De oorsprong van de uitdrukking 'nipt aan een glaasje' is onderwerp van discussie en onderzoek. Diverse suggesties zijn gedaan, maar nog niet alle puzzelstukjes lijken op hun plaats te vallen.
Mogelijke woordvormen en hun betekenis
Er wordt gesuggereerd dat er mogelijk een letter niet klopt in de oorspronkelijke formulering. Een mogelijke uitkomst zou iets met 'verij' aan het einde kunnen zijn. Woordenboeken zoals Van Dale bieden echter geen directe oplossing met termen als 'schrijverij', 'tafweverij', 'uitgeverij', 'wolweverij' of 'zeeverij' die de gewenste betekenis zouden verklaren.
De zekerheid over de twee gegeven letters is niet 100 procent, wat ruimte laat voor alternatieve interpretaties. Wanneer er gekeken wordt naar contexten zoals "de olympische gastheer jaloers", wordt duidelijk dat aanpassingen nodig zijn geweest. Zo werd de eerdere formulering "schele ogen geven" gewijzigd in "scheve ogen geven".
Andere suggesties die voorbijkomen zijn "hakkenbar" en "braspartij". De letter 'v' wordt als waarschijnlijk correct beschouwd, wat leidt tot speculaties over iets met "...veld". Uiteindelijk wordt "tafweverij" als een mogelijke correcte term geïdentificeerd, hoewel deze niet direct de betekenis van "nipte zeges" lijkt te verklaren. Een mogelijke interpretatie hierbij is "met een tafje voorsprong winnen".
Onderzoek naar 'op het nippertje'
Een diepgaandere analyse richt zich op de herkomst van de uitdrukking 'op het nippertje'. Deze uitdrukking betekent 'op het laatste moment, maar nét op tijd'. Het woord 'nippertje' of 'nipper' is verwant aan 'nippen' en ook aan 'nijpen' en 'knijpen'.
In oude woordenboeken worden bij deze werkwoorden verwijzingen gevonden die leiden naar 'op het nippertje':
- Knijpen: Als iets op het laatste moment gebeurt of moeilijk gaat, kan men zeggen "het zal er knijpen" of "het zal op het knijpen komen".
- Nijpen: Dit werkwoord betekent oorspronkelijk 'klemmen, knijpen'. Het wordt ook gebruikt voor zaken die in figuurlijke zin beklemming en ongemak veroorzaken, zoals "nijpende armoede" en "de nood begon te nijpen". Hieruit ontstond de uitdrukking "het begint te nijpen", wat betekent dat het onaangenaam of gevaarlijk wordt.
In de loop van de negentiende eeuw werd 'op het nippertje' de vaste vorm van deze uitdrukking.
Alternatieve verklaringen
Er zijn ook minder waarschijnlijke verklaringen voor de herkomst van 'op het nippertje'. Eén daarvan is dat 'nippertje' een verbastering is van 'knippertje'. Dit zou dan betrekking hebben op het knipperen van de ogen, wat wordt opgevat als "een héél korte tijd, nog geen seconde".
Een andere herkomst die online te vinden is, stelt dat 'nippertje' zou verwijzen naar het achterste gedeelte van het achterdek van een schip. Dit was de plek waar zeelui op het laatste moment aan boord sprongen, zelfs als de trossen al waren losgemaakt. De uitdrukking "op de nipper" of "op het nippertje" zou dan spreekwoordelijk zijn geworden voor 'op het laatste moment'. Hoewel dit een aantrekkelijke verklaring is, waarbij soms ook matrozen worden genoemd die net op tijd aan boord sprongen via het 'nippertje', is deze historische correctheid niet sluitend.
De oorsprong van het bijvoeglijk naamwoord 'nipt'
Het bijvoeglijk naamwoord 'nipt' heeft een andere oorsprong dan 'nipper(tje)'. 'Nipt' komt van het Vlaamse woord 'nip', wat 'nauw, strak omspannend' betekent. 'Nip' is weliswaar verwant aan 'nijpen', maar dan in de betekenis van 'knellen'. Aan 'nip' werd later een 't' toegevoegd (een zogenaamde paragogische 't'). 'Nipt' werd aanvankelijk alleen in België gebruikt.
De oorsprong van de uitdrukking 'nipt aan een glaasje' blijft dus een fascinerend vraagstuk, waarbij verschillende taalkundige paden bewandeld worden om tot een sluitende verklaring te komen.