Het zika-virus, overgebracht door steekmuggen, veroorzaakt doorgaans een milde ziekte bij mensen, bekend als zika of zika-koorts. Echter, de ziekte wordt in verband gebracht met ernstige gevolgen voor pasgeboren baby's, met name microcefalie - een te kleine schedel en daardoor onderontwikkeling van de hersenen.
Wat is het Zika-virus?
Het zika-virus behoort tot de groep van de flavi-virussen, waartoe ook het dengue-virus behoort. Het wordt geclassificeerd als een arbovirus, wat betekent dat het zich verspreidt via arthropoden, in dit geval muggen. De belangrijkste vector is de gelekoortsmug, ook wel bekend als de Aedes aegypti of denguemug, die overdag actief is en zich voedt met menselijk bloed.
De ziekteverschijnselen van zika-koorts zijn over het algemeen mild en lijken op griep. Veelvoorkomende symptomen zijn:
- Lichte hoofdpijn
- Huiduitslag
- Koorts
- Oogslijmvliesontsteking (rode ogen)
- Gewrichtspijn
- Algehele malaise
- Duizeligheid
- Misselijkheid
Slechts ongeveer één op de vijf besmette personen ontwikkelt symptomen. De klachten nemen meestal na twee dagen vanzelf af en de koorts verdwijnt doorgaans binnen drie dagen. Er is op dit moment geen specifieke behandeling tegen zikakoorts; de symptomen worden behandeld met rust, veel drinken en paracetamol. Aspirine en andere ontstekingsremmende middelen kunnen worden gebruikt als dengue is uitgesloten.
Overdracht van het Zika-virus
De primaire manier van overdracht van het zika-virus is via de beet van een besmette Aedes-mug. Deze muggen zijn voornamelijk actief tijdens zonsopgang en zonsondergang en komen voor in tropische en subtropische gebieden. Waterrijk gebied, en met name stilstaand water zoals in emmers of bloempotten, vormt een broedplaats voor deze muggen.
Daarnaast is er bewijs dat het zika-virus ook kan worden overgedragen via seksueel contact. Het virus is aangetroffen in menselijk sperma, wat betekent dat onveilig vrijen een risico op besmetting met zich meebrengt. Mannen en vrouwen die korter dan een maand in risicogebieden zijn geweest, wordt aangeraden om zwangerschap uit te stellen tot minstens een maand na terugkeer en in de tussentijd een condoom te gebruiken.
Zika en Zwangerschap: Gevolgen voor de Baby
Hoewel de ziekteverschijnselen bij volwassenen over het algemeen mild zijn, is er een bewezen verband tussen zika-infectie tijdens de zwangerschap en ernstige aangeboren afwijkingen bij pasgeboren baby's. Het meest bekende gevolg is microcefalie, een aandoening waarbij de schedel van de baby kleiner is dan normaal, wat leidt tot onderontwikkeling van de hersenen.
Wetenschappers hebben sterke aanwijzingen gevonden dat het zikavirus de placenta kan passeren en het ongeboren kind kan bereiken, zelfs als de moeder zelf geen symptomen vertoont. Dit kan leiden tot:
- Microcefalie: Een te kleine schedelomvang met gevolgen voor de hersenontwikkeling.
- Andere hersenafwijkingen: Problemen met de ontwikkeling van het centrale zenuwstelsel.
- Ontwikkelingsachterstand: Kinderen kunnen verstandelijk beperkt raken, zicht- of gehoorverlies ervaren, of zich motorisch langzaam ontwikkelen.
- Epilepsie: Een verhoogd risico op het ontwikkelen van epilepsie.
Het grootste risico op microcefalie en misvormingen lijkt te bestaan bij een infectie tijdens het eerste trimester van de zwangerschap. Het virus kan doordringen tot in het vruchtwater, wat aangeeft dat het de baby kan bereiken en niet wordt tegengehouden door de placenta.
April Vital Signs - Zika-virus: Bescherming van zwangere vrouwen en baby's
Risicogebieden en Reisadvies
Zikavirusinfecties komen voor in de (sub)tropische delen van Afrika, Amerika en Azië. Gebieden waar de Aedes-mug voorkomt, vormen een verhoogd risico. Sinds 2015 en 2016 was er een grote uitbraak van het zikavirus in Zuid- en Midden-Amerika, inclusief het Caribisch gebied. Hoewel de internationale noodsituatie die de WHO in 2016 uitriep, is opgeheven, blijft zika een reden tot zorg.
Vrouwen die zwanger zijn of van plan zijn zwanger te worden, wordt geadviseerd om:
- Voor vertrek informatie in te winnen bij een reizigerskliniek of behandelend arts.
- De noodzaak van een reis naar zika-gebieden goed te overleggen en uitstel te overwegen.
- Reizen naar gebieden met actieve zika-circulatie te mijden.
In Nederland is de verspreiding van het zikavirus zeer onwaarschijnlijk, omdat de verantwoordelijke steekmuggen hier niet voorkomen. Wel zijn er importgevallen geregistreerd bij mensen die het virus in het buitenland hebben opgelopen. Vanaf 1 november 2016 is in Nederland een meldingsplicht ingevoerd voor zikavirusinfecties tijdens de zwangerschap.
Preventie en Wat te Doen bij (Mogelijke) Besmetting
Om besmetting met het zika-virus te voorkomen, worden de volgende maatregelen aanbevolen:
- Draag bedekkende kleding: Lange mouwen, een lange broek en een hoed om de huid te beschermen.
- Gebruik insectenwerende middelen: Smeer onbedekte huid in met producten die DEET bevatten. Gebruik tijdens en na de zwangerschap producten met maximaal 30% DEET.
- Zorg voor horren: Plaats horren voor ramen en deuren om muggen buiten te houden.
- Verblijf in ruimtes met airconditioning.
- Blijf uit de buurt van stilstaand water.
Als je zwanger bent en naar een zika-gebied bent geweest, is het verstandig om contact op te nemen met je arts of verloskundige. Zij kunnen extra echo's uitvoeren om de ontwikkeling van je kindje te monitoren en eventueel een bloedtest voorstellen.
Als je partner mogelijk besmet is, wordt aangeraden om veilig of niet te vrijen gedurende de zwangerschap, omdat het virus tot twee maanden (en mogelijk langer) na besmetting in sperma kan worden aangetroffen. Er wordt geadviseerd om minimaal zes maanden een condoom te gebruiken of te wachten met vrijen.
Als je zwanger wilt worden nadat je in een zika-gebied bent geweest, is het verstandig om enkele weken tot maanden te wachten. Als alleen de vrouw besmet is, zijn acht weken voldoende. Als de man besmet is geraakt, is het na zes maanden veilig om zwanger te worden.
Onderzoek en Toekomstperspectief
Ondanks dat de grote zika-uitbraak van 2015-2016 grotendeels voorbij is en het risico op besmetting in veel gebieden is afgenomen, blijft er nog veel onduidelijkheid over het zikavirus. Wetenschappers werken aan de ontwikkeling van een vaccin en verder onderzoek om de precieze mechanismen van het virus en de langetermijneffecten, met name voor zwangere vrouwen en hun kinderen, beter te begrijpen.