Speelgoed uit Japan staat wereldwijd bekend om zijn originaliteit, diepgang en vaak ook om zijn culturele betekenis. Van traditionele spelletjes die eeuwenoud zijn tot moderne innovaties, Japans speelgoed biedt een fascinerende inkijk in de Japanse cultuur en mentaliteit. In dit artikel duiken we dieper in twee bijzondere aspecten van Japans speelgoed: de fascinerende wereld van de kendama en de betoverende vertelkunst van kamishibai, aangevuld met een overzicht van diverse andere magische en gelukbrengende objecten.
De Kendama: Meer dan een Houten Bal en Kopjes
De kendama is een traditioneel Japans houten speelgoed dat bestaat uit een handvat met drie schoteltjes en een pin, met daaraan een touwtje verbonden aan een bal met een gecentreerd gat. Door handig gebruik te maken van de knieën kunnen spelers de bal omhoog brengen, waarna deze op de schoteltjes of de pin gevangen kan worden. Deze schijnbaar eenvoudige mechaniek vereist echter aanzienlijke behendigheid en concentratie.
Geschiedenis en Evolutie
De oorsprong van de kendama wordt aangenomen te liggen in het Franse spel bilboquet. Volgens de Japanse Kendama Associatie kan bilboquet worden teruggevoerd tot de 16e eeuw, en het zou zelfs door Koning Henry III zijn gespeeld. De voorzitter van de Japan Kendama Association, Yoshiki Matsunaga, vertelt dat de kendama in Japan aanvankelijk werd gebruikt tijdens drinkfeestjes voor volwassenen en later, tegen het einde van de 19e eeuw, als lesmateriaal diende.
De Japan Kendama Association, opgericht in 1975, promoot de kendama als een traditioneel onderdeel van de Japanse cultuur, wat wordt aangeduid als 'kendama-do' of 'de weg van de kendama'. Deze stichting heeft algemeen geldende regels opgesteld en een rankingsysteem bedacht. Bovendien stimuleert de organisatie het gebruik van kendama als educatief speelgoed voor zowel jonge kinderen als ouderen in verzorgingstehuizen.
Moderne Populariteit en Mondiale Verspreiding
De populariteit van de kendama in West-Europa en de Verenigde Staten is het afgelopen decennium enorm toegenomen, met een piek van een ware rage zo'n vier jaar geleden in Duitsland. Tamotsu Kubota, hoofd van het Global Kendamas Network (opgericht in 2012), merkt op dat kendama in het verleden vaak werd afgedaan als 'vervelend speelgoed voor kinderen'.
In de Verenigde Staten begon de waardering voor kendama rond 2006 te veranderen. Kendama USA werd in 2008 geregistreerd en groeide al snel uit tot de grootste producent in Noord-Amerika. Andere bedrijven zoals Sweets Kendamas en Kendama Co. in Amerika, Krom Kendama in Kopenhagen en Sunrise Kendama in Amsterdam volgden. Deze bedrijven werken vaak samen met professionele kendama-spelers als adviseurs en promotors.
Sander, een enthousiaste speler, benadrukt de mentale voordelen: "Ik vind het fijn dat kendama je geest kan openen voor nieuwe denkwijzen," zegt hij. "Of het nu gaat om andere sporten of gewoon het leven... de gedetailleerde aard van kendama-bewegingen verhoogt je algemene perceptie. Ik denk dat een groot deel van de groei van het spel te maken had met het feit dat het zo analoog is, en we gingen een tijdperk in dat erg digitaal was."
Liam Rauter vs. Motty - North American Kendama Open - Open Divisie Finales
Kendama in de Kunst en Cultuur
Het speelgoed heeft ook zijn weg gevonden naar de kunstwereld. Een tentoonstelling genaamd 'Rond de Wereld' toonde 75 binnenlandse en buitenlandse artiesten die een kendama kregen met de opdracht deze te bewerken of te gebruiken op een manier die bij hen past. Shimpei Kimura, producent bij de UltraSuperNew Gallery, stelt: "Traditionele kendama-cultuur is in een compleet andere vorm teruggekeerd naar Japan. Spelers hanteren nu een geheel nieuwe benadering."
De veelzijdigheid van de kendama wordt onderstreept door de woorden van Kubota: "Het mooie van kendama is dat iedereen ervan kan genieten, ongeacht leeftijd, geslacht of nationaliteit."
Kamishibai: Het Magische Verteltheater
Een ander fascinerend aspect van Japans traditioneel vermaak is kamishibai, wat letterlijk 'toneelstuk van papier' betekent. Dit is een unieke verteltechniek die gebruikmaakt van een houten kastje, waarin grote A3-prenten worden geschoven. Op de achterzijde van deze prenten staat het verhaal dat de kamishibai-verteller voorleest of vertelt. Bij elke nieuwe episode wordt een prent uit het kastje geschoven, waardoor beeld en taal perfect samenkomen, vergelijkbaar met een vertraagde animatiefilm.
Historische Wortels en Succesperiode
De kamishibai-verteltechniek kende zijn hoogtepunt in Japan van 1920 tot 1950 en wordt beschouwd als een voorloper van de populaire mangacultuur. De wortels van deze traditie liggen echter veel dieper, met oorsprong in de 12e eeuw in Boeddhistische tempels. Monniken gebruikten destijds beeldrollen om moraliserende verhalen over te brengen aan een overwegend ongeletterd publiek.
Tussen de twee wereldoorlogen beleefde kamishibai een ongekend succes. Vertellers reisden rond met een fiets waarop het kleine houten theatertje was gemonteerd. Ze verkochten snoep aan het verzamelde publiek, en kinderen die iets kochten, kregen de beste plaatsen. Destijds genoten meer dan 5 miljoen kinderen en volwassenen bijna dagelijks van kamishibai. Met de opkomst van de televisie verdwenen de mobiele vertellers echter langzaam uit het straatbeeld.
Kamishibai Vandaag de Dag
Tegenwoordig wordt kamishibai opnieuw omarmd, zowel in Japan als daarbuiten. Organisaties zoals ABC bieden kamishibai-vertellingen aan en beschikken over een uitgebreide collectie van meer dan 200 verhalen, die voortdurend groeit. Ze transformeren bestaande prentenboeken of geven opdrachten aan tekenaars en auteurs. Het aanbod varieert van Japanse 'traditionals' tot verhalen van hedendaagse auteurs, bewerkingen van tijdloze prentenboeken en verhalen van Turkse en Marokkaanse origine.
Een kamishibai-verhaal bestaat doorgaans uit 12 tot 20 A3-prenten. ABC biedt ook kamishibai-pakketten aan voor gebruik in scholen, bibliotheken en naschoolse opvang, inclusief een houten koffer met theatertje, op maat gemaakte verhalen en een cahier vol ideeën voor taalstimulering en vertelplezier. Er worden ook workshops georganiseerd voor leerkrachten en bibliothecarissen om hen wegwijs te maken in deze vertelvorm.
Kamishibai is een waardevol instrument voor taalstimulering en creatief storytelling, ook voor kinderen met taalproblemen. Er bestaat zelfs een miniversie van kamishibai in een luciferdoosje, die kinderen kunnen gebruiken als 'dagboek' tijdens schoolreizen.
Andere Japanse Magische Objecten en Talismannen
Naast de kendama en kamishibai kent Japan een rijke traditie van engimono, Japanse talismannen die geluk moeten brengen op diverse gebieden, zoals een betere toekomst, goede visvangst of succes op school.
Dieren en Poppen als Geluksbrengers
- Maneki-neko: Een kat met een pootje in de lucht, die vaak in Japanse winkels en restaurants te vinden is. Het zou voor goede zaken moeten zorgen en dient tevens als decoratie.
- Inu-hariko: Een hond van papier-maché die zorgt voor een goede bevalling en een gezonde opvoeding van kinderen.
- Koe van papier-maché: Houdt ongeluk weg.
- Paard van stro: Zorgt voor een goede oogst.
- Tanuki (wasbeerhond): Beeldjes van tanuki, die vaak buiten winkels en restaurants staan, zouden geluk brengen in zaken. In de Japanse folklore spelen tanuki vaak een komische rol.
- Daruma-poppen: Rode poppen die zonder ogen worden geleverd. Men kleurt één oog in bij het maken van een wens, en het andere oog wanneer de wens uitkomt. De poppen symboliseren doorzettingsvermogen.
- Uso-poppen (goudvink): Houten popjes die staan voor de zonden van het voorbije jaar en verdwijnen bij het omruilen voor een nieuw exemplaar, wat geluk zou brengen.
Gereedschap en Symbolen voor Geluk
- Hamaya: Een pijl die boze geesten moet verdrijven, traditioneel gegeven aan pasgeboren jongens in de Edo-periode.
- Uchide-no-kozuchi: Een houten hamer die rijkdom brengt bij het schudden.
- Kumade: Een bamboestok versierd met diverse gelukssymbolen, die geluk zou opscheppen.
Omamori: Beschermende Talismannen
In tempels en schrijnen zijn omamori te koop. Dit zijn meestal stoffen zakjes die geluk brengen op specifieke gebieden, zoals goede schoolresultaten, veiligheid op reis, meer geld, of een goed huwelijk. Er zijn zelfs omamori speciaal voor fietsers!
Het Japanse speelgoed en de traditionele objecten bieden een fascinerende mix van amusement, culturele waarde en spirituele betekenis. Ze illustreren hoe het alledaagse in Japan doordrenkt kan zijn van magie en geluk.