De overgang naar peuterleeftijd brengt veranderingen in voedingsgewoonten met zich mee, zo blijkt uit de JOnG!-studie uit 2013. Vlaamse peuters eten over het algemeen te weinig gezonde voedingsmiddelen zoals ongezoete dranken, groenten en fruit. Op 2- en 3-jarige leeftijd eet respectievelijk 67% en 62% van de kinderen dagelijks fruit, en 87% en 77% dagelijks groenten. Naarmate gezonde gewoontes afnemen, nemen ongezonde gewoontes toe. Meer dan een kwart van de éénjarigen (29%) krijgt dagelijks een koekje, een cijfer dat oploopt tot 37% bij tweejarigen en 54% bij driejarigen. De dagelijkse consumptie van gezoete dranken stijgt van 13% bij éénjarigen naar 26% bij driejarigen. Desondanks is er de laatste tien jaar een positieve trend zichtbaar: kinderen eten in hun eerste levensjaar vaker de juiste melkvoeding en fruit.
Uit de JOnG!-studie kwam verder naar voren dat het voedingspatroon van kinderen vaker afwijkt in gezinnen waar de ouders een lager opleidingsniveau hebben of niet van Belgische herkomst zijn.
Een gezonde levensstijl vanaf jonge leeftijd
Elk kind heeft het recht om kansrijk op te groeien, waarbij een gezonde start essentieel is. Een goede gezondheid als kind vormt de basis voor een gezond volwassen leven. Een gezonde levensstijl vanaf het prille begin omvat gezonde voeding, voldoende beweging, voldoende slaap, liefde ontvangen, lief zijn voor jezelf en het kunnen plaatsen van gevoelens en emoties.
Om ouders hierbij zo goed mogelijk te ondersteunen, lanceerde Kind en Gezin in de zomer van 2024 nieuwe filmpjes onder de noemer ‘1000 dagen samen’. Dit zijn korte mini-reportages met ouders en experts over onderwerpen als eten, slapen, huilen, de peuterpuberteit en gevoelens en emoties van kinderen en hun ouders. In juni 2024 lanceerde Kind en Gezin met '1000 dagen samen' diverse nieuwe mini-reportages die ouders informeren en ondersteunen.
Nieuwe brochures over voeding en beweging
Als aanvulling op deze mini-reportages lanceert Kind en Gezin vanaf midden december volledig vernieuwde brochures over voeding en beweging. Nele Wouters, woordvoerder van Kind en Gezin, benadrukt: “Ouders willen het goed doen en het is belangrijk dat Kind en Gezin hen daarbij goed en helder informeert en ondersteunt. We hebben ouders daarom zelf bevraagd. Welke vragen en bezorgdheden hebben zij over voeding en beweging? En hoe willen zij informatie en antwoorden op hun vragen?” Het resultaat is een brochure met een gemakkelijk scanbare inhoud, wat handig is voor vertaal-apps.
BMI-cijfers bij tweejarigen
Naast huisbezoeken en aanbod op maat, voorziet Kind en Gezin in een tiental consulten die aansluiten bij belangrijke ontwikkelingsfasen van baby tot kleuter. Kind en Gezin volgt de groei en ontwikkeling van kinderen op, zodat eventuele bezorgdheden snel opgepikt en besproken kunnen worden. De geregistreerde data geven een globaal beeld van de jongste kinderen in Vlaanderen.
Het aandeel tweejarigen met overgewicht is in 2023 gestegen tot 11%, tegenover 10% in 2022. Het aandeel tweejarigen met obesitas blijft met 1,5% stabiel. Er zijn iets meer tweejarige meisjes met overgewicht dan jongens; in 2023 ging het om 11,5% versus 10,6%. De stijging van het aandeel overgewicht was in 2023 ook meer uitgesproken bij meisjes dan bij jongens.
De stijging van het aandeel tweejarigen met overgewicht doet zich voor in elke provincie. In Oost-Vlaanderen en Antwerpen is deze stijging het grootst, met respectievelijk 1,7 en 1,3 procentpunt.
| Provincie | Overgewicht (%) | Obesitas (%) |
|---|---|---|
| Oost-Vlaanderen | 11,7 | 1,5 |
| Antwerpen | 11,3 | 1,6 |
| Vlaams-Brabant | 10,8 | 1,4 |
| West-Vlaanderen | 10,5 | 1,5 |
| Limburg | 10,2 | 1,3 |
Samen voor een gezonde toekomst
De cijfers van Kind en Gezin bieden geen verklaring voor de stijging van het aandeel tweejarigen met overgewicht, maar bevestigen wel het grote belang van een gezonde levensstijl vanaf het prille begin. Kind en Gezin slaat graag de handen in elkaar met alle partners en professionals voor de gezondheid van de toekomst. Samen maken we het grootste verschil zodat elk kind kansrijk kan opgroeien.
Gezonde voeding voor peuters
Vanaf 18 maanden kan een kind geleidelijk aan hetzelfde eten als de rest van het gezin. Het is belangrijk om vanaf jonge leeftijd gezonde voedingsprincipes aan te leren. Peuters vinden wat op hun bordje komt niet altijd even lekker; moeilijk doen rond eten is vaak een nieuwe stap in hun ontwikkeling naar zelfstandigheid en onafhankelijkheid. Je peuter leert zijn of haar eigen wil kennen en wil zelf beslissingen nemen. Het is heel normaal dat de eetlust van je kind varieert. Het voedingsschema van je peuter begint meer en meer te lijken op dat van een volwassene. Als je gezin evenwichtig en gevarieerd eet, mag je kindje nu mee-eten, rekening houdend met specifieke behoeften zoals voldoende calcium, ijzer, vet en niet te veel eiwitten.
Wanneer je kind mee-eet met de pot, is het belangrijk om geleidelijk meer voedingsvezels te introduceren. Het is niet altijd eenvoudig om op ideeën te komen om het menu van je gezin gevarieerd te houden. Er wordt aanbevolen alle kinderen tot 6 jaar dagelijks 400 IE (internationale eenheden) vitamine D te geven, het hele jaar door, onafhankelijk van de melkvoeding. Kinderen met een donker huidtype krijgen best een hogere dosis van 600 IE per dag tot de leeftijd van 18 jaar. Extra vitamine D is veilig binnen bepaalde grenzen, terwijl een tekort ernstige gevolgen kan hebben (rachitis, een botaandoening). Zonlicht kan ook bijdragen aan de aanmaak van vitamine D, maar de hoeveelheid is onvoorspelbaar.
Poetsen met fluoridehoudende tandpasta vanaf de eerste tanddoorbraak is voldoende voor de fluoridebehoefte; extra inname van fluoride (druppels of tabletten) is niet nodig. Kinderen hebben voldoende energie nodig om te spelen en te groeien. Het overslaan van het ontbijt maakt het moeilijk om de behoefte aan vitamines, mineralen en voedingsvezels te dekken met de volgende maaltijden.
Vocht en maaltijden
Water heeft de dagelijkse voorkeur als dorstlesser. Kinderen tussen 1 en 3 jaar hebben 0,5 tot 1 liter vocht per dag nodig, en tussen 3 en 6 jaar mag dit oplopen tot 1,5 liter. Laat je kind na de maaltijd of tussen maaltijden door drinken, maar niet de hele dag door, om de eetlust niet te verstoren.
Kinderen tussen 1 en 6 jaar groeien snel en zijn zeer actief. Geef je kind gezonde, aantrekkelijke maaltijden en tussendoortjes, verdeeld over 3 hoofdmaaltijden en maximaal 2 tussendoortjes. Peuters en kleuters kunnen meestal maar kleine porties aan. Om voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen, is niet alleen de kwaliteit, maar ook de hoeveelheid belangrijk, afhankelijk van leeftijd, geslacht, groei en activiteit. Je peuter geeft meestal zelf aan hoeveel hij of zij nodig heeft.
Adviezen voor voeding per leeftijdscategorie
| Voedingsmiddel | 1-3 jaar | 3-6 jaar |
|---|---|---|
| Water | 0,5 - 1 liter | 1,5 liter |
| Brood | 1-3 snede(n) | 3-5 snede(n) |
| Aardappelen | 1-2 stuk(s) (50-100 g) | 1-4 stuk(s) (50-200 g) |
| Groenten | 1-2 groentelepel(s) (50-100 g) | 2-3 groentelepel(s) (100-150 g) |
| Fruit | 1-2 stuk(s) (100-200 g) | 1-2 stuk(s) (100-200 g) |
| Melk | 2-3 bekertjes (350-500 ml) | 2-3 bekertjes (350-500 ml) |
| Vlees/gevogelte/vis | 25-50 g | 50-75 g |
| Ei | 1 | 1 |
| Tofoe/mycoproteïne | 35-75 g | 75-110 g |
| Tempeh/seitan | 25-50 g | 50-75 g |
| Gare peulvruchten | 70-125 g | 125-187 g |
| Margarine op brood | 1 koffielepel per sneetje (5 g) | 1 koffielepel per sneetje (5 g) |
| Margarine voor bereiding | max. 1 eetlepel (15g) | max. |
Water en kruiden- of vruchtenthee zonder suiker of honing zijn goede vochtleveranciers. Brood kan vervangen worden door ontbijtgranen of knäckebröd. Gekookte deegwaren, tarwe of rijst kunnen ook als alternatief voor aardappelen dienen (50-100 g). Gekookte groenten kunnen afgewisseld worden met rauwe groenten. Kaas wordt als variant op melk gezien.
Vervang 1 tot 2 keer per week vlees door gevogelte en 1 tot 2 keer door (vette) vis. Vleeswaren tellen mee voor de vleeshoeveelheid, maar kinderen hoeven dit niet per se te eten. Kies voor vetstoffen rijk aan onverzadigde vetzuren, zoals margarine als broodsmeersel en plantaardige oliën als bereidingsvet.
Melk en groeimelk
Melk blijft een belangrijk voedingsmiddel, in de vorm van moedermelk, aangepaste melkvoeding, volle melk(producten) of calciumverrijkte sojaproducten. Als een gezonde evenwichtige voeding vlot verloopt en je kind een vitamine D-supplement neemt, kan vanaf 12-18 maanden overgeschakeld worden naar volle melk of calciumverrijkte sojadrink. Gebruik tot 3 jaar volle melkproducten, daarna is halfvolle melk geschikt. Vitamine D-suppletie is noodzakelijk tot 6 jaar.
Een gezonde, gevarieerde voeding levert de nodige voedingsstoffen, maar soms is dit moeilijk te realiseren. Peuters eten vaak te veel eiwitten, te weinig essentiële vetzuren of ijzer. Als een gezonde voeding moeilijk verloopt en/of er geen vitamine D-supplement wordt genomen, kan groeimelk of -drink een meerwaarde bieden om de inname van ijzer, vitamine D, omega 3-vetzuren, jodium en zink te verhogen. Kies bij voorkeur voor ongezoete groeimelk of -drink zonder toegevoegde smaak om te voorkomen dat kinderen de originele melksmaak verleren. Om kinderen te laten wennen aan de smaak van volle melk(producten) of calciumverrijkte soja(producten), kunnen deze geleidelijk gecombineerd worden met groeimelk, binnen de aanbevolen hoeveelheden.
Plantaardige ‘dranken’ zoals notendrank of rijstdrank bevatten niet de juiste voedingsstoffen voor de groei en ontwikkeling van het kind en zijn geen vervanging voor melk. Houd de aanbevolen hoeveelheid van 350-500 ml melkvoeding per dag aan; meer kan leiden tot te veel eiwit en calcium, en verminderde eetlust voor andere voedingsmiddelen.
Beperk het gebruik van verzadigde vetten in de voeding van jonge kinderen, maar kies voor vetstoffen rijk aan onverzadigde vetzuren. Denk aan zachte broodsmeersels en plantaardige oliën zoals saffloer-, zonnebloem-, koolzaad-, soja-, maïs-, arachide-, sla- of olijfolie voor bereidingen.
Ontwikkeling van eetgewoonten
Je kind kan een vork beginnen gebruiken om te eten, al blijft het vaak lastig om stukjes op te prikken en af te happen. Het is normaal dat peuters soms een bord door de keuken doen vliegen. Diëtiste Vicky De Beule adviseert om het positief te houden aan tafel, met focus op autonomie, verbondenheid en competentie. Dit kan door kinderen te laten helpen kiezen wat jullie gaan eten, met de keuze uit twee opties.
Er zijn speciale kookboeken voor kinderen en het is belangrijk om het goede voorbeeld te geven door zelf ook afwisselend te eten. Een ontbijt zorgt ervoor dat je kind later op de ochtend geen honger of trek in snoep krijgt. Het is belangrijk dat je peuter iets eet voordat hij naar de speelleergroep of het kinderdagverblijf gaat, zodat het kind voldoende energie heeft om te spelen, te leren en zich te concentreren. Een ontbijt helpt ook voorkomen dat je kind moe, geïrriteerd of onrustig wordt.
Voor de lunch is bruin- of volkorenbrood een goede keuze, met afwisselend beleg. Je kunt een tomaat, wortel, plakjes komkommer of wat fruit bij de lunch geven. Water, thee of melk zijn geschikte dranken bij de lunch. Kinderen van dezelfde leeftijd zijn niet even groot en hebben dus niet allemaal evenveel eten nodig. ’s Avonds eet je kind misschien niet altijd het bord leeg; het kan zijn dat je te veel hebt opgeschept. Afwisselend eten is belangrijker dan hoeveel je kind eet.
Tussendoortjes en drankjes
Het is beter om niet vaker dan twee keer per dag iets tussendoor te geven, om gaatjes in het gebit te voorkomen. Geef tussendoortjes op een vast moment en zorg dat er ook uren zijn dat je kind niets eet. Een koekje of snoepje mag af en toe, maar leer je kind om snoep te bewaren tot een vast moment, zoals theetijd.
Frisdrank, vruchtensap en yoghurtdrank bevatten veel suiker. Laat je kind wennen aan het drinken van water. Om het aantrekkelijker te maken, kun je water schenken uit een mooie waterkan, eventueel met schijfjes sinaasappel of citroen. Trakteren op de peutergroep is een feest; kies een gezonde traktatie zoals fruit of snackgroente, of laat je kind speeltjes uitdelen in plaats van iets te eten.
Gezonde gewoonten in kinderdagverblijven
Het Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie en Ziektepreventie (VIGeZ) heeft een project gelanceerd dat baby's en peuters in kinderdagverblijven wil helpen gezond te eten en voldoende te bewegen. VIGeZ biedt kinderdagverblijven opleidingen en praktische tools om een concreet actieplan op te stellen. Daarnaast krijgen deelnemende kinderdagverblijven informatie en tips over de benodigde voeding, omgang met moeilijke eters en het leren proeven. In 2015 en 2016 werd het project getest in 70 kinderdagverblijven in Vlaanderen.
Groei en ontwikkeling
Tot de leeftijd van 1 jaar worden de Vlaamse voedingsaanbevelingen vrij goed opgevolgd; 92% van de baby's van één jaar eet dagelijks groenten en 80% dagelijks fruit. Bij peuters nemen de gezonde voedingsgewoonten af: 67% van de 2-jarigen eet dagelijks fruit, en 62% van de 3-jarigen. Voor groenten geldt hetzelfde: 87% van de 2-jarigen eet dagelijks groenten, en 77% van de 3-jarigen.
Hoewel baby's nog niet zelfstandig kunnen bewegen, is het belangrijk dat ook zij voldoende actief zijn, bijvoorbeeld door fietsbewegingen met de benen te maken. Bovendien is het een kwestie van gewoonte: als kinderen tijdens de eerste levensjaren gezond eten en voldoende bewegen, is de kans groter dat deze trend zich voortzet in hun verdere leven.
Een kind in de groei heeft gezonde voeding nodig. Groente, fruit, volkoren graanproducten, vis, peulvruchten en eieren zijn belangrijke componenten van een gezonde voeding die het kind helpen goed te groeien. Experts Sophie van der Krieken en Sandra Klunder van het Voedingscentrum beantwoorden veelgestelde vragen van ouders over gezonde maaltijden, tussendoortjes en de omgang met kinderen die niet willen eten.
Brood is een goede bron van voedingsstoffen voor kinderen. Twijfel je of je kind wel genoeg heeft gegeten? Wees gerust, je kind voelt zelf goed aan wanneer die genoeg heeft gegeten of gedronken. Eten opdringen of grotere porties aanbieden kun je beter niet doen. Houd als leidraad de genoemde hoeveelheden aan voor kinderen van 1 tot 4 jaar; het laagste getal past meer bij 1 jaar en het hoogste bij 3 jaar.
Kinderen moeten de kans krijgen te wennen aan nieuw eten om hun smaak te ontwikkelen en te wennen aan voedsel waar wat langer op gekauwd moet worden. Laat je kind regelmatig nieuwe dingen proeven, in een kleine portie samen met dingen die je kind al lust. Het kan tien tot vijftien keer proeven vergen voordat kinderen gewend zijn aan een nieuwe smaak. Als je kind iets niet lekker vindt, dring dan niet verder aan. De meeste mensen hebben dingen die ze niet lusten of hebben moeten leren eten.
Niet elk kind houdt van groente en fruit. Kinderen kunnen soms kieskeurige of lastige eters zijn. Aardbeien, appels, avocado, peren, bananen en tomaten smaken goed op brood of een beschuitje. Bij het bereiden van lasagne, pasta of soep kunnen veel verschillende soorten groente (courgette, tomaten, wortelen, aubergine, paprika) geraspt, in kleine stukjes gesneden of gepureerd door de saus worden gedaan. Geef je kind naast de groente die het graag lust, ook een beetje van iets wat het minder lekker vindt. Laat je kind helpen kiezen wat jullie gaan eten, door de keuze uit twee opties te geven.
