De klimaatcrisis roept fundamentele vragen op over de toekomst van onze planeet en de rol van de mens daarin. Een steeds terugkerend thema in deze discussie is de relatie tussen het aantal mensen op aarde en de impact op het milieu. Veel mensen, waaronder jonge generaties, maken zich grote zorgen over de wereld die zij nalaten aan toekomstige generaties. Dit leidt tot de vraag of het nog wel moreel verantwoord is om kinderen te krijgen in een tijd van toenemende milieuproblemen.
Zorgen over de Toekomst en de Kinderwens
Sofie van Roessel, een 30-jarige vrouw, verwoordt deze zorg: “Onze generatie kinderen gaat het een stuk moeilijker krijgen dan wij, dat weet ik zeker”. Ze voorziet een toekomst met natuurrampen, voedseltekorten, vluchtelingenstromen en zelfs oorlog. Deze angst wordt gedeeld door veel Nederlanders; een recente enquête van IPSOS, in opdracht van NOS, toonde aan dat bijna zeven op de tien Nederlanders zich zorgen maakt over de opwarming van de aarde. Voor Van Roessel is de vraag hoe ze een kind op de wereld kan zetten, wetende dat de toekomst zo somber kan zijn, een dagelijkse worsteling. Hoewel ze nog geen antwoord heeft, is ze actief betrokken bij klimaatacties, zoals die van Extinction Rebellion, waarbij ze strijdt voor klimaatrechtvaardigheid.
De ervaringen tijdens deze acties, zoals de confrontatie met politie, maken de urgentie van de klimaatcrisis tastbaar. Van Roessel beschrijft een situatie waarin agenten agressief optraden. Deze directe ervaringen, gecombineerd met de observatie van wereldleiders die op de G20-top in Rome meer symbolische gebaren maakten dan concrete acties ondernamen, voeden haar pessimisme. “Ik weet gewoon niet hoe ik een kind op de wereld kan zetten als ik het zelf niet eens goed zie komen. Een deel van mij vindt het moreel onverantwoord om nu kinderen te krijgen”, aldus Van Roessel.
De BirthStrike Beweging en de Politieke Keuze
Het idee om geen kinderen te krijgen vanwege de klimaatcrisis is niet nieuw. Begin 2019 ontstond in het Verenigd Koninkrijk de BirthStrike-beweging, geleid door Blythe Pepino. Dit initiatief, dat een manifest publiceerde dat wereldwijd door bijna duizend vrouwen en mannen werd ondertekend, weigert kinderen te krijgen zolang de politiek onvoldoende actie onderneemt tegen de klimaatcrisis. De redenering is dat kinderen in de toekomst veel meer blootgesteld zullen worden aan de gevolgen van klimaatverandering, zoals hittegolven, overstromingen, stormen en voedseltekorten. Bovendien draagt elk nieuw kind bij aan de CO2-uitstoot, wat de opwarming van de aarde verder verergert.
Ook in Nederland worstelen jonge mensen met deze ethische afweging. Sommigen kiezen ervoor om zich te laten steriliseren, zoals kunstenares Tinkebell in 2013 deed. Zij maakte de documentaire "Save Our Children" over het fosfaatprobleem en de voedselschaarste die daaruit zou voortvloeien. Tinkebell stelt dat er simpelweg geen ruimte meer is voor nieuwe mensen op de planeet, omdat we met te veel zijn en het leven vernietigen. Ze bekritiseert ook het ontvangen van kinderbijslag en pleit ervoor dat mensen juist belasting zouden moeten betalen voor het krijgen van kinderen, behalve voor degenen die anders hun kinderen niet te eten kunnen geven. Volgens haar durft niemand, zeker de politiek niet, zich aan dit taboe te branden. Zij benadrukt dat het verminderen van het aantal mensen op aarde het allerbelangrijkste is, meer dan bijvoorbeeld minder vlees eten.
Sterilisatie als Persoonlijke Keuze en Nieuw Begin
Walter Hoogerbeets heeft de knoop doorgehakt en koos voor sterilisatie, wat voor hem een nieuw begin betekende. Hij leeft al zijn hele leven milieubewust, is vegetariër en reist bij voorkeur per fiets. De belangrijkste reden voor zijn sterilisatie is het vooruitzicht op een sombere toekomst voor zijn eventuele kinderen. Hij vreest dat de volgende generatie van klimaatramp naar klimaatramp zal leven en dat Nederland over een eeuw onder water zal liggen. Hoogerbeets vindt het kwalijk dat kinderen krijgen de norm is en dat hij zich daarvoor moet verantwoorden. De sterilisatie heeft hem ook bevrijd in zijn liefdesleven, omdat hij niet langer de kinderwens van potentiële partners hoefde mee te slepen.
Historische Perspectieven op Apocalyptische Gedachten
Het doemdenken over het einde van de wereld is echter van alle tijden. Lewis H. Lapham merkt in zijn boek "The End of the World" op dat het voorspellen van het einde van de wereld zo oud is als de mensheid zelf. Hoewel de voorspellingen zelden uitkomen zoals verwacht, is het volgens Lapham belangrijk om apocalyptische gedachten niet zomaar weg te wuiven. Hij wijst op historische gebeurtenissen waarbij de wereld voor velen inderdaad ten einde kwam. Lapham benadrukt echter dat zelfs in tijden van grote catastrofes het leven doorgaat; het einde is niet altijd een spectaculair einde, maar kan ook geleidelijk verlopen, zoals op de zinkende Titanic waar de muzikanten tot het laatste moment blijven spelen.
De Nuance in de Beslissing om Kinderen te Krijgen
Mathijs Boom en Ilana Cukier, beiden actief in de klimaatbeweging, kregen na enige discussie een dochter. Cukier erkent dat de beslissing om geen kinderen te nemen heftig is en een zwart-witperspectief vereist, terwijl de realiteit complexer is. Hoewel ze zich zorgen maken over de toekomst, vinden ze dat stoppen met leven geen oplossing is. Boom benadrukt dat de toekomstige omstandigheden voor hun dochter belangrijker waren dan haar potentiële uitstoot als individu. Hij stelt dat het niet gaat om het op de wereld zetten van een "vliegend, vleesetend, steenkoolverbrandend monstertje", maar om de onzekere toekomst die zij tegemoet gaat.
Een gezin kan zonder veel moeite 1,5 ton CO2 uitstoot vermijden
Beleid en Individuele Keuzes: Een Ethisch Dilemma
Filosoof Anca Gheaus stelt dat de wereldbevolking niet het enige probleem is, maar dat beleidsmakers zich moeten bemoeien met de bevolkingsgroei. Zij wijst op beleidsmaatregelen zoals toegang tot anticonceptie, seksuele voorlichting en abortusrechten die de bevolkingsgroei kunnen afremmen. Gheaus vindt dat elk kind recht heeft op adequate levensvooruitzichten en dat de huidige generatie een collectieve morele verplichting heeft om niet te veel kinderen te krijgen. Ze verwerpt het idee dat kinderen krijgen in onzekere tijden moreel onverantwoord is, aangezien er altijd tijden van onzekerheid zijn geweest. Het argument zou volgens haar gericht moeten zijn op overconsumptie en uitstoot, aangezien welvarende gebieden een te grote negatieve impact op het klimaat hebben.
Gheaus oppert ook het concept van "multiparenting", waarbij meer dan twee volwassenen samen kinderen opvoeden. Dit zou meer mensen de mogelijkheid geven hun kinderwens te vervullen zonder de bevolking te laten groeien. Dit concept is niet nieuw en kan gezien worden in samengestelde gezinnen of bij koppels die samen met een biologische ouder opvoeden. Hoewel het tot meer onenigheid kan leiden, biedt het ook voordelen zoals meer tijd voor individuele ouders.
Het Taboe op Kinderloosheid en de Rol van Individuele Keuzes
Judith Lev, een student bedrijfskunde, vindt dat het taboe op het bewust kinderloos blijven moet verdwijnen. Ze ervaart weerstand wanneer ze aangeeft geen kinderen te willen, met de vraag waarom ze dan op de wereld is gezet. Lev beschouwt kinderen als niet duurzaam en slecht voor de wereld, aangezien een kind niet zelf kiest om geboren te worden in een wereld vol problemen. Ze benadrukt echter dat dit een persoonlijke keuze is en dat er meer openlijk over gesproken moet worden.
Walter Hoogerbeets ervoer ook irritatie bij de vraag waarom hij geen kinderen had. Hij vindt dat kinderen krijgen de norm is en dat hij zich daarvoor niet hoeft te verantwoorden. Veel mensen die bewust kinderloos blijven, noemen zichzelf daarom "kindervrij" in plaats van "kinderloos", wat een keuze en geen verlies impliceert. Gheaus merkt op dat in het Westen te veel gefocust wordt op individuele doelen, waardoor de gevolgen voor de gemeenschap worden vergeten.
Overbevolking: Mythe of Realiteit?
Industrieel ingenieur Fons Jena pleit in zijn boek "Wij zijn met te veel" voor een wereld met minder mensen, omdat veel milieuproblemen en sociale conflicten hierdoor worden veroorzaakt of eenvoudiger op te lossen zouden zijn. Hij noemt overbevolking een taboe dat doorbroken moet worden en stelt voor om bevolkingsgroei aan te pakken. Critici stellen echter dat dit pleidooi simplistisch is en dat het de schuld legt bij de zwaksten in de samenleving. De vraag wie bepaalt wie er aan geboortebeperking moet doen, blijft onbeantwoord.
Demografe Soumaya Majdoub ontmantelt in haar boek "Consumeren als konijnen. De overbevolkingsmythe" de ideologie achter het discours over overbevolking. Zij stelt dat waarschuwingen voor overbevolking al eeuwenoud zijn en hun oorsprong vinden in de theorie van Thomas Malthus, die armoede en honger koppelde aan grote gezinnen, met name in Afrika. Hoewel de wereldbevolking is gegroeid, is het bruto binnenlands product sneller gestegen, waardoor een groter deel van de wereldbevolking beter gevoed is dan ooit tevoren. Majdoub beschouwt overbevolking als een relatief begrip, gebaseerd op angst, en wijst op de historische angst voor "inferieure" volkeren, die nog steeds voortleeft in de "Grote Omvolkingstheorie".
Klimaatjournaliste Tine Hens voegt toe dat het aantal mensen op aarde slechts voor minder dan een derde verantwoordelijk is voor de stijging van consumptie en daarmee de impact op het klimaat. Meer mensen leiden weliswaar tot een stijgende vraag naar huisvesting en druk op natuurlijke hulpbronnen, maar bevolkingsgroei is niet de voornaamste oorzaak van klimaatverandering. Hens stelt dat het argument van overbevolking een westerse vrees voor onderbevolking maskeert, aangezien Europa de laagste vruchtbaarheid kent. Zij beschouwt het voorstellen van bevolkingsreductie als oplossing voor het klimaatprobleem als "puur bedrog", omdat het de ware aard van het klimaatprobleem ontkent. Volgens Hens is het naïef om te veronderstellen dat de impact op het klimaat kleiner zal zijn met minder mensen, zolang het model van overconsumptie blijft bestaan. Zelfs met een half miljoen mensen op aarde, zou het probleem even groot zijn als zij leven zoals de rijkste één procent.
Consuminderen en Systemische Verandering
Demograaf Patrick Deboosere benadrukt dat niet alleen het aantal mensen, maar vooral hoe zij produceren en consumeren van belang is. Hij wijst op de complexe relatie tussen productie en consumptie, waarbij de productie van CO2 voor consumptie in andere landen kan plaatsvinden. Deboosere stelt dat ons productiesysteem is gericht op ruilwaarde in plaats van gebruikswaarde, wat leidt tot de snelle vervanging van consumptiegoederen. Hij voegt eraan toe dat bevolkingsgroei een momentum heeft dat niet zomaar verdwijnt, zelfs als de vruchtbaarheid daalt. De stijgende levensverwachting draagt ook bij aan de groei van de wereldbevolking.
Hens en Deboosere pleiten voor een globale aanpak die ook de arbeidersbeweging, de antikoloniale beweging en alle vormen van onrecht en ongelijkheid omvat. Zij stellen dat het economische systeem, dat nog steeds koloniaal georganiseerd is, de klimaatverandering in stand houdt. Het aanpakken van klimaatverandering vereist een herdefiniëring van welvaart, weg van een puur materiële invulling naar een duurzamere benadering, geïnspireerd door wijsheden uit andere culturen.
De Rol van Generaties en Verantwoordelijkheid
Ethisch onderzoeker Tim Meijers stelt dat kinderen krijgen essentieel is voor een betekenisvol menselijk leven en dat het voortzetten van het leven nodig is om zin en betekenis te geven aan bestaande projecten. Hij waarschuwt dat een massale stop op kindergeboorte zou leiden tot zinloosheid en de instorting van de verzorgingsstaat, economie en pensioenvoorzieningen. Meijers pleit voor een balans in het aantal kinderen dat wordt geboren.
Hij erkent echter dat het onderwerp bevolkingsgroei gevoelig ligt en vaak wordt geassocieerd met dwang, zoals het Chinese één-kind beleid. Meijers stelt dat er acceptabele manieren zijn om de bevolkingsgroei te beïnvloeden, zoals het financieel aantrekkelijker maken van één kind en minder aantrekkelijk maken van meerdere kinderen. Ook het bestrijden van armoede en het vergroten van de toegang tot onderwijs en anticonceptie voor vrouwen in landen met hoge geboortecijfers, kan bijdragen aan een lagere bevolkingsgroei.
Meijers benadrukt dat de CO2-voetafdruk van kinderen in westerse landen veel hoger is dan die in Afrikaanse landen. Hij stelt daarom dat juist in landen als Nederland het geboortecijfer omlaag moet om de CO2-uitstoot te verminderen. Het stereotype beeld van het "standaardgezin" met twee kinderen en twee ouders moet veranderen. Uit onderzoek blijkt dat enig kinderen niet per se egoïstischer of minder gelukkig zijn. Beeldvorming kan helpen om één kind krijgen aantrekkelijker te maken.
Bewuste Keuzes en Duurzaam Leven
Sommige mensen, zoals René en Marianna, kiezen bewust voor een leven zonder kinderen. Zij zien dat mensen die geen sterke kinderwens hebben, toch kinderen krijgen uit angst om iets te missen of omdat het de "logische" volgende stap lijkt na het verkrijgen van een goede baan en huis. Zij vinden echter dat het krijgen van kinderen zwaarder is dan verwacht en dat de focus in gesprekken over ouderschap te veel ligt op de zwaarte ervan, en te weinig op het positieve aspect. Ze maken zich ook zorgen over de wereld waarin een kind zou opgroeien.
Ondanks dat ze geen kinderen krijgen, zijn zij meer bezig met hun impact op de wereld dan veel ouders. Ze proberen bewust en duurzaam te leven en zien het niet krijgen van kinderen als een manier om hun ecologische voetafdruk aanzienlijk te verlagen. Hun advies aan twijfelende stellen is "Bezint eer gij begint".
Historicus Geerten Waling pleit in een column in de Volkskrant voor geboortebeperking als middel om het klimaat te redden, waarbij de Nederlandse regering hierop moet inzetten, zowel nationaal als internationaal. Hij wijst op de exponentiële groei van de wereldbevolking en de noodzaak van voorlichting als ontwikkelingshulp. Econoom Willem Vermeend noemt dit echter onuitvoerbaar en in strijd met de mensenrechten, en pleit voor oplossingen via nieuwe technologieën.