De legende van Pausin Johanna is een fascinerend verhaal over een vrouw die rond het jaar 855 het pausambt zou hebben bekleed onder de naam Johannes. Hoewel historici het bestaan van Pausin Johanna betwisten, heeft haar legende door de eeuwen heen veel aandacht getrokken en is zij gebruikt in diverse theologische en maatschappelijke debatten.
Oorsprong en Verhaal van de Legende
Volgens de legende zou Johanna zijn geboren in Mainz uit Engelse ouders. In haar jeugd, mogelijk tijdens haar puberteit, vermomde zij zich als man en vluchtte met haar minnaar naar Athene om daar te studeren. Na enige tijd trok ze naar Rome, waar haar geleerdheid werd bewonderd door de kardinalen. Uiteindelijk werd zij unaniem tot paus verkozen. Niemand vermoedde dat zij een vrouw was totdat zij, na een pontificaat van twee jaar en enkele maanden, tijdens een publieke processie beviel van een kind.
De oudste versie van de legende stelt dat Johanna eerst als curiekardinaal diende voordat zij tot paus werd gekozen. Tijdens de bestijging van een paard zou zij van een zoon zijn bevallen, waarna zij door de menigte aan het paard zou zijn vastgebonden en door de straten zou zijn gesleept. Latere versies van het verhaal vermelden dat Johanna na haar bevalling slechts werd afgezet en een boetvaardig leven zou zijn gaan leiden. Na haar dood zou zij zijn bijgezet in de kathedrale kerk van Ostia.
De verspreiding van het verhaal door heel Europa werd bevorderd doordat het in 1277 werd opgenomen in de Chronicon pontificum et imperatorum van de dominicaan Martinus Polanus. Deze kroniek bleef in vele afschriften bewaard en het verhaal bleef circuleren in zowel populaire als quasi-wetenschappelijke geschriften.
Historische Kritiek en Verklaringen
Al tijdens de opkomst van het humanisme werd er twijfel geuit over het waarheidsgehalte van de Johannalegende. In de 15e eeuw deed Enea Silvio Piccolomini (later paus Pius II), in de 16e eeuw Johannes Aventinus, en in de 17e eeuw David Blondel kritische studies naar het verhaal. Blondel was de eerste die door kritisch onderzoek vaststelde dat Pausin Johanna een niet-bestaande figuur was. Hij bewees onder meer dat de vermelding van Johanna in de reeks 9e-eeuwse pausen in het Liber pontificalis een 14e-eeuwse toevoeging was.
Er zijn verschillende theorieën over de oorsprong van de legende. Een veel voorkomende these is dat de legende gebaseerd is op een oud volksverhaal van de stad Rome. In het centrum van de stad bevond zich een beeld uit de oudheid, vermoedelijk een afbeelding van een mithraspriester met een jongeling. Deze jongen werd aangezien voor een vrouwelijke figuur, en de bijbehorende inscriptie zou zijn geïnterpreteerd als het grafschrift van Johanna.
Een andere mogelijke verklaring ligt in de Theofylactische saeculum obscurum uit de tweede helft van de 10e eeuw. Deze periode werd gekenmerkt door een reeks zwakke pausen, die feitelijk afhankelijk waren van de Romeinse aristocratie. In de 17e eeuw werd voor deze periode de term pornocratie geïntroduceerd, waarbij de corruptie van de Theofylacten werd verbonden met seksuele intrige als machtsmiddel. Deze stelling is echter uitsluitend gebaseerd op het werk van bisschop Liutprand van Cremona uit de 10e eeuw.
Sommige critici plaatsen de Johannalegende in de discussie over de pseudo-isidorische decretalen, een naar later bleek vervalst document waarin de kerkelijke autoriteit boven de wereldlijke werd gesteld.
Een mogelijke oorsprong van de legende wordt door sommige kunsthistorici verklaard vanuit de iconografische traditie om de kerk als instituut voor te stellen als een vrouw (Ecclesia) in liturgisch gewaad, met tiara en andere pauselijke attributen.
De Legende in Debat en Literatuur
De legende van Pausin Johanna is vanaf het begin gebruikt als argument in de discussie over kerkhervormingen. Met name de Tsjech Johannes Hus deed in de 15e eeuw een beroep op het verhaal. Zijn verdediging van zijn aanval op de pausen op het Concilie van Konstanz berustte voornamelijk op de Johannalegende.
De tijd van ontstaan van de legende werd bepaald door een zwak en moreel in verval verkerend pausdom. De vertelling van Johanna werd door sommigen gezien als een steun voor hen die kerkelijke hervormingen nastreefden tegen simonie, nepotisme en voor meer contemplatie. Ook is het mogelijk in de legende een instrument te zien om de ontplooiing van vrouwen tegen te gaan. Vrouwen werden in de Middeleeuwen steeds meer gezien als een gevaar voor de kerk, omdat hun 'wellust' hen ertoe zou verleiden met de duivel in zee te gaan.
Een traditie die om Pausin Johanna zou zijn ontstaan, is het controleren van de aanstaande paus om te verifiëren of hij wel een man is. Dit ritueel, dat mogelijk voortkwam uit de legende, werd langdurig toegepast.
In de loop der tijden was het voor vrouwen steeds moeilijk om toe te treden tot een mannenbolwerk als de kerk. In het geval van hogere studies werden vrouwen systematisch geweigerd. Vrouwen die toch deze regel probeerden te doorbreken, deden dit op verschillende manieren, waarbij zich voordoen als man de meest gangbare was. Aangezien deze vrouwen alle moeite deden om hun identiteit geheim te houden, is er geen idee van hoeveel personen het in werkelijkheid gaat. De meest bekende voorbeelden zijn vrouwelijke piraten, maar ook in bepaalde takken van de wetenschap werd dit toegepast, zoals bij de arts James Miranda Barry. Het verhaal van de pausin past dan ook in deze praktijk en zou binnen de kerk ook gebeurd kunnen zijn.
Het verhaal van de Pausin Johanna is uiteraard een dankbaar thema voor schrijvers. Zij steunen daarbij op historisch materiaal, waarin de pausin figureert zonder te reflecteren over latere resultaten van wetenschappelijk onderzoek ten aanzien van die bronnen. Een bekend voorbeeld is het boek Pope Joan uit 1996 van de Amerikaanse schrijfster Donna Woolfolk Cross. In haar roman wordt het leven van Johanna gedetailleerd beschreven, vanaf haar jeugd in Ingelheim tot haar carrière in Rome. De verfilming door Wortmann focust eveneens op Johanna als een zeer begaafd meisje dat, verkleed als jongen, onderwijs volgt, priester wordt gewijd en carrière maakt in Rome, waar ze in de gratie komt bij paus Sergius II.
Vrouwelijke paus
Onderzoek naar de oorsprong van de legende heeft geleid tot diverse publicaties en discussies. Enkele van de genoemde werken die het onderwerp behandelen zijn:
- LENFANT, Histoire de la papesse Jeanne
- LAWRENCE DURRELL, La papesse Jeanne
- CESARE D’ONOFRIO, La papessa Giovanna: Roma e papato tra storia e leggenda
- PETER STANFORD, The She-Pope
- DONNA WOOLFOLK CROSS, Pausin Johanna
- ELISABETH GÖSSMANN, Die Päpstin Johanna
- JOJanneke SPOOR, Het sprookje van de vrouwelijke paus (interview met prof. Max Kerner)
- KLAUS HERBERS, Die Päpstin Johanna
- MICHAEL MOTT, Johannes VII
De discussie over de historische juistheid van de Pausin Johanna legende blijft voortduren, waarbij zowel historische bronnen als folkloristische interpretaties een rol spelen. De legende zelf dient als een fascinerend voorbeeld van hoe verhalen zich kunnen ontwikkelen en aanpassen door de eeuwen heen, en hoe zij de culturele en religieuze denkbeelden van een tijdperk kunnen weerspiegelen.