De Rijmbijbel van Jacob van Maerlant is een opmerkelijke vertaling en bewerking van de Historia scholastica van Pierre le Mangeur, ook bekend als Petrus Comestor († 1179). Dit handboek, dat diende als een leidraad voor de Bijbelse geschiedenis, werd veelvuldig gebruikt aan de theologische faculteit in Parijs. De Rijmbijbel, een cruciaal werk in de Middelnederlandse literatuur, vertegenwoordigt een ambitieuze onderneming om religieuze kennis toegankelijk te maken voor een breder publiek.
Het Ontstaan en de Structuur van de Rijmbijbel
De Rijmbijbel is gebaseerd op de Historia scholastica, een Latijnse tekst die de Bijbelse geschiedenis op een toegankelijke manier voor studenten theologie uiteenzette. Jacob van Maerlant bewerkte deze bron eigenzinnig; voor hem was de spiegeling van het Joodse Oude Testament aan het christelijke Nieuwe Testament van groter belang dan het historische verhaal zelf. De tekst van Comestor werd door Maerlant in dichtvorm gegoten, wat resulteerde in een werk van aanzienlijke omvang. In het oudst bewaard gebleven handschrift, KB Brussel Ms. 15001, telt de tekst ongeveer 27.081 versregels. Deze zijn in de diplomatische editie van M. Gysseling (1983) gestructureerd met behulp van lombarden en miniaturen.
Latere kopiisten en redacteurs in de veertiende eeuw voegden hierin verbeteringen aan toe. Zij deelden de doorlopende tekst op in hoofdstukken, voorzagen deze van titels en nummers. Deze aanpassingen transformeerden de oorspronkelijke voorleestekst tot een meer modern naslagwerk, compleet met koptitels en een inhoudsopgave, om te voldoen aan de toenemende eisen van de schriftelijke communicatie in de stedelijke samenleving.
De Toevoeging van 'Die Wrake van Jherusalem'
Naast de bewerking van de Historia scholastica voegde Jacob van Maerlant ook een vertaling toe van de Latijnse vertaling van Flavius Josephus' De bello judaico (De Joodse oorlog). Deze vertaling, bekend onder de titel Die Wrake van Jherusalem, is een afzonderlijke tekst die echter werd toegevoegd aan de Rijmbijbel. De tekst van Die Wrake van Jherusalem beslaat de verzen 27.082 tot 34.850 in de editie-Gysseling. Dit tweeluik werd door Jacob voltooid op 25 maart 1271, de dag die destijds bekend stond als Maria Boodschap en soms ook als Goede Vrijdag viel.
De Betekenis van de Naam 'Rijmbijbel'
De benaming Rijmbijbel is strikt genomen onjuist, aangezien het werk geen berijmde vertaling van de Bijbel zelf is. Jacob van Maerlant zelf noemde zijn vertaling/bewerking Scolastica in dietschen, wat duidt op de Historia scholastica in de volkstaal. De term 'Rijmbijbel' is echter ingeburgerd geraakt en wordt nu algemeen gebruikt om dit werk aan te duiden.
Handschriften en Illustraties
Van geen enkel ander werk van Jacob van Maerlant zijn zoveel handschriften bewaard gebleven. Er zijn vijftien handschriften uit verschillende regio's van de middeleeuwse Nederlanden, daterend van de late 13e tot en met de 15e eeuw. Deze handschriften variëren van sober tot schitterend geïllumineerd. Twee van de meest opvallende exemplaren zijn:
- KB Brussel Ms. 15001: Dit is het oudst bewaard gebleven handschrift en een van de rijkst geïllustreerde exemplaren.
- Hs. Museum Meermanno, 10 B 21 (Den Haag): Dit exemplaar, zich bevindend in het Museum Meermanno-Westreenianum, werd in 1332 voorzien van 64 miniaturen door de Utrechtse boekverluchter Michiel van der Borch.
Naast volledige handschriften zijn er ook talloze fragmenten van de Rijmbijbel teruggevonden door heel de Nederlanden. Zo zijn er in de Universiteitsbibliotheek Gent zeven fragmenten overgebleven uit het oorspronkelijke manuscript.
De Uitdagingen van de Tekst
Jacob's Scolastica en met name Die Wrake van Jherusalem konden voor zijn tijdgenoten als duister worden ervaren, vanwege de compacte formulering, de onbekendheid met de stof en de overvloed aan onbekende eigennamen. Latere kopiisten weken dan ook meermaals af van de oorspronkelijke tekst om deze begrijpelijker te maken. De tekst bleef echter het zuiverst bewaard in het oude handschrift KB Brussel 15001 en het jongere handschrift UB Leiden BPL 14C.
Verschillende Edities en Onderzoek
Door de eeuwen heen zijn er verschillende edities en studies verschenen die zich richten op de Rijmbijbel en Jacob van Maerlant. Enkele belangrijke publicaties zijn:
- De kritische editie van J. David.
- De diplomatische editie van M. Gysseling (1983) in het Corpus van Middelnederlandse teksten.
- Diverse studies en monografieën die de tekst, de illustraties en de historische context onderzoeken.
In 2023 werd de Rijmbijbel tentoongesteld in het KBR Museum, wat de blijvende relevantie van dit werk onderstreept. De tentoonstelling bood een uitgebreid overzicht van het oudste bewaard gebleven, nog 13de-eeuwse handschrift, Brussel KBR 15001, dat rijk geïllustreerd is.
Jacob van Maerlant: De Auteur
Jacob van Maerlant (ca. 1230-1235 - ca. 1300) wordt beschouwd als de grootste Middelnederlandse dichter van de dertiende eeuw en de "Vader aller dichters" in het Nederlands. Hij wijdde zich aan het toegankelijk maken van kennis voor een breed publiek, met name voor adellijke leken, die tot dan toe alleen voor geestelijken was voorbehouden. Zijn werk omvat ridderromans, encyclopedische werken, theologische teksten en wereldgeschiedenissen. Hij schreef consequent in de volkstaal, wat hem onderscheidde van veel van zijn tijdgenoten die in het Latijn publiceerden. Dankzij de steun van edelen en opdrachtgevers kon hij zich volledig wijden aan zijn omvangrijke oeuvre.
De Historische Context en Relevantie
De Rijmbijbel is een product van de twaalfde en dertiende eeuw, een periode van grote culturele en wetenschappelijke bloei in West-Europa. De verspreiding van kennis, die voorheen beperkt was tot de Latijnse taal en de geestelijkheid, werd door auteurs als Jacob van Maerlant gestimuleerd. Zijn werk, en met name de Rijmbijbel, markeert een verschuiving van gezag van het Latijn naar de volkstaal en draagt bij aan de ontwikkeling van de Middelnederlandse literatuur.