Met veel liefde, grote betrokkenheid en professionaliteit, en met de nodige dosis durf, heeft Fatima Elatik zestien jaar lang haar stad Amsterdam gediend. De Groene Amsterdammer noemde haar de bekendste ‘hoofddoek dragende vrouw van Nederland’: Marokkaans, vrouw, moslim, links, goedgebekt, Amsterdams, Ajacied. Elatik ziet zichzelf vooral als verbinder; doortastend, integer, empathisch en kritisch. Deze kwaliteiten zet zij dagelijks in als consultant om bedrijven en organisaties te helpen met het realiseren van bedrijfsdoelen.
Carrière en Bestuurlijke Ervaring
Gedurende haar loopbaan bekleedde Fatima Elatik diverse bestuurlijke functies. Jarenlang was zij actief voor de PvdA in de gemeenteraad van Amsterdam, waar zij zich inzette voor de stad. Later diende zij in bestuurlijke rollen in stadsdeel Zeeburg, dat later fuseerde met Oost. Hier werkte zij zeven jaar als stadsdeelwethouder en werd zij in 2009 stadsdeelvoorzitter. Met een korte onderbreking bleef Elatik tot 2014 voorzitter van haar geboorteplaats en geliefde stadsdeel Oost. Zij trad in 2010 af wegens wantoestanden bij muziekcentrum MuzyQ, een erfenis van anderen.
Vele jaren waar zij bestuurde en de periode waarin zij als adviseur de interne cultuur bij de politie Amsterdam moest helpen veranderen, professionaliseerden de analist, de strateeg en de verandermanager in haar. Elatik is geen op-de-tent-passer, maar een constructieve dwarsdenker. Haar inlevingsvermogen komt met een scherpe geest en een rappe tong. Zij is het liefst daar waar verandering noodzaak is, waar stilstand beweging moet worden.
Controverses en Media-aandacht
Fatima Elatik (44) lag zowel in de gevestigde media als op sociale media al ruim een jaar onder vuur. Ook na het neerleggen van haar functie bij de politie in september 2017 hield de golf van kritische berichtgeving aan. Ze waarschuwde voor het interview: "Je moet me niet googelen." Haar leven werd op Wikipedia teruggebracht tot een reeks pijnlijke affaires. Elatik vertelt met zichtbare emotie: "Meer dan twintig jaar heb ik me voor deze maatschappij ingezet. Vier jaar voor de PvdA in de gemeenteraad en vervolgens diende ik twaalf jaar in bestuurlijke functies. En met liefde, echt. Met veel liefde. Altijd aan het werk, tachtig, soms negentig uur per week. Weekenden. Ik ben nog bij geen verjaardag van de kinderen van m'n vriendinnen geweest. Ik was altijd dit land aan het dienen, de wereld proberen te redden. Mijn sociale dienstplicht zit erop."
Specifieke Affaires en Kritiek
- Muziekcentrum MuzyQ: Elatik trad in 2010 af als stadsdeelvoorzitter van Oost wegens bestuurlijke problemen rond muziekcentrum MuzyQ. Het debacle draaide om het muziekcentrum dat niet aan zijn verplichtingen kon voldoen, waardoor de bank de garantie direct kon opeisen. De deelraad besloot het pand aan te kopen, een besluit dat genomen was voordat Elatik bij de zaak betrokken werd. In de Volkskrant verklaarde zij hierover: "Daar had ik niets mee te maken, het was gebeurd voor mijn tijd, in het raadsonderzoek wordt mijn naam niet één keer genoemd." Twee maanden later werd zij herbenoemd en bleef aan tot 2014.
- Huur boot voor Sail 2010: Er ontstond ophef over de huur van een boot voor het stadsdeel voor 35.000 euro om deel te nemen aan het maritieme evenement Sail 2010. Elatik verklaarde dat zij slechts had uitgevoerd wat eerder besloten was, maar wel gezorgd had dat betekenisvolle stadsdeelbewoners mee mochten varen. Ter vergelijking: de boot van stadsdeel Noord kostte zo'n zestigduizend euro, en de boot van de gemeente zelf nog meer.
- Vermeende taxirit: Vervolgens ontstond ophef over een vermeende declaratie van een taxirit naar Nijmegen van 450 euro, terwijl de oud-bestuurder ook over een dienstauto beschikte. Elatik gaf aan van geen bonnetje te weten. NRC-factcheck zocht de affaire op 8 januari 2013 uit en stelde haar in het gelijk.
- Netwerk en Saadia a T.: Elatik werd bekritiseerd vanwege het vermeende netwerk rond de Amsterdamse ambtenaar Saadia a T., die op non-actief werd gesteld en later ontslagen wegens fraude. Er werd gesuggereerd dat Elatik, die in haar directe kennissenkring zat, hier iets mee te maken had. Elatik gaf in een interview in de Volkskrant aan dat dit soort dingen gebeuren en dat zij, als Marokkaanse vrouw met hoofddoek, altijd met een dubbele bewijslast te maken heeft.
Identiteit en Maatschappelijke Positie
Fatima Elatik identificeert zich als een verbinder en een constructieve dwarsdenker. Zij is zich bewust van de verschillende identiteiten die zij draagt: Marokkaans, vrouw, moslim, links, goedgebekt, Amsterdams, Ajacied, en draagster van een hoofddoek. Zij voelt zich niet thuis in hokjes en stelt: "Ik ben alles wat dit land niet wil: Marokkaans, vrouw, moslim, links, goedgebekt, Amsterdams, Ajacied en dan draag ik ook nog een hoofddoek. Ik ben gelovig maar heb progressieve waarden. In welk doosje ze me ook proberen te stoppen, ik pas er niet in."
Zij blijkt niet bang om stelling te nemen, ook in zaken waarin dat strikt genomen niet noodzakelijk is. Fatima Elatik vaart tijdens de Canal Pride van 2016 als heteroseksuele bondgenoot trots mee op de Marokkaanse boot. Zij stelt: "Het gaat mij altijd om rechtvaardigheid." Anders dan de meeste politici, haalt Elatik niet uit naar moslims als groep, maar bekritiseert zij op individueel niveau. Zij heeft moeite met het dogma van de aangeleerde ittaqullah (angst voor God) en benadrukt het belang van eigen verantwoordelijkheid.
De multiculturele samenleving is mislukt: Fatima Elatik (2).
Kritiek op de Islamitische Gemeenschap en Geloof
Elatik maakt zich zorgen over de ontwikkelingen bij de derde generatie moslims, die volgens haar te weinig weten van hun eigen religie en vaak leven in een conservatisme dat hen niet helpt in hun spirituele groei. Zij herkent dit jeugdige conservatisme uit haar eigen leven, toen zij op haar zestiende koos voor de islam als levenswijze en zeer streng werd. Zij groeide echter op in een multiculturele omgeving, wat haar socialisatieproces beïnvloedde, in tegenstelling tot veel islamitische jongeren die in krappe appartementen in ‘zwarte’ buurten opgroeien en minder contact hebben met Nederlanders.
Zij heeft moeite met de fatalistische houding van sommige moslims ("Allah heeft het zo gewild") en vindt de eigen verantwoordelijkheid cruciaal. Geloof moet volgens haar niet afgesloten worden van de wereld en het leven. Ze heeft kritiek op het dogma van de aangeleerde ittaqullah (angst voor God): "Waarom moet ik Allah vrezen? Mijn God is geen bang ventje daarboven. Bange mannen ja, die slaan wild van zich af. God is de heerser en de schepper van de hemel en aarde. Die verdoet zijn tijd niet aan blinde razernij."
Werk bij de Politie Amsterdam
Na haar stadsdeelvoorzitterschap werd Elatik door de Amsterdamse politie gevraagd om als adviseur een culturele omslag teweeg te brengen en het korps klaar te stomen voor de veranderende samenleving. Zij onderzocht het optreden van en functioneren binnen de politie, deed harde bevindingen en kreeg vervolgens de opdracht de veiligheid en diversiteit in het korps te vergroten. Zij betoogt dat diversiteit nooit het doel moet zijn, maar altijd een middel. "Het heeft geen enkel nut meer kleur of vrouwen in het korps aan te trekken als je ze vervolgens als organisatie niet aan je kunt binden, geen gelijke kansen geeft, nauwelijks tot geen sociale mobiliteit biedt en wanneer ze dan eindelijk de top bereiken ze dermate zijn geassimileerd dat er van diversiteit geen sprake meer is."
Elatik focuste op twee zaken: het vergroten van het vakmanschap binnen de politie en de versterking van de verbinding naar buiten. Het programma heette #Politievaniedereen en werd uiteindelijk onder dezelfde naam als landelijke campagne uitgerold. Een van de plannen was de invoering van een sociale beroepstoets om de culturele sensitiviteit, het maatschappelijk bewustzijn, het seksueel diversiteitsdenken en de religieuze fijngevoeligheid van agenten in hun team en naar de samenleving toe te vergroten.
Hoofddoekendebat en Media-ophef
In 2017 berichtten de media dat Elatik er voor zou hebben gepleit om bij de politie het dragen van een hoofddoek toe te staan. Deze berichten leidden tot ophef. Elatik gaf aan zich daar op geen enkele manier mee te bemoeien, omdat zij er zelf een draagt en als belanghebbende kon worden gezien. Van een echt plan was geen sprake, zelfs het gesprek voeren over de mogelijkheid van een hoofddoekje was onmogelijk. Hoofdcommissaris Pieter-Jaap Aalbersberg gaf later aan dat de verkenningen hierover met onder andere de korpsleiding al plaatsvonden voor de komst van Fatima Elatik bij de politie Amsterdam, en dat zij hier niet bij betrokken was geweest. Het beeld dat zij er wel bij betrokken was, was in de media ontstaan.
Advieswerk en Verandermanagement
Tegenwoordig is Fatima Elatik actief als consultant en adviseur voor bedrijven en organisaties. Zij helpt hen met het realiseren van bedrijfsdoelen en het begeleiden van veranderprocessen. Haar aanpak kenmerkt zich door diepgaande analyse en het stellen van kritische vragen om tot de kern van de veranderbehoefte te komen. Zij benadrukt het belang van intrinsieke motivatie voor verandering: "Je moet intrinsiek willen veranderen."
Elatik ziet dat veel organisaties worstelen met diversiteit en inclusie. Zij merkt dat er vaak oppervlakkig gesproken wordt over het 'een afspiegeling van de samenleving worden', zonder de diepere waarom-vraag te stellen. Grote organisaties zoals de politie hebben volgens haar een structuurprobleem - uitsluiting - en een cultuurprobleem, gecreëerd door de organisatie van de middelbare witte man. De top handelt vaak ad hoc en reactief, niet preventief. Managers zijn volgens haar status-quo-beheerders die het liefst aardig gevonden willen worden, terwijl een veranderaar juist de helft van de mensen tegen zich in het harnas moet jagen.
Belang van Leiderschap en Kwetsbaarheid
Zij pleit voor leiders met lef, moed, kwetsbaarheid en daadkracht, die niet bang zijn om onaardig gevonden te worden. Leiders moeten het goede voorbeeld geven en eerlijk zijn over het veranderproces dat tijd en investering vraagt. Elatik benadrukt dat verandering vaak ingewikkeld en pijnlijk is, en dat het belangrijk is om ruimte te maken voor twijfel en onzekerheid. Zij gelooft dat een mens een lerend organisme is en dat twijfel juist essentieel is om bij een ander iets teweeg te brengen.
In haar advieswerk vraagt zij leidinggevenden om vier jaar vooruit te blikken: hoe willen ze dat hun team eruitziet en samenwerkt? Op deze manier kunnen zij aangesproken worden op hun verantwoordelijkheid om in actie te komen. Zij stelt: "Als jij zelf niet in beweging komt, dan gebeurt er niks."
Visie op Amsterdam en Burgemeesterschap
Fatima Elatik, een "oer-Amsterdammer", heeft altijd aangegeven dat haar ideale baan het burgemeesterschap van haar geboortestad zou zijn. Zij vindt het belangrijk dat Amsterdam bij elkaar blijft en gelooft in de waarden van de stad: heldhaftigheid, barmhartigheid en vastberadenheid. Amsterdam is volgens haar een stad die haar rug recht houdt, met de kin omhoog en de borsten vooruit.
Zij bekritiseert de verwachting dat politici, zeker wanneer zij gaan besturen, op afstand van de burger komen te staan en zich anders gaan gedragen. Het standaardbeeld van een bestuurder - wit, man, afstandelijk - is volgens haar gedateerd en verklaart mede waarom de huidige burgemeester, die kleurrijk en benaderbaar is, soms seksistisch wordt benaderd. Elatik deelt haar eigen ervaring als vrouw in het bestuur, waar zij zich aanvankelijk anders ging kleden en gedragen om te voldoen aan de norm. Zij realiseerde zich echter dat zij zelf de norm kon zijn en haar eigen Amsterdamse identiteit kon behouden.
Zij pleit voor het voeren van ongemakkelijke gesprekken, zowel met jezelf als met anderen, om wederzijdse angsten en vooroordelen te bespreken. Dit vereist een goede gespreksleider die doorvraagt, mensen ziet, soms wat kolen op het vuur gooit en zichzelf kwetsbaar opstelt. Het belangrijkste is dat men elkaar de ruimte geeft om te leren en te groeien, en niet bang is om fouten te maken.
Nieuw Wij Podium en Inclusie
Fatima Elatik was op woensdag 11 december te gast bij het eerste Nieuw Wij Podium, dat draaide om het thema inclusie: polderen of polariseren? Zij plaatst de begrippen als 'gastarbeiderkindje', 'migrant', 'medelander', 'allochtoon' en 'iemand met een migratieachtergrond' in de context van maatschappelijke verschuivingen en vindt deze vaak lege hulzen. Hetzelfde geldt voor de begrippen diversiteit en inclusie. Zij benadrukt dat het samenleven met verschillen ongemak kan opleveren, en dat het leren omgaan met dit ongemak cruciaal is.
Zij ziet dat activisme in gemeenschappen groter wordt en successen oplevert, zoals de anti-zwarte-piet beweging. Dit schuurt bij de meerderheid, omdat meer divers worden niet altijd gezellig is. Het gaat om helen en herstellen wat er mis is gegaan, wat vereist dat men eerst erkent wat er mis is gegaan en naar zichzelf durft te kijken en ruimte te maken.