De Sagrada Família, een monumentaal en nog steeds onvoltooid meesterwerk van Antoni Gaudí, is een onmiskenbaar symbool van Barcelona. Het idee om een boetekerk te bouwen, uitsluitend gefinancierd door donaties, kwam van de boekhandelaar Josep Maria Bocabella i Verdaguet. De eerste steen werd in 1882 gelegd, waarna de jonge architect Antoni Gaudí i Cormet in 1883 de opdracht kreeg om de door de diocesane bouwmeester Vilar begonnen kerk te voltooien.
De Ontwikkeling van de Sagrada Família
De crypte, die op dat moment tot de helft gevorderd was, werd tussen 1884 en 1891 door Gaudí afgebouwd. Tussen 1891 en 1900 ontstond de oostelijke façade van het dwarsschip, gewijd aan de geboorte van Christus. Dit deel is een vrije, bijna expressionistische interpretatie van gotische vormen, verrijkt met prachtige naturalistische sculpturen die de drie christelijke deugden Geloof, Hoop en Liefde uitbeelden. De wimberg boven het middenportaal gaat op in een sculptuur van een veelkleurige boom vol duiven, en hoog daarboven prijkt de beeldengroep met de Geboorte van Christus. De vier opengewerkte, parabolische torens zijn voorzien van religieuze teksten, die volgens Gaudí niet alleen bijdragen aan de decoratie, maar ook de begrijpelijkheid van de symboliek verhogen. De bouwplastieken maken de kerk tot een ware bibliapauperum, een 'bijbel voor de armen', waarin het evangelie aanschouwelijk wordt voorgesteld.
De twee andere façades zijn gereserveerd voor het lijden van Christus (west) en zijn Verheerlijking (zuid). Het gehele ontwerp is doordrenkt van symboliek. De kruisingstoren zal worden gewijd aan Maria, omringd door twaalf torens die de twaalf apostelen symboliseren. De plattegrond, met een vijfbeukig schip en een driehoekig transept, krijgt de vorm van een Latijns kruis.
Gaudí's Visie en Nalatenschap
Toen Gaudí in 1926 op 74-jarige leeftijd overleed na een tragisch ongeval, was van de kerk slechts een van de vier torens van de oostgevel, het geboorteportaal en de crypte voltooid. De hervatting van de bouw in 1952, volgens Gaudí's plannen, is tot op heden onderwerp van discussie. Josep María Subirachs werd belast met de voortzetting van het beeldhouwwerk, met name het westelijke Passieportaal, dat voorzien zal worden van ongeveer 100 sculpturen. Subirachs brengt hierbij zijn eigen, meer expressionistische stijl in, in plaats van Gaudí te imiteren. Hij wordt bijgestaan door architect Jordi Bonnet, zoon van een voormalig medewerker van Gaudí.
De lange bouwgeschiedenis van de Sagrada Família doet denken aan die van middeleeuwse kathedralen. Het belang van de kerk als Gesamtkunstwerk ligt in de volledige versmelting van constructieve en decoratieve elementen, kenmerkend voor Gaudí's onuitputtelijke vindingrijkheid. Een bezoek aan het kleine museum op het bouwterrein biedt een verhelderend inzicht in het project.
Het idee voor de kerk ontstond in 1866, toen boekenverkoper en filantroop Josep Maria Bocabella de 'spirituele vereniging van aanbidders van Sint-Jozef' oprichtte. Deze vereniging lobbyde voor de bouw van een gebedshuis gewijd aan de Heilige Familie. Dankzij donaties kon in 1881 een stuk land worden aangekocht, waarop op 19 maart 1882 de eerste steen werd gelegd.
Na een conflict met de oorspronkelijke architect, trok deze zich terug en werd Gaudí aangesteld. Met een onverwacht grote donatie kon hij het ontwerp in een vroeg stadium bijstellen en het neogotische ontwerp van de hand wijzen. Vanaf 1914 wijdde Gaudí al zijn tijd en aandacht exclusief aan de 'verzoeningstempel', wat verklaart waarom er na dit jaar weinig andere grote bouwwerken van zijn hand zijn. Hij was zo betrokken dat hij naast de werkplaats ging wonen. In 1923 rondde hij het ontwerp voor het schip en dak af, en in 1925 was de eerste klokkentoren voltooid - de enige die hij zelf nog zou zien.
Gods architect: Antoni Gaudí's glorieuze visie
Na Gaudí's dood nam zijn medewerker Domènec Sugrañes de leiding over. Onder zijn leiding werden de 'geboortefaçade', het geloofsportaal en de cypres-achtige toren voltooid. Tussen 1936 en 1939 veroorzaakten branden schade aan de crypte en de tijdelijke school, waarbij de werkplaats werd verwoest. Architect Francesc de Paula Quintana i Vidal restaureerde de crypte en herstelde veel beschadigde modellen van Gaudí's originele ontwerp, wat essentieel was voor de voortzetting van het werk.
Symboliek en Structuur
De Sagrada Família is een basiliek die op vele fronten uniek is. De bouw duurt al meer dan 135 jaar, waarbij vijf generaties het bouwwerk hebben zien ontwikkelen. De oprichting, door en voor het volk, weerspiegelt de bijzondere zienswijze van Antoni Gaudí.
De kerk zal uiteindelijk 18 torens hebben: twaalf ter ere van de apostelen, vier voor de evangelisten, een voor de Maagd Maria en een centrale, hoogste toren voor Jezus Christus. De centrale toren zal naar verwachting 172,5 meter hoog worden, waardoor de Sagrada Família de hoogste kerk ter wereld zal zijn. Gaudí ontwierp de toren net iets lager dan de Montjuïc, de hoogste heuvel in Barcelona, uit respect voor de Schepper.
De drie façades verbeelden elk een fase uit het leven van Jezus: de Geboortefaçade (noordoost), de Passiefaçade (zuidwest) en de nog te bouwen Gloriefaçade (zuidoost). De geboortefaçade, gebouwd tussen 1892 en 1930, is in Catalaans modernistische stijl en toont de geboorte van Christus omgeven door natuurscènes. De beeldhouwwerken rond de drie poorten symboliseren Geloof, Hoop en Naastenliefde. De Passiefaçade, een halve eeuw later gebouwd, toont het lijden van Christus met modernere, hoekige sculpturen van Josep María Subirachs. Boven het portaal hangt een sculptuur van Jezus aan het kruis. Op deze gevel is ook een magisch vierkant te zien met een constante van 33, verwijzend naar de leeftijd van Christus bij zijn kruisiging.
Het interieur van de tempel is ontworpen als een bos, met zuilen die zich als bomen vertakken om het dak te dragen. Deze structuur zorgt voor een optimale verspreiding van licht en geluid. De crypte onder het altaar is het oudste deel en de begraafplaats van Gaudí. Het museum onder de tempel biedt inzicht in de geschiedenis en toekomst van het bouwwerk.
Financiering en Toekomst
Het onderhoud en de bouw van de Sagrada Família zijn uitsluitend gefinancierd door donaties, wat de lange bouwtijd deels verklaart. Vanaf de jaren tachtig worden de bouwwerkzaamheden ook gefinancierd door entreegelden, wat de voortgang aanzienlijk heeft versneld. De bouwdirectie houdt de officiële opleveringsdatum op 2026, honderd jaar na Gaudí's overlijden, hoewel de coronapandemie voor vertragingen heeft gezorgd en de verwachte voltooiing nu rond 2030 ligt.
De bouw van de Sagrada Família is een voortdurend proces, waarbij zelfs reeds voltooide delen onderhevig zijn aan renovatie. Dit is niet ongebruikelijk bij kerken van deze omvang. Ondanks dat de kerk nog niet voltooid is, werd zij op 7 november 2010 door paus Benedictus XVI geconsacreerd.