Hand-, voet- en mondziekte (HVMZ) is een veelvoorkomende, milde virale infectie die voornamelijk jonge kinderen treft, maar ook volwassenen kunnen besmet raken. De ziekte wordt veroorzaakt door virussen, meestal het coxsackievirus A16, dat behoort tot de groep van non-polio enterovirussen. Andere enterovirussen kunnen de ziekte echter ook veroorzaken. Hoewel de naam de indruk kan wekken dat het om een ernstige aandoening gaat, is HVMZ doorgaans onschuldig en verdwijnen de symptomen binnen 7 tot 10 dagen.
Symptomen van Hand-, Voet- en Mondziekte
De eerste symptomen van hand-, voet- en mondziekte verschijnen meestal 3 tot 6 dagen na besmetting. Niet iedereen krijgt alle symptomen; soms zijn slechts enkele klachten aanwezig:
- Koorts
- Keelpijn
- Verminderde eetlust
- Buikpijn
- Misselijkheid
- Overgeven
- Algemeen ziektegevoel
Ongeveer 1 tot 2 dagen na het begin van de koorts kunnen er pijnlijke blaasjes ontstaan in de mond. Deze bevinden zich vaak op de tong, het tandvlees, aan de binnenkant van de wangen en voorin de mond of keel. Soms kunnen deze zweertjes, vooral als ze achter in de mond of keel zitten, wijzen op herpangina, een verwante virale infectie die gepaard kan gaan met plotselinge hoge koorts en soms koortsstuipen. In zeldzame gevallen kunnen zweertjes ook op andere plekken ontstaan.
Naast de mondzweren kan er ook een huiduitslag ontstaan op de handen en voeten, en soms op de billen. Deze uitslag jeukt doorgaans niet, maar kan blaasjes bevatten. De kleur van de uitslag kan variëren van rood, wit tot grijs, afhankelijk van de huidskleur, en kan zichtbaar zijn als kleine bultjes. In zeldzame gevallen kunnen de blaasjes groter zijn en pus bevatten.
Besmettelijkheid en Verspreiding
Hand-, voet- en mondziekte is zeer besmettelijk. De virussen verspreiden zich gemakkelijk tussen mensen via:
- Contact met neus- of keelslijm van een besmet persoon
- Speeksel
- Vloeistof uit blaren
- Ontlasting
- Druppeltjes in de lucht na hoesten of niezen
De ziekte komt het meest voor bij kinderen in de kinderopvang, omdat jonge kinderen vaak nauw contact hebben, verschoond worden en hun handen in hun mond stoppen. Hoewel een kind het meest besmettelijk is tijdens de eerste week, kan het virus nog weken na het verdwijnen van de symptomen in het lichaam aanwezig blijven. Sommige mensen, met name volwassenen, kunnen het virus verspreiden zonder zelf symptomen te vertonen. Uitbraken komen vaker voor in de zomer en vroege herfst, of tijdens het regenseizoen in tropische gebieden.
Het is belangrijk op te merken dat de ziekte al besmettelijk is voordat iemand klachten heeft. Als een kind hand-, voet- en mondziekte heeft, is het raadzaam dit te melden aan de kinderopvang of school, zodat andere ouders geïnformeerd kunnen worden.
Risicofactoren en Leeftijd
Leeftijd is de belangrijkste risicofactor voor hand-, voet- en mondziekte. De ziekte treft vooral kinderen jonger dan 5 tot 7 jaar. Oudere kinderen en volwassenen hebben vaak enige immuniteit opgebouwd door eerdere blootstelling aan het virus, maar tieners en volwassenen kunnen het soms alsnog krijgen. Baby's tot tien dagen oud hebben mogelijk niet voldoende afweer en kunnen een ernstiger beloop van de ziekte ervaren. Als de moeder antistoffen heeft, kan het kind echter voldoende beschermd zijn. Bij pasgeborenen kan hoge koorts en sufheid optreden, en in dat geval is het belangrijk direct de huisarts te waarschuwen.
Verschil met Mond- en Klauwzeer
Hand-, voet- en mondziekte heeft niets te maken met mond- en klauwzeer bij dieren. Dit zijn verschillende ziekten die door verschillende virussen worden veroorzaakt en niet van of naar dieren kunnen worden overgedragen.
Complicaties van Hand-, Voet- en Mondziekte
Hoewel hand-, voet- en mondziekte meestal mild verloopt, kunnen in zeldzame gevallen complicaties optreden. De meest voorkomende complicatie is uitdroging, omdat mond- en keelpijn het slikken bemoeilijken. Het is cruciaal om ervoor te zorgen dat het kind voldoende drinkt; in ernstige gevallen kunnen infusen in het ziekenhuis nodig zijn.
In zeer zeldzame gevallen kan een ernstigere vorm van het enterovirus leiden tot aantasting van de hersenen, zoals:
- Virale meningitis (ontsteking van de hersenvliezen)
- Encefalitis (hersenontsteking), wat levensbedreigend kan zijn.
Hand-, Voet- en Mondziekte tijdens de Zwangerschap
Hand-, voet- en mondziekte is meestal niet gevaarlijk tijdens de zwangerschap. De meeste zwangere vrouwen hebben de infectie als kind al doorgemaakt en zijn daardoor (deels) immuun, waardoor klachten tijdens de zwangerschap zeldzaam zijn. In zeldzame gevallen kan de ziekte echter problemen veroorzaken. Vooral in het eerste trimester is er een licht verhoogde kans op een miskraam. Nieuwe varianten van het virus kunnen soms meer klachten veroorzaken, omdat hier minder immuniteit tegen bestaat. Als u zwanger bent en klachten ervaart zoals koorts, blaasjes op handen of voeten, of zweertjes in de mond, of als u contact hebt gehad met iemand met hand-, voet- en mondziekte, neem dan altijd contact op met de huisarts.
Diagnose
De diagnose van hand-, voet- en mondziekte wordt gesteld op basis van een lichamelijk onderzoek. De arts zal de symptomen beoordelen, waaronder de leeftijd van het kind, de aard van de symptomen en de verschijning van de uitslag of zweertjes. In sommige gevallen kan een keeluitstrijkje of ontlastingsmonster worden afgenomen om vast te stellen welk virus de ziekte heeft veroorzaakt. De diagnose wordt op het klinische beeld gesteld.
Behandeling
Er is geen specifieke behandeling voor hand-, voet- en mondziekte, aangezien de symptomen meestal binnen 7 tot 10 dagen vanzelf verdwijnen. Pijnstillers die vrij verkrijgbaar zijn, zoals paracetamol en ibuprofen, kunnen algemeen ongemak verlichten. Het is belangrijk om geen aspirine te geven aan kinderen, vooral niet bij griepachtige klachten of waterpokken, vanwege het risico op het zeldzame maar ernstige Reye-syndroom.
Voor de pijn van mondzweren kan een lokaal verdovend middel voor de mond helpen. Sommige zuigtabletten en keelsprays bevatten dergelijke middelen, maar er zijn leeftijdsgebonden voorzorgsmaatregelen:
- Geef geen zuigtabletten aan kinderen jonger dan 4 jaar vanwege verstikkingsgevaar.
- Gebruik geen keelsprays met benzocaïne bij kinderen jonger dan 2 jaar, omdat dit methemoglobinemie kan veroorzaken, een levensbedreigende aandoening.
Indien de blaasjes in de mond erg pijnlijk zijn, kan de huisarts een verdovende zalf, zoals lidocaïne orale gel, voorschrijven. Voor blaasjes in het luiergebied kan een dikke laag baby billen zalf helpen om de huid te beschermen tegen ontlasting en urine.
Zelfzorg en Verlichting van Symptomen
Om de pijn te verminderen en het eten en drinken te vergemakkelijken, kunnen de volgende tips helpen:
- Zuig op ijslolly's of ijsblokjes.
- Eet ijs of sorbet.
- Drink koude dranken, zoals water.
- Drink warme dranken, zoals thee.
- Vermijd zure voedingsmiddelen en dranken, zoals citrusvruchten, vruchtendrank en frisdrank.
- Eet zachte voeding die weinig kauwen vereist.
Als het kind kan spoelen zonder door te slikken, kan spoelen met warm zout water verzachtend werken. Meerdere keren per dag spoelen kan de pijn en zwelling van de mond- en keelpijn verminderen.
Het is belangrijk om blaren spontaan te laten indrogen en ze niet door te prikken. Het virus kan tot een maand na de infectie in de ontlasting aanwezig blijven, dus goede handhygiëne is essentieel om verspreiding te voorkomen.
Preventie
Hoewel er geen medicijnen of inentingen zijn die hand-, voet- en mondziekte voorkomen, kunnen de volgende maatregelen de kans op besmetting verkleinen:
- Handen vaak wassen (minstens 20 seconden).
- Kinderen goede hygiëne aanleren, zoals niet op vingers of voorwerpen sabbelen en het gezicht niet aanraken.
- Ruimtes en oppervlakken desinfecteren, vooral in kinderopvang, aangezien het virus dagenlang op oppervlakken en speelgoed kan overleven.
- Nauw contact met zieken vermijden.
- Laat kinderen thuisblijven tot de koorts weg is en de mondzweren zijn genezen.
- Houd pasgeboren baby's zoveel mogelijk uit de buurt van mensen die hoesten, niezen of duidelijke blaasjes hebben.
Ventileer ruimtes goed door ramen en deuren op een kier te laten. Maak het toilet zeker één keer per dag schoon met zeepsop en gebruik een apart doekje voor deze taak. Speelgoed dat kinderen in de mond nemen, moet dagelijks worden schoongemaakt. Kleding of beddengoed met ontlasting of braaksel kan op minimaal 40 graden op een volledig wasprogramma worden gewassen.
tags: #hand #voet #mondziekte #baby #besmettelijk #volwassenen