na een miskraam. Ze kennen weinig of geen andere mannen die hier openlijk over praten. We begrijpen dat een miskraam, hoe vroeg ook, een ingrijpende gebeurtenis is die je als vader diep kan raken. Of het verlies recent is of al langer geleden - het is nooit te laat om ondersteuning te zoeken.
Waarom begeleiding na een miskraam zo belangrijk is
Na een miskraam kun je behoorlijk worstelen met je gevoelens en niet iedereen heeft een even begripvolle omgeving. Ivanka en Lindsay zochten hulp bij een gecertificeerde miskraamcoach.
De impact van een vroege miskraam
“Tijdens de eerste echo zagen we geen hartje kloppen,” vertelt Ivanka (30). Daarmee werd haar grootste angst werkelijkheid. “Ik was ontzettend bang geweest voor een miskraam, omdat je dat toch wel vaak hoort. Ongeveer 15% van de vrouwen krijgt te maken met een miskraam tijdens hun eerste zwangerschap. Achteraf gezien voelde ik misschien al dat het niet goed zat.” Na een paar dagen krijgt Ivanka voor de zekerheid nog een echo. “Ik stond strak van de spanning. We zagen weer geen hartje kloppen en het was ook niet gegroeid. Toen was het wel duidelijk.”
Ook Lindsay (32) krijgt slecht nieuws bij haar eerste echo. “Er zat geen vruchtje in het vruchtzakje. Ik wist wel dat het nog mis kon gaan en toch werd ik erdoor overvallen. Ik was iets verloren, zonder dat het tastbaar was geweest. Ik moest afscheid nemen van een toekomstbeeld.”
Praten over het verlies: steun vanuit de omgeving
Omdat Ivanka onder behandeling is bij de GGZ vanwege psychische kwetsbaarheden, kon ze daar over haar miskraam praten. Maar ze denkt dat het delen met haar omgeving haar nog meer heeft geholpen. “Erover praten en erkenning krijgen, dat hielp. Als je er zelf open over bent, merk je hoeveel vrouwen in je omgeving ook een miskraam hebben gehad. Ik heb veel steun gekregen van mijn man, ouders, zusje, schoonfamilie, vriendinnen en collega’s.”
Lindsay ervaart minder steun vanuit haar omgeving. “Mijn schoonzusje was wel heel begripvol. Zij wist wat ik doormaakte, omdat ze het zelf ook had meegemaakt. Maar veel andere mensen lieten merken dat ze vonden dat ik snel weer verder moest met mijn leven. Die zeiden bijvoorbeeld: ‘Je bent nu twee weken thuis, ga maar gewoon weer aan het werk.’ Dat maakte dat ik me een beetje verloren en eenzaam voelde.” Ze gaat ontzettend aan zichzelf twijfelen. “Mijn omgeving vond blijkbaar dat het allemaal wel meeviel, moest ik dan inderdaad maar weer aan het werk?”
Verdrietig, maar begrepen: de rol van coaching
Lindsay voelt zich ook onzeker over haar lichaam. “Ik vroeg me af hoe lang het zou duren voordat ik weer zwanger kon raken. Gelukkig kon de gynaecoloog me geruststellen: er was niets mis met mij en ik had niets verkeerd gedaan.” Ze belt de coach waar ze eerder is geweest vanwege haar kinderwens. “Ik wilde weten wat ik kon doen om mijn hormonen weer in balans te krijgen. Toen vertelde ze dat ze ook miskraambegeleiding gaf. ‘Denk erover na of je dat wilt,’ zei ze. Ik had er nog nooit van gehoord, dat er begeleiding was na een miskraam.” Alleen al door het telefoongesprek voelt Lindsay zich beter. “Nog steeds verdrietig, maar begrepen.”
Een tijdje later besluit ze om de coaching te volgen en inmiddels is ze weer drie maanden zwanger. “Dat was heel dubbel, waarom treuren om een miskraam als ik alsnog een kind krijg? Toch had ik het nodig om het af te kunnen sluiten. En ook om het vertrouwen in mijn lichaam en in deze zwangerschap terug te krijgen.”
Elvira van Staveren is een coach die vrouwen na een miskraam begeleidt. Ze volgde daarvoor een opleiding bij Miskraambegeleiding Nederland. “Vrouwen die zich bij mij melden hebben verschillende klachten na hun miskraam. Zo hebben ze bijvoorbeeld geen vertrouwen meer in hun lichaam, vinden ze het moeilijk om hun emoties toe te staan of zijn ze jaloers op andere vrouwen die zwanger zijn - wat ze dan weer vreselijk vinden van zichzelf.”
Volgens Elvira krijgen veel vrouwen te weinig nazorg na een miskraam. “Terwijl de impact op hun leven vaak groot is. Soms hebben ze er jaren later nog last van.” Elvira gaat twee dagdelen aan de slag met vrouwen bij wie de miskraam hun leven beïnvloedt. Ze benadrukt in haar coaching dat de vrouw die een miskraam heeft gekregen moeder is geworden. “Veel vrouwen vinden het fijn om die erkenning te krijgen; dat ze mama zijn.” Daarnaast leert ze vrouwen dat ze emoties mogen toelaten over het verlies van het kind dat er kort was en krijgen ze het vertrouwen in hun lichaam terug. Elvira gunt iedere vrouw deze begeleiding. “Maar niet iedere vrouw heeft het nodig. Sommige vrouwen worden door hun omgeving goed opgevangen, andere ervaren geen tot weinig last van een miskraam.”
Traumatische ervaringen en de impact op vaders
Een miskraam kan traumatisch zijn, voor beide partners. Twee jaar geleden hoorde Hyun Visser (41) zijn vriendin Gina, toen twintig weken zwanger, vanaf de wc roepen. Het was paniek. “Ik rende naar haar toe en zag haar boven de wc. Op dat moment dacht ik vooral: snel naar het ziekenhuis, misschien kunnen ze het nog terugstoppen. Nog redden. Maar ergens wist ik: we zijn ons dochtertje kwijt.”
De gynaecoloog had slecht nieuws - het ontbreken van een kloppend hartje omschrijft Visser nu als “een oorverdovende stilte”. Het stel moest snel handelen. Hun tweejarige zoontje moest worden opgevangen, Gina onder narcose, vrienden en familie ingelicht. En daarna: naar huis met een lege buik (zij) en een leeg gevoel (zij én hij). “Ik had niet verwacht dat ik die leegte ook zou ervaren”, zegt Visser. “Ondanks dat niets van de miskraam in mijn eigen lijf gebeurde.”
Toch ging er meer aandacht naar Gina. Meer dan logisch, vond Visser: zíj moest alles immers ondergaan. Hormonen, pijn, lichamelijk ongemak, uitputting. “Eigenlijk wilde ik het liefst ook onder een dekentje liggen, maar ik zag mijn gevoel als ondergeschikt - en dat lukte met gemak, omdat ook onze sociale kring daar onbewust aan meedeed. Ik weet nog goed dat ik een moeilijke ochtend had op mijn werk en een collega me - goedbedoeld - vroeg: ‘Trekt Gina het een beetje? Zorg maar goed voor haar.’”
Dat is wat Visser deed. Zorgen. Voor eten, het huishouden, dat zijn zoontje gedoucht en aangekleed was. “Want dat doet de man: sterk zijn, schouders eronder, voor zijn gezin.”
De maatschappelijke norm en vaderschapsgevoelens
De nog altijd geldende maatschappelijke norm dat de man sterk moet zijn voor de vrouw blijkt te overheersen in de manier waarop mannen en vrouwen omgaan met zwangerschapsverlies, schreef medisch antropoloog en socioloog Stèphanie Bergman-Agteres in 2010 in een wetenschappelijk essay over omgang met miskramen. De gedachte dat alleen de vrouw een band met haar ongeboren kindje heeft, is even achterhaald als de overtuiging dat de man niet bij de bevalling hoort te zijn.
Bergman-Agteres concludeerde uit diepte-interviews met veertien mannelijke respondenten dat het vaderschapsgevoel groeit naarmate de zwangerschap vordert en de buik van hun partner groeit. Die band wordt versterkt door echo’s en foto’s daarvan: de zwangere vrouw voelt het kindje vooral, de man visualiseert het. “De meeste respondenten voelden zich na de miskraam of doodgeboorte werkelijk vader van het vroegtijdig overleden kindje.”
Herkenbaar, zegt Visser: “Ik twijfelde van tevoren: houd je al van een kindje dat nog niet geboren is? Maar toen we haar - Chloé heet ze - kwijtraakten, voelde ik het direct.”
Gebrek aan aandacht voor mannen in de zorg
Maar die vadergevoelens, dat is niet waar in de zorg aandacht naar uit gaat, stelt Marie-Louise van der Hoorn, gynaecoloog en onderzoeker, verbonden aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Ze kan zich “groen en geel” ergeren aan folders in de wachtkamer met de tekst “Miskraam gehad?” en dan een foto van een vrouw erbij. Zelf heeft ze er onlangs nog nét een bij de drukker kunnen tegenhouden, “ook weer met alleen een moeder erop”.
Na een stilgeboorte is in het ziekenhuis op fysiek-medisch vlak amper aandacht voor de man, vertelt Van der Hoorn. Alle protocollen, vragenlijsten, onderzoeken die na een miskraam volgen, zijn volgens haar vooral op de vrouw gericht. “Als je niet uitkijkt als zorgverlener, zit je de hele afspraak alleen maar háár aan te kijken.” Sterker: soms voelt de man niet eens de noodzaak om mee te gaan naar het gesprek. Van der Hoorn benoemt het altijd bij koppels die te maken hebben met (herhaalde) miskramen: de partner moet óók komen, “dat is goed voor jullie beiden”.
Animatie co-rumineren
Onderzoek naar miskramen: focus op vrouwen
Het gebrek aan aandacht voor de man na een miskraam, begint volgens Van der Hoorn bij de wetenschap: er zijn amper onderzoeken ontwikkeld om te achterhalen of de man de oorzaak is van de miskraam, omdat de medische wereld daar (nog) niet genoeg over weet. “De wetenschap op het gebied van miskramen is heel lang op de vrouw gericht geweest. Dus het is niet heel gek dat dat ook geldt voor de psychische gevolgen van een stilgeboorte.”
Van der Hoorn deed met collega’s in 2022 onderzoek naar mogelijke “voorspelbare” oorzaken bij de man bij herhaaldelijk zwangerschapsverlies. Daaruit bleek onder andere dat mannen die op latere leeftijd een kind verwekken en mannen die roken een verhoogd risico hebben op een stilgeboorte.
“Het is belangrijk dat ook naar mannen te communiceren”, stelt Van der Hoorn. “Niet alleen omdat ze hun leefstijl dan kunnen aanpassen, ook omdat ze zich dan meer betrokken voelen. Als de arts in de spreekkamer alleen focust op de vrouw, dan zal de man denken: wat is mijn bijdrage dan? Dat is niet bevorderlijk voor zijn rouwproces, want als je in het ziekenhuis al niet serieus wordt genomen, hoe moet je je eigen emoties dan serieus nemen?”
Vervreemd van het verdriet en de zorgrol
Daarnaast zagen de onderzoekers dat mannen na een miskraam vaak in de zorgrol schieten. “Ze maken zich dan vooral zorgen om hun partner en voelen onwijs de druk om positief te blijven”, vertelt Van der Hoorn. Naar hoe dit bij lhbti-koppels is, is “al helemaal” amper onderzoek gedaan.
Het zit hem voor een groot deel ook in de manier waarop we in onze samenleving naar zwanger-zijn kijken, en hoe we daar dan vervolgens woorden aan geven, stelt Miriam van Kreij van Miskraambegeleiding Nederland. Ze begeleidt al twaalf jaar koppels, en traint verloskundigen en gynaecologen. “Mensen zeggen al niet vaak: ‘Wij zijn zwanger.’ Als het dan misgaat, zegt de man haast vanzelfsprekend ook niet: ‘Ik heb een miskraam gehad’, maar: ‘Mijn partner heeft een miskraam gehad.’ Op die manier vervreemd je jezelf van dat verdriet.”
“En je kunt denken: fijn dat de vrouw in elk geval wel alle aandacht en zorg krijgt van haar partner. Maar ik hoor vrouwen juist vaak zeggen: ‘Het lijkt wel of het mijn partner niets doet.’” Hyun Visser herkent dat. “Gina vertelde me dat ze eigenlijk liever had gehad dat ik ook meer van mijn rouw had laten zien. Zij had liever meer samen gehuild dan dat ik de boel maar draaiende hield.”
Iedereen rouwt anders: de noodzaak van erkenning
Het is belangrijk dat koppels beseffen dat iedereen anders met verdriet omgaat, benadrukt Van Kreij. “Voor veel koppels is een miskraam vaak de eerste grote tegenslag in hun relatie. Het is een utopie dat iedereen hetzelfde rouwt op hetzelfde moment. De een huilt op de bank, de ander gaat een eind fietsen. De een praat, de ander denkt er liever in stilte aan. Het is belangrijk om aan elkaar - en ook aan je omgeving - te laten weten: dit voel ik, en dit heb ik nodig.”
“Praten opent je hart”, zegt gynaecoloog Van der Hoorn. “Ik krijg altijd terug van de mannen die meekomen naar het gesprek hoe goed hun dat doet.”
Volgens Van Kreij helpt het om de verbinding met het kindje dat er zo kort was concreet te maken. “Ik ken een vader die een grote houten vlinder in de tuin timmerde. ‘Betekenis geven aan het verdriet’, noemen ze dat in de psychologie.”
Visser en zijn partner organiseerden een kleine afscheidsceremonie voor Chloé, vol kaarsjes en liefde en knuffeltjes. En later ook voor het kindje dat daarna, na twaalf weken zwangerschap, stil werd geboren.
Wat we ook niet mogen onderschatten, benadrukt Visser, is dat het meemaken van een miskraam vaak een traumatische gebeurtenis is. “Dat moment dat ik Gina op de wc zag, kroop onder mijn huid”, zegt Visser. “Lang heb ik ons huis geassocieerd met iets slechts. Vooral toen we na het verlies van Chloé nóg een miskraam meemaakten. Pas toen onze jongste zoon gezond ter wereld kwam, en ik met mijn emoties aan de slag ging - met ademtherapie, gesprekken, het echt doorvóélen - liet mijn lijf mijn trauma’s los. Vrouwen hebben geleerd dat ze mogen huilen, en hoe ze met hun gevoel in contact kunnen staan. Ik weet nu, dankzij mijn verloren kindjes: ik heb als man die zachte kant ook.”
De psychologische impact van een miskraam
Een miskraam is een emotioneel uitdagende gebeurtenis die vaak wordt onderschat in zijn impact op de mentale gezondheid van vrouwen en hun partners. Hoewel het een veelvoorkomende ervaring is, blijft het onderwerp vaak onderbelicht.
Wat is een miskraam?
Een miskraam is het verlies van een zwangerschap vóór de 20e week. Hoewel het fysiek wordt ervaren als bloedingen en krampen, gaat het emotioneel gepaard met een reeks klachten, waaronder verdriet, schuldgevoel, angst en depressie.
Onderzoek naar de psychologische effecten
De psychologische effecten van een miskraam worden vaak onderschat. Uit recent onderzoek bleek dat een vroegtijdige miskraam het risico op ernstige depressies, een posttraumatische stressstoornis (PTSS), of angststoornissen vergroot.
Een studie van onderzoekers uit Londen en Leuven onderzocht of het vroegtijdig afbreken van de zwangerschap door een miskraam een posttraumatische stressstoornis (PTSS) kon veroorzaken. Een dergelijke stressstoornis kenmerkt zich door het herbeleven van een traumatische gebeurtenis, zoals terugkerende nachtmerries of herinneringen aan het trauma.
In deze studie werden 737 vrouwen gevolgd die een miskraam hadden doorgemaakt, hetzij spontaan, hetzij als gevolg van een zwangerschap die zich niet kon ontwikkelen. Vroege miskramen worden meestal omschreven als zwangerschapsafbreking vóór 12 weken.
Na respectievelijk één, drie en negen maanden na hun miskraam vertoonden:
- 29%, 21% en 18% van de vrouwen symptomen van PTSS
- 24%, 23% en 17% van de vrouwen ernstige angstaanvallen
- 1%, 8% en 6% van de vrouwen ernstige depressieve symptomen
In vergelijking met een controlegroep van 171 vrouwen met een normale zwangerschap hadden vrouwen na een vroegtijdige miskraam dubbel zoveel risico op ernstige angstaanvallen en driemaal zoveel op ernstige depressieve symptomen. De onderzoekers concluderen dat gezondheidswerkers meer aandacht zouden moeten schenken aan de gevolgen van traumatische gevoelens na een vroegtijdig miskraam.
In veel gevallen had de vrouw de prille zwangerschap nog niet bekend gemaakt aan familie en vrienden, waardoor steun van de naaste omgeving afwezig kan zijn.
Interpretatie van de onderzoeksresultaten
Deze studie is een cohortstudie. Dat is een type waarnemend onderzoek dat verbanden kan vaststellen, maar geen oorzaak-gevolgverband kan aantonen. Er is een duidelijk verband tussen een vroegtijdige miskraam en PTSS, angst en depressies, maar er moet meer onderzoek gedaan worden om te weten of deze mentale problemen alleen het gevolg zijn van de miskraam.
Een tweede bedenking is dat slechts de helft van de vrouwen na negen maanden nog vragenlijsten invulde. Dit kan de resultaten beïnvloeden: vrouwen die zeer zwaar depressief zijn, of zich juist goed voelen, kunnen geneigd zijn om niet meer deel te nemen aan de studie. Bovendien kan PTSS niet via vragenlijsten alleen worden vastgesteld; een arts moet deze diagnose stellen tijdens persoonlijke consultaties.
Een laatste punt is dat het regelmatig invullen van vragenlijsten de gevoelens van de vrouwen nadelig kan beïnvloeden. Het herinnert hen aan de traumatische zwangerschapservaringen.
Conclusie: Deze studie laat zien dat een vroegtijdig miskraam het risico op ernstige depressies, angstgevoelens en posttraumatische stressstoornissen kan vergroten. Er is echter meer onderzoek nodig om te weten of enkel de miskraam hiervoor verantwoordelijk is.
Nieuwe, moderne normen rondom rouwverwerking
Medisch antropoloog Bergman-Agteres noemt het idee dat ook mannen emoties en rouw willen bespreken en tonen een “nieuwere, moderne norm”. Hij richtte het platform in 2021 op, nadat hij en zijn vriendin twee keer een miskraam hadden meegemaakt. Hij maakte zich hard voor vaders na een miskraam, ging met artsen in gesprek, wees ziekenhuizen op vrouw-gerichte folders. Op zijn platform ziet Janse alles voorbijkomen: verdriet en zorgen om de vrouw, maar ook boosheid, onbegrip van de omgeving, jaloezie jegens de stellen bij wie het wél goed gaat, stress om babyshowers en kraamvisites van anderen (wel gaan, niet gaan, wel, niet?). En soms ook wel schaamte: “Is het normaal dat ik dit voel?” Of onzekerheid: “Gaat het ooit nog lukken?”
“Een stukje veiligheid”, noemt Janse zijn platform, en ook: “Mannen onder elkaar. Maar geen mannen die elkaar met een biertje in de hand op de rug slaan, zo van: ‘Komt wel goed.’ Maar: ‘Hoe is het met je? Ik luister.’” Dat doet Janse ook op zijn platform. Luisteren. Of, beter gezegd: lezen.
Ondersteuning vinden na een miskraam
Na een miskraam is het cruciaal om emotionele steun te zoeken en zelfzorgpraktijken te implementeren. Het vinden van een ondersteunend netwerk, het uiten van emoties en het zoeken naar professionele begeleiding kunnen allemaal helpen bij het verwerken van het verlies en het bevorderen van herstel van de mentale gezondheid.
Daarbij kan het helpen om je ervaringen te delen met anderen die een soortgelijke ervaring hebben meegemaakt. Dit kan een gevoel van verbondenheid en begrip bieden dat helend kan zijn.
Als symptomen van angst, depressie of posttraumatische stress aanhouden of verergeren na een miskraam, is het belangrijk om professionele hulp te zoeken bij een getrainde zorgverlener, zoals een psycholoog of therapeut.
Op miskraambegeleiding.nl vind je een overzicht van gecertificeerde miskraamcoaches. Bij Psycholoog.nl zijn we niet gespecialiseerd in hulp bij ervaringen met een miskraam, maar we kunnen je wel helpen bij andere lichte mentale klachten zoals stress, depressieve gevoelens of angst. Neem voor vragen direct contact op met ons aanmeldteam of plan vrijblijvend een gratis adviesgesprek in.
Lees ook: 7 manieren waarop je in je leven last kunt hebben van je miskraam.
Veel vrouwen hebben na een miskraam een moeilijke tijd. Het heeft vaak meer impact dan je vooraf kunt bedenken. De miskraam maakt plotseling een einde aan al je plannen en fantasieën voor de toekomst. Ook vraag je je misschien af waarom het mis ging. Het kan een troost zijn om te weten dat de zwangerschap meestal vanaf het begin al niet in orde was. Ondanks dit denk je misschien dat je iets had kunnen doen of laten om de miskraam te voorkomen.
Neem serieus wat je voelt. Alles mag er zijn: verdriet, gemis, schuldgevoel, ongeloof, boosheid, een gevoel van leegte. Misschien voel je ook berusting of zelfs opluchting. Dat kan. Doe wat goed voelt voor jou. Op het moment dat het voor jou klopt. Zet een mooi beeldje in je kast. Plant een boom in je tuin. Kies een sieraad als herinnering. Schrijf je ongeboren kind een brief. Brand af en toe een kaarsje. Schrijf erover. Praat erover. Misschien met een vriendin, je partner, zus of buurvrouw. Of met ouders die hetzelfde hebben meegemaakt. Vertel je eventuele kind(eren) erover.
Weet dat je partner het verlies hoogstwaarschijnlijk anders beleeft en anders verwerkt dan jij. Dat is normaal. Er is geen tijdpad te geven tot het verdriet over is. Iedereen beleeft en doet het anders. Merk je dat je energie niet terugkomt? Of dat je maar blijft piekeren? Zoek dan hulp om het verlies van je kind in je zwangerschap te verwerken. Dit is niet iets om mee aan te rommelen. Kijk voor meer informatie op SteunpuntNova.nl.