De toegang tot veilige abortuszorg is een fundamenteel recht en een cruciaal aspect van moederzorg wereldwijd. Beslissingen over het lichaam van een vrouw behoren uitsluitend aan de vrouw zelf toe. Vrouwen en meisjes die besluiten hun zwangerschap te beëindigen, zullen dit ongeacht de risico's of de legaliteit ervan doen. Wanneer veilige abortus niet beschikbaar is, kunnen zij hun leven riskeren door een onveilige abortus te ondergaan, omdat het voortzetten van de zwangerschap voor hen ondraaglijk kan lijken.
Artsen Zonder Grenzen beschouwt veilige abortuszorg als een integraal en essentieel onderdeel van moederzorg in al haar projecten. De organisatie biedt vrouwen en meisjes een veilige, medisch verantwoorde optie om hun zwangerschap te onderbreken, indien zij dit wensen.
Wat is abortus?
De term abortus verwijst naar de medische beëindiging van een zwangerschap. Het is een bewuste keuze bij een ongewenste zwangerschap. In landen waar abortus verboden is en/of maatschappelijk of moreel onaanvaardbaar is, kiezen vrouwen of meisjes soms voor gevaarlijke abortusmethoden. Dit kan variëren van het inbrengen van scherpe voorwerpen in de vagina tot het gebruik van giftige substanties, plantaardige preparaten of zelfbeschadiging. Ook het onjuist of onvoldoende innemen van medicatie die op de zwarte markt is verkregen, valt onder onveilige abortus.
Gevolgen van onveilige abortus
Veel van de methoden voor onveilige abortus zijn niet alleen ineffectief, maar kunnen ook blijvende gevolgen hebben. Complicaties zoals verwondingen, bloedingen en infecties treden vaak op. In ernstige gevallen kan een hysterectomie (verwijdering van de baarmoeder) de enige optie zijn om het leven van de vrouw te redden, wat resulteert in verlies van vruchtbaarheid.
Een voorbeeld hiervan is het verhaal van een 16-jarig meisje dat zwanger raakte na verkrachting. Ze beëindigde haar zwangerschap zelf met medicatie die ze zonder voorschrift had gekocht. Bij een tweede zwangerschap koos ze ervoor het kind te houden als een 'roep om hulp'.
Veilige abortusmethoden
Een veilige abortus met medische begeleiding is een procedure die veilig en efficiënt kan worden uitgevoerd. Dit kan zowel via medicatie (medicamenteuze abortus) als via een kleine ingreep onder lokale verdoving (zuigcurettage). Medicamenteuze abortus is het meest efficiënt met een combinatie van mifepriston en misoprostol. Deze methode is minder invasief en kan ambulant of thuis plaatsvinden.
Belangrijke aspecten bij veilige abortuszorg zijn een veilig, vertrouwelijk, competent en waakzaam kader.
Preventie en anticonceptie
Anticonceptiemiddelen en veilige abortus zijn essentiële instrumenten in de strijd tegen ongewenste zwangerschappen, onveilige abortus en moedersterfte. Een brede toegankelijkheid en bespreekbaarheid van anticonceptie is cruciaal om ongewenste zwangerschappen te beperken en ongeplande geboortes te voorkomen. Elke persoon moet toegang hebben tot de juiste informatie en alle methoden om vrij te kunnen kiezen.
In de projecten van Artsen Zonder Grenzen, zoals in Nsanje, Malawi, worden voorbehoedsmiddelen uitgedeeld om de toegang te vergroten.
Moedersterfte en abortus
De vijf voornaamste oorzaken van moedersterfte wereldwijd zijn hevig bloedverlies, ernstige infecties, ernstige bloeddrukverstoringen, obstructies tijdens de bevalling en onveilige abortus. Hoewel de cijfers voor de eerste vier oorzaken verbeteren, blijft onveilige abortus een significant risico.
Complicaties van onveilige abortus, zoals hevige bloedingen, sepsis, perforatie van de baarmoederwand en letsels aan interne organen, kunnen fataal zijn indien niet adequaat behandeld. Zelfs relatief veiligere methoden, zoals medicatie van slechte kwaliteit of een verkeerde dosering, houden risico's in.
Een voorbeeld is een 20-jarig meisje in Haïti dat na een illegale ingreep door een "charlatan" in de kliniek werd binnengebracht.
Maatschappelijke en persoonlijke factoren
Elk verhaal rond ongewenste zwangerschap is uniek en wordt beïnvloed door diverse factoren zoals burgerlijke staat, bestaande kinderen, opleidingsniveau, woonplaats en persoonlijke kinderwens. Praten over abortus blijft een beladen onderwerp, vaak gepaard gaande met stigmatisering, wat het voor vrouwen moeilijk maakt om hulp te zoeken.
Vrouwen die hulp zoeken, staan voor vragen als: tot wie kan ik me richten, welke opties heb ik, wat zijn de kosten, zal ik pijn lijden, wat gebeurt er met me, en wat als ik later geen kinderen meer kan krijgen? Vaak hebben vrouwen hun beslissing al genomen voordat ze om hulp vragen, maar sommigen hebben behoefte aan meer informatie.
De rol van hulpverleners
Opgeleid personeel speelt een cruciale rol door te luisteren, gepaste steun en informatie te bieden, en respect te tonen voor de beslissing van de vrouw, zonder oordeel. Een consultatie voor veilige abortus informeert over de beschikbare methoden, de procedure en wanneer medische hulp gezocht moet worden.
Gezinsplanning is ook een belangrijk onderdeel van de strategie om onveilige abortus te beperken.
Wetgeving en toegang tot abortus
In veel landen is abortus nog steeds strafbaar. Wettelijke verboden hebben echter weinig invloed op het aantal abortussen, maar verhogen wel de risico's. Waar abortus legaal is en medische diensten beschikbaar zijn, kan het aantal overlijdens en complicaties aanzienlijk worden verminderd.
Landen als Mozambique hebben hun wetgeving aangepast. Sinds 2014 is abortus daar toegestaan en gratis aangeboden in het eerste trimester, en tot 24 weken in specifieke gevallen, uitgevoerd door gekwalificeerde professionals. Ondanks deze wetswijziging blijft de publieke opinie soms gekant tegen abortus.
De implementatie van veilige abortus kan echter belemmerd worden door achterlopende gezondheidszorgsystemen of administratieve obstakels. In Athene, waar Artsen Zonder Grenzen migranten en vluchtelingen ondersteunt, kunnen wachtlijsten van meer dan vier weken en het gebrek aan tolken of bewijs van sociale zekerheid de toegang bemoeilijken.
Kwalificatie van zorgpersoneel
Het onthaal- en zorgpersoneel dat vrouwen met een abortuswens begeleidt, moet voldoende gekwalificeerd zijn en begrip tonen voor hun keuze. Veilige abortuszorg kan ook worden aangeboden door vroed- en verpleegkundigen, mits zij de juiste opleiding hebben genoten.
In Rustenburg, Zuid-Afrika, ondersteunt Kgaladi Mphahlele lokale gezondheidscentra bij het aanbieden van veilige abortuszorg en gezinsplanning, en traint hij medisch personeel. Hij biedt ook morele steun aan medewerkers die te maken krijgen met afkeuring of stigmatisering.
Abortus met medicatie is een relatief eenvoudige en veilige procedure. Niet-medische personen kunnen ook worden opgeleid om correcte informatie te verstrekken, de inname van medicatie te begeleiden en te adviseren wanneer medische hulp nodig is, soms zelfs via telefoon of chat.
Artsen Zonder Grenzen en abortuszorg
Artsen Zonder Grenzen zet zich wereldwijd in voor het bieden van veilige abortuszorg als onderdeel van hun inspanningen om moedersterfte te verminderen en onveilige abortus te voorkomen. Hun teams bieden deze zorg in landen waar abortus legaal is (zoals Colombia, Griekenland, Mozambique, Zuid-Afrika) en ook waar het illegaal is (zoals Haïti, Centraal-Afrikaanse Republiek, R.D. Congo, Malawi, Libanon, Egypte).
De organisatie pleit ervoor dat veilige abortus wordt opgenomen in het standaard zorgaanbod, hoewel dit in veel landen een uitdaging blijft vanwege gevoelige maatschappelijke standpunten en de noodzaak om de veiligheid van patiënten en medewerkers te waarborgen.
Abortus in België
In België ondergaat ongeveer één op de vijf vrouwen ooit een abortus. Het land heeft een van de laagste abortuscijfers ter wereld (<10/1000 vrouwen van 15-44 jaar). In 2023 werden 19.686 geregistreerde abortusbehandelingen uitgevoerd, voornamelijk bij vrouwen tussen 20 en 29 jaar.
Kosten en wachttijd
Bij aansluiting bij een Belgisch ziekenfonds bedraagt de eigen bijdrage voor de volledige begeleiding in een abortuscentrum 5 euro. Indien dit financieel moeilijk is, wordt naar oplossingen gezocht. De wet schrijft een verplichte wachttijd van zes dagen voor, die kan worden verlengd indien de vrouw meer tijd nodig heeft om haar beslissing te nemen, zolang de wettelijke termijn van 12 weken zwangerschap niet wordt overschreden.
Herstel na abortus
Na een curettage of medicamenteuze behandeling kan er nog een periode bloedverlies optreden, variërend van een week tot de volgende menstruatie. Dit kan gepaard gaan met stolsels. Bij zeer hevig bloedverlies (vier doorweekte maandverbanden per uur gedurende drie uur) of koorts boven 38°C is medische hulp nodig. De menstruatiecyclus hervat meestal binnen vier tot zes weken na de ingreep. De eerste menstruatie kan afwijken van het normale patroon.
Privacy en discretie
LUNA-centra waarborgen privacy en discretie. Hoewel identiteitskaarten worden getoond, zijn medewerkers gebonden aan het beroepsgeheim. Dit geldt ook voor minderjarigen, waarvoor geen toestemming van de ouders nodig is. De ziekenfondsen zorgen voor anonimiteit bij minderjarigen die nog bij hun ouders staan ingeschreven.
Patiënten ontvangen een brief voor hun huisarts of gynaecoloog aan het einde van de behandeling. Een verwijzing van een huisarts of gynaecoloog is niet vereist om een afspraak te maken in een LUNA centrum; een positieve zwangerschapstest is voldoende.
Ziekte- of afwezigheidsattest
Voor een bezoek aan het abortuscentrum kan een standaard ziekte- of afwezigheidsattest worden verstrekt voor werk of school, zonder vermelding van de reden van afwezigheid.
Pijnervaring tijdens abortus
De pijnervaring tijdens een abortus is individueel verschillend. Bij een zuigcurettage voelt men over het algemeen weinig van de lokale verdoving, maar het verwijden van de baarmoederhals kan menstruatiepijn veroorzaken. Bij medicamenteuze behandeling kunnen krampen optreden, variërend van licht tot hevig.
Veiligheid en duur van de behandeling
Abortus is een veilige medische ingreep, mits uitgevoerd in wettelijk erkende centra zoals de LUNA-centra. De duur van de behandeling varieert: een zuigcurettage duurt ongeveer één tot drie uur, terwijl een medicamenteuze behandeling (inname van mifepriston) ongeveer een uur in beslag neemt.
Nazorg en preventie
Na een curettage wordt de eerste week tampongebruik, vaginale seks, zwemmen en baden afgeraden om infecties te voorkomen. Zware lichamelijke inspanningen en tillen dienen ook vermeden te worden. Direct na de behandeling kan men opnieuw zwanger worden, daarom wordt in de LUNA-centra veel aandacht besteed aan voorbehoedsmiddelen.
Abortus na 12 weken
In België is een abortus na 12 weken zwangerschap zonder medische reden niet toegestaan. Voor ingrepen na deze termijn kan men terecht in landen als Nederland en Groot-Brittannië.
Abortus onder narcose
Een abortus onder volledige narcose kan enkel in een ziekenhuis plaatsvinden. Ziekenhuizen hebben geen directe overeenkomst met het RIZIV, waardoor de kosten hoger kunnen liggen dan in een abortuscentrum.
VUB-Dilemma en LUNA
Het team van VUB-Dilemma specialiseert zich in de begeleiding van vragen rond ongewenste zwangerschap en biedt medische en psychosociale nazorg. Zij verstrekken ook informatie over anticonceptie.
Bij aansluiting bij een Belgisch ziekenfonds betaalt de patiënt slechts het remgeld van 4,30 euro. Zonder aansluiting of bij een incorrecte aansluiting worden andere mogelijkheden onderzocht. De kosten voor patiënten zonder ziekenfonds bedragen 220 euro voor de eerste consultatie en 330 euro voor de behandeling.
VUB-Dilemma heeft een samenwerkingsovereenkomst met LUNA.
Juridisch kader en beslissingsrecht
De wet garandeert dat een vrouw die de vaste wil heeft haar zwangerschap af te breken, daar recht op heeft. Dit geldt ook voor minderjarigen, die zelfstandig over het behoud van hun zwangerschap kunnen beslissen. De behandeling vindt plaats in een abortuscentrum of een ziekenhuis dat abortushulpverlening aanbiedt.
Tijdens de eerste consultatie worden de specifieke situatie, vragen van de vrouw, oorzaken van falende anticonceptie, toekomstige voorbehoedsmiddelen en de gewenste abortusmethodes besproken. Tussen de eerste afspraak en de abortus geldt een verplichte wachttijd van zes dagen.
Na 12 weken zwangerschap is een abortus enkel om medische redenen toegestaan: bij ernstig gevaar voor het leven van de vrouw of wanneer het kind zal lijden aan een ongeneeslijke aandoening.
Ondersteuning voor jongeren
Voor jongeren onder 18 jaar gelden dezelfde abortuswetten als voor meerderjarigen. Zij kunnen zelfstandig beslissingen nemen. De communicatie over hun zorg verloopt via de ziekenfondsen, met de expliciete afspraak dat dit enkel met de patiënt zelf gebeurt. Medewerkers zijn gebonden aan het beroepsgeheim.
Werkplekdiscriminatie na abortus
Een opmerkelijk vonnis stelde dat het ontslag van een werkneemster wegens een abortus discriminatie op grond van geslacht inhoudt. De arbeidsrechtbank oordeelde dat de timing van het ontslag en het gebrek aan ernstige herevaluatie wezen op een link met de zwangerschapsbeëindiging. Dit is een belangrijk precedent dat benadrukt dat vrouwen niet ontslagen mogen worden vanwege een zwangerschap.
Zwangerschaps- en moederschapsgerelateerde discriminaties vormen nog steeds een aanzienlijk probleem in België, waarbij bijna een derde van de meldingen op het werk betrekking heeft op zwangerschap of moederschap.
Persoonlijke overwegingen en werk
De beslissing om een zwangerschap af te breken is vaak complex en kan gepaard gaan met verdriet, angst en schaamte. Veel vrouwen worstelen met de vraag of ze hun leidinggevende moeten informeren. Over het algemeen is men niet verplicht medische informatie te delen. Opties zijn onder meer een algemene melding van ziekte of een medische ingreep.
Vertrouwelijkheid en het vermijden van onnodige stress op het werk worden benadrukt. Het is belangrijk om compassie te hebben met zichzelf en de tijd te nemen voor emotionele verwerking. Het delen van de situatie met vertrouwelingen kan ondersteuning bieden.